CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1.2. Giáo dục văn hoá ứng xử ở trường tiểu học
Cho đến nay, thuật ngữ “văn hóa” đã thâm nhập vào đời sống xã hội con người một cách sâu rộng. Ví như người ta có thể nói: văn hóa học đường, VHƯX, văn hóa giao tiếp, văn hóa gia đình, văn hóa làng, văn hóa vùng, văn hoá tổ chức cộng đồng…
Thuật ngữ “văn hóa” được sử dụng phong phú như vậy, cho nên muốn vận dụng nó trong cuộc sống, thì phải xác định nội hàm ý nghĩa của thuật ngữ này. Để đi tới một quan niệm đầy đủ và toàn diện về thuật ngữ “văn hóa” cần phải có quá trình nghiên cứu, tìm hiểu công phu. Tuy nhiên, do thời gian và năng lực nghiên cứu có hạn nên trong đề tài này nhóm tác giả chỉ đề cập tới một số định nghĩa sau:
Trong cuốn sách Mấy vấn đề