V. KIẾN NGHỊ SỬA ĐỔI, BỔ SUNG
2. Dự thảo sửa đổi BLDS 2005 về hình thức giao dịch dân sự và hậu quả pháp lý khi giao dịch dân sự không tuân thủ quy định về hình thức
2.1 Hình thức của giao dịch dân sự
Dự thảo của BLDS (sửa đổi) chỉ loại bỏ một số điều trong BLDS năm 2005 có liên quan đến hình thức giao dịch do có sự trùng lặp (loại bỏ Điều 310, 316, 401 BLDS năm 2005) và cơ bản vẫn giữ nguyên quy định về hình thức của giao dịch dân sự theo Điều 122 và 124 BLDS năm 2005. Cụ thể, Dự thảo của BLDS (sửa đổi) đƣợc cơ cấu lại nhƣ sau:
Khoản 2 Điều 134: Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định.
Điều 136. Hình thức giao dịch dân sự
1. Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.
.
2. Trường hợp luật quy định giao dịch dân sự phải được thể hiện dưới hình thức nhất định thì giao dịch dân sự phải được thể hiện theo hình thức đó.
Như vậy, các nhà làm luật đã bảo lưu quan điểm giữ lại hình thức của giao dịch (trường hợp pháp luật có quy định) là một điều kiện trong những điều kiện để đảm bảo hiệu lực của giao dịch dân sự.
Chúng tôi tán thành quy định của Dự thảo bởi những lý do sau đây:
- Một giao dịch dân sự đƣợc xác lập không chỉ là quan hệ mang tính chất riêng tƣ giữa các chủ thể mà ở một góc độ nhất định nó còn liên quan đến trật tự trong quản lý của Nhà nước.
- Trình độ văn hóa và sự am hiểu các quy định pháp luật còn hạn chế ở một bộ phận người dân khiến những chủ thể này không thể tự soạn thảo, kiểm tra tính hợp pháp của hợp đồng, họ dễ dàng bị trở thành nạn nhân của các cuộc lừa đảo. Trong một số trường hợp, hình thức bắt buộc của giao dịch dân sự còn làn công cụ hỗ trợ người dân kiểm tra tính hợp pháp của các loại giấy tờ có liên quan (ví dụ: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng nhận chủ quyền đối với nhà ở...)
Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy rằng với những quy định trong Dự thảo BLDS (sửa đổi) về hình thức của giao dịch nhà làm luật:
- Không đƣa ra quy định cụ thể những loại giao dịch nào phải tuân thủ quy định về hình thức.
- Trong những trường hợp nào hình thức của giao dịch là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự.
107
So sánh với BLDS năm 1995 và năm 2005 dự thảo BLDS sửa đổi vẫn chƣa có sự đột phá về vấn đề này. Trong khi đó, hình thức của từng loại giao dịch dân sự đƣợc quy định một cách đơn lẻ, manh mún trong “một rừng” các Luật và văn bản dưới luật. Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho người không có kiến thức pháp luật mà đôi khi còn cả đối với người có kiến thức pháp luật trong việc tiếp cận các văn bản pháp luật.
Để BLDS thực sự trở thành luật chung, luật nên của hệ thống pháp luật, thiết nghĩ rằng các nhà làm luật nên xác định các tiêu chí, các trường hợp mà hình thức giao dịch dân sự phải tuân thủ quy định pháp luật. Chẳng hạn, có thể dựa vào tiêu chí tài sản phải đăng hoặc không đăng ký quyền sở hữu; trị giá của tài sản là đối tƣợng trong các giao dịch; các tài sản mà việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt phải kèm theo những điều kiện do pháp luật quy định...
2.2 Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự không tuân thủ quy định về hình thức Theo yêu cầu của Bộ tƣ pháp, hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu là một trong 10 vấn đề trọng tâm xin ý kiến nhân dân đối với Dự thảo BLDS (sửa đổi). Theo tổng kết của Bộ tƣ pháp về vấn đề này, hiện nay có hai loại ý kiến:
- Loại ý kiến thứ nhất: nhất trí với quy định của dự thảo Bộ luật vì quy định nhƣ vậy là phù hợp với thực tiễn ký kết, thực hiện hợp đồng ở nước ta; bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể xác lập quan hệ hợp đồng cũng nhƣ quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba; góp phần bảo đảm sự ổn định của quan hệ thị trường.
- Loại ý kiến thứ hai: đề nghị tiếp tục duy trì quy định nhƣ BLDS hiện hành để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, theo đó, trong trường hợp pháp luật quy định hình thức bắt buộc của giao dịch thì chủ thể của giao dịch phải tuân thủ hình thức đó, nếu không tuân thủ thì giao dịch bị tuyên bố vô hiệu; pháp luật hiện hành chỉ quy định giao dịch được xác lập dưới hình thức bắt buộc trong một số trường hợp liên quan đến bất động sản và động sản có giá trị lớn (ôtô, xe máy, tàu bay...) và việc quy định các bên bắt buộc phải tuân thủ hình thức này là nhằm góp phần quản lý nhà nước đối với các loài tài sản nêu trên.
