2.1.3. Ảnh hưởng của các truyền thống pháp luật đối với pháp luật Nhật Bản
2.1.3.1. Ảnh hưởng của truyền thống pháp luật thành văn
Sau cải cách Minh Trị, quốc gia phương tây đầu tiên có ảnh hưởng lớn đến pháp luật Nhật Bản là Pháp70. Trong khoảng 20 năm (1870-1890), pháp luật Pháp (đặc biệt là Bộ luật Dân sự Napoleon) đã có ảnh hưởng lớn đến pháp luật Nhật Bản thông qua ba yếu tố: sự cố vấn của các luật gia Pháp; quá trình giảng dạy luật Pháp tại các
70 Trong giai đoạn này, Đức chƣa có một hệ thống pháp luật thống nhất. Xem Charles P. Sherman, The debt of modern Japanese law to French law (Pháp luật Nhật Bản hiện đại vay mƣợn từ pháp luật Pháp), California Law review, Vol.6, (1918), tr. 198
33
trường đại học71; việc soạn thảo các văn bản pháp luật trên cơ sở tham khảo các bộ luật của Pháp. Bộ luật Dân sự Napoleon đƣợc coi là khuôn mẫu cho dự thảo đầu tiên của Bộ luật Dân sự Nhật Bản do một luật gia Pháp (Boissonade) và ba luật gia Nhật Bản soạn thảo. Hiện nay, khoảng một nửa số điều luật trong Bộ luật Dân sự Nhật Bản vẫn được coi là chịu ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp từ pháp luật Pháp72.
Ảnh hưởng của pháp luật Đức
Sau Pháp, Đức là hệ thống pháp luật thành văn thứ hai có ảnh hưởng sâu rộng đến pháp luật Nhật Bản, đặc biệt là trong giai đoạn trước khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Việc Nhật Bản quyết định lựa chọn hệ thống pháp luật Đức làm mẫu mực để xây dựng hệ thống pháp luật của mình xuất phát từ nhiều lý do, nhƣng không thể phủ nhận pháp luật Đức (khi đó là Phổ) đƣợc xem là hệ thống pháp luật tiên tiến nhất thế giới đương thời về mặt lý thuyết. Pháp luật Đức cũng ảnh hưởng tới hệ thống pháp luật Nhật Bản thông qua ba yếu tố: sự cố vấn của các luật gia Đức73; quá trình nghiên cứu, học hỏi pháp luật Đức74; việc soạn thảo các bộ luật và xây dựng hệ thống pháp
71 Ba luật gia nổi tiếng của Pháp là Boissonade, Bousquet và Benet đƣợc bổ nhiệm làm cố vấn cho bộ Pháp Luật Nhật Bản, ngoài ra, họ còn là giáo sư phụ trách giảng dạy tại trường luật trực thuộc bộ Pháp Luật Nhật Bản đến năm 1885, sau chuyển qua giảng dạy tại Đại học luật Tokyo. 5 trường đại học luật khác tại Tokyo cũng chịu ảnh hưởng từ pháp luật Pháp, 2 trường có dạy luật Pháp. Xem Charles P. Sherman, The debt of modern Japanese law to French law, chú thích số 70
72 Xem Charles P. Sherman, The debt of modern Japanese law to French law, chú thích số 70, tr. 201
73 Các luật gia tiêu biểu có thể kể đến như: H. Roesler, từng là giáo sư tại Đại học Rostock, người đã soạn thảo Bộ luật Thương mại Nhật bản 1899; P. Mayet, phụ trách các mảng tổ chức bưu điện, bảo hiểm và tiền gửi ngân hàng; A. Mosse, tham gia vào soạn thảo các quy định liên quan đến bộ máy hành chính của chế độ tự quản địa phương; O. Rudolph, soạn thảo Luật tổ chức tũa ỏn Nhật Bản. Xem Wilhelm Rửhl, History Of Law In Japan Since 1868, chú thích số 58, tr. 26