Để tiện việc so sánh chúng ta hãy nghiên cứu bảng đối chiếu sau đây:
Điều 134.(BLDS năm 2005) Giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức
Trong trường hợp pháp luật quy định hình thức giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch mà các bên không tuân theo thì theo yêu cầu của một hoặc các bên, Toà án, cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác quyết định buộc các bên thực hiện quy định về hình thức của giao dịch trong
Điều 145.(Dự thảo BLDS sửa đổi) Giao dịch dân sự không tuân thủ quy định về hình thức
1. Trường hợp luật quy định hình thức là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự mà hình thức đó không được tuân thủ thì giao dịch dân sự đó bị vô hiệu, trừ các trường hợp sau đây:
a) Việc không tuân thủ quy định về hình thức không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với
108 một thời hạn; quá thời hạn đó mà không thực hiện thì giao dịch vô hiệu.
người khác và chủ thể giao dịch dân sự đã chuyển giao tài sản hoặc đã thực hiện công việc. Trong trường hợp này, theo yêu cầu của một hoặc các bên, cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm hoàn tất thủ tục đối với giao dịch dân sự đó;
b) Trường hợp chủ thể chưa chuyển giao tài sản hoặc chưa thực hiện công việc thì theo yêu cầu của một hoặc các bên, Toà án cho phép thực hiện quy định về hình thức của giao dịch dân sự trong một thời hạn hợp lý; quá thời hạn đó mà không thực hiện thì giao dịch dân sự đó bị vô hiệu.
2. Các khiếm khuyết thuộc về kỹ thuật văn bản không bị coi là vi phạm quy định về hình thức. Trường hợp những khiếm khuyết này dẫn tới cách hiểu khác nhau thì được giải thích theo quy định tại Điều 138 của Bộ luật này.
Dự thảo BLDS (sửa đổi) về hậu quả pháp lý khi giao dịch dân sự không tuân thủ quy định về hình thức đã đƣợc một số chuyên gia đánh giá là đã tạo ra một cuộc cách mạng trong tư duy pháp lý truyền thống về ảnh hưởng của hình thức đến hiệu lực của giao dịch dân sự.
Ở một góc độ nhất định chúng tôi đồng tình với nhận xét tích cực này, bởi lẽ:
Thứ nhất, quy định tại Điều 145 Dự thảo BLDS (sửa đổi) sẽ khắc phục đƣợc lỗ hỗng của BLDS năm 2005, tạo cơ chế để bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia giao dịch dân sự. Việc không tuân thủ quy định về hình thức giao dịch dân sự, ví dụ: hợp đồng mua bán nhà bằng “giấy tay”, hợp đồng chuyển nhƣợng quyền sử dụng đất đã đang và sẽ tiếp tục tồn tại trên thực tế vì nhiều lý do khác nhau. Thực tiễn cho thấy, trong quá trình tham gia và tiến hành giao dịch dân sự, mặc dù giao dịch dân sự không tuân thủ hình thức hoặc chƣa hoàn tất các thủ tục pháp lý nhƣng thực tế tài sản đã đƣợc chuyển giao, công việc đã đƣợc thực hiện theo đúng cam kết thỏa thuận. Thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau: hạn chế về nhận thức pháp lý của các chủ thể, các chủ thể lấy chữ “tín” lên làm đầu, sự cả nể trong quan hệ thân quen họ hàng, sự trƣợt giá của đồng tiền, các cơn “sốt” về bất động sản, thủ tục rườm rà trong việc cấp giấy chủ quyền đối với một số loại tài sản.... Theo quy định tại Dự thảo tuy giao dịch dân sự không đúng hình thức theo luật định nhưng nếu giao dịch đó không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác và chủ thể giao dịch dân sự đã chuyển giao tài sản hoặc đã thực hiện công việc thì giao dịch không bị vô hiệu. Đây là sự tiếp cận hợp tình, hợp lý giữa cơ sở pháp lý và thực
109 tiễn.
Thứ hai, Dự thảo BLDS (sửa đổi) không chỉ quan tâm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chủ thể tham gia giao dịch dân sự nhƣng vi phạm quy định về hình thức bắt buộc mà còn quy định các biện pháp nhằm bảo đảm cho các chủ thể đƣợc thực hiện các quyền của mình. Cụ thể, Điểm a Khoản 1 Điều 145 Dự thảo BLDS (sửa đổi) quy định khi giao dịch dân sự không bị Tòa án tuyên vô hiệu do vi phạm quy định về hình thức thì theo yêu cầu của một hoặc các bên cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm hoàn tất thủ tục đối với giao dịch đó.
Thứ ba, Dự thảo BLDS (sửa đổi) đã giới hạn đƣợc sự tùy tiện của Tòa án trong việc ấn định hoặc không ấn định thời hạn để thực hiện quy định về hình thức của giao dịch dân sự. Việc ấn định thời hạn để thực hiện quy định về hình thức phải (hoặc chỉ) được thực hiện trong hai trường hợp: chủ thể chưa chuyển giao tài sản hoặc chưa thực hiện công việc.
Tuy nhiên, để thực sự là “cuộc cách mạng trong tƣ duy pháp lý truyền thống về ảnh hưởng của hình thức đến hiệu lực của giao dịch dân sự”, thiết nghĩ một số vấn đề sau đây cần đƣợc xác định hoặc phải đƣợc xác định rõ ràng hơn trong Điều 145 Dự thảo BLDS (sửa đổi):
Một là, liệu có cần thiết tiếp tục quy định trong Dự thảo về việc ấn định thời hạn để thực hiện quy định về hình thức của giao dịch dân sự hay không? Một khi tranh chấp đã phát sinh nghĩa là mọi thương lượng, điều đình, thỏa thuận giữa các bên đều không có tác dụng thì cho dù Tòa án có ấn định thời hạn hoàn thiện về hình thức liệu nguyên đơn có thực hiện hay không? Dự trên sự suy đoán lô-gích chúng ta sẽ thấy rằng nguyên đơn sẽ không thực hiện hình thức của giao dịch dân sự đúng quy định pháp luật trong thời hạn mà Tòa án ấn định bởi lẽ ý chí của họ là mong muốn Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu.
Hai là, nếu vẫn giữ nguyên quy định theo Dự thảo BLDS (sửa đổi): theo yêu cầu của một hoặc các bên, Tòa án cho phép thực hiện quy định hình thức của giao dịch dân sự trong một thời hạn hợp lý, quá thời hạn đó mà không thực hiện thì giao dịch dân sự vô hiệu. Thế nào là thời hạn hợp lý? Đây là câu hỏi rất khó có câu trả lời, bởi lẽ giao dịch dân sự rất đa dạng, đối tƣợng trong giao dịch vô cùng phong phú, các thủ tục hành chính liên quan đến việc xác nhận hoặc công nhận các quyền dân sự của các chủ thể phức tạp và thay đổi liên tục... nên việc ấn định thời hạn bằng một số ngày cụ thể nào đó là không hợp lý và không có tính khả thi. Tuy nhiên, cũng không thể “treo” lửng lơ cụm từ “hợp lý” một cách không hợp lý nhƣ trong Dự thảo. Vì vậy, chúng tôi đề xuất khoảng thời hạn
“hợp lý” phụ thuộc vào thời hạn đăng ký các quyền dân sự mà các văn bản pháp luật quy định đối với từng loại tài sản tương ứng (ví dụ: thời hạn đăng ký để được cấp giấy chủ quyền đối với nhà ở, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng nhận đăng ký xe ô tô, mô tô...)
Ba là, tồn tại sự mâu thuẫn, chƣa nhất quán giữa điểm a và Điểm b Khoản 1 Điều
110
145 Dự thảo BLDS (sửa đổi). Cụ thể, điểm a khoản 1 Điều 145 quy định để một giao dịch dân sự không bị tuyên vô hiệu phải thỏa mãn hai điều kiện (liên từ và), trong khi đó tại điểm b khoản 1 Điều 145 không quy định điều kiện “nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác” mà chỉ căn cứ vào một điều kiện duy nhất: chủ thể chưa chuyển giao tài sản hoặc chƣa thực hiện công việc.
Bốn là, Dự thảo BLDS (sửa đổi) không có quy định về thời hiện khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu nếu giao dịch vi phạm quy định về hình thức13.
Liên quan đến vấn đề hình thức giao dịch dân sự và hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự không tuân thủ quy định về hình thức tuy còn nhiều điểm chƣa thật sự lô – gích và thống nhất nhƣng Dự thảo BLDS (sửa đổi) đang tiếp tục góp phần xây dựng, tạo cơ chế pháp lý hữu hiệu để công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền dân sự của cá nhân, pháp nhân, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bên yếu thế, bên thiện chí trong quan hệ dân sự, hạn chế đến mức tối đa sự can thiệp của các cơ quan công quyền vào các quan hệ dân sự.
13 Xem Điều 176 Dự thảo BLDS (sửa đổi)
- 111 -
BÌNH LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ VỀ “GIẢI THÍCH GIAO DỊCH DÂN SỰ”
TRONG DỰ THẢO BỘ LUẬT DÂN SỰ