74 Việc nghiên cứu học tập pháp luật Đức bắt đầu trở thành một làn sóng từ sau khi một Ủy viên hội đồng nhà nước (councilor of state) theo lệnh Thiên hoàng đã tới Châu Âu để nghiên cứu hiến pháp các nước, đặc biệt là Hiến pháp Phổ. Từ đó, các giáo sƣ Nhật Bản học luật tại Đức và các luật gia Đức đƣợc mời đến dạy luật Đức tại
34
luật tham khảo theo luật Đức75. Bộ luật Dân sự 1898 đƣợc coi là mô phỏng Bộ luật Dân sự Đức. Trên thực tế thì Bộ luật Dân sự 1898 cũng chịu ảnh hưởng lớn từ pháp luật Pháp và các nền pháp luật khác cùng những tập quán truyền thống; nhƣng riêng tƣ duy pháp luật, cách hệ thống các điều luật và cách giải thích luật đều chiếu theo khoa học pháp lý của Đức76. Có thể thấy sự du nhập pháp luật Đức không chỉ dừng ở việc tiếp nhận hình mẫu hệ thống pháp luật với các bộ luật thành văn, mà còn là sự học hỏi và du nhập cả một nền khoa học pháp lý. Nhƣng do pháp luật Đức vốn thiên về lối tƣ duy trừu tƣợng, không phù hợp với lối tƣ duy cụ thể thiên về trực giác của người Nhật Bản, ảnh hưởng của pháp luật Đức lên pháp luật Nhật Bản đã dần sút giảm, nhất là sau thất bại của Đức trong chiến tranh thế giới thứ nhất77. Tuy vậy tới nay các bộ luật hiện tại của Nhật Bản và đặc biệt các phương pháp giải thích pháp luật (kaishakuron) vẫn chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Đức, có học giả đánh giá các phương pháp này “vẫn được coi trọng tại nhiều tòa án của Nhật Bản và đôi khi còn ảnh hưởng đến phán quyết nhiều hơn cả luật và các lý thuyết pháp lý.”78
Hiện nay, Nhật Bản vẫn là một quốc gia theo truyền thống pháp luật thành văn.
Nguồn luật thành văn hiện tại của Nhật Bản xếp theo thứ tự thấp dần về hiệu lực pháp
các trường đại học. Sau khi pháp luật Đức được chọn làm khuôn mẫu, càng có thêm nhiều các chuyên gia Đức được thuê dạy luật Đức và luật La Mã tại trường Đại học Tokyo và Học viện công nghiên cứu khoa học Đức (doitsugaku kyokai gakkou). Xem Wilhelm Rửhl, History Of Law In Japan Since 1868, chỳ thớch số 58, tr. 27
75 Có thể kể ra các ví dụ như Hiến pháp Minh Trị có rất nhiều điểm tương tự Hiến pháp Phổ, Bộ luật Hình sự 1907 chịu ảnh hưởng rất lớn từ luật Đức, Luật tổ chức tòa án 1890 do luật gia Đức soạn.
76 Xem Wilhelm Rửhl, History Of Law In Japan Since 1868, chỳ thớch số 58, tr. 27
77 Xem Wilhelm Rửhl, History Of Law In Japan Since 1868, chỳ thớch số 58, tr. 28
78 Hiroshi Itoh, The constitutional case law of Japan (Án lệ liên quan đến hiến pháp tại Nhật Bản), University of Washington Press (1978), tr. 8
35
lý bao gồm: Hiến pháp (Kenpo); các điều ƣớc quốc tế (Joyaku); luật (Horitsu)79, ngoài ra còn có các văn bản dưới luật như seirei, chokurei… Các văn bản luật có số lượng khá lớn và các văn bản dưới luật thì hết sức phong phú80. Những văn bản luật thành văn này là xương sống của hệ thống pháp luật Nhật Bản, các phán quyết của tòa án đều phải đƣa ra căn cứ pháp lý tuân thủ theo đúng nguồn này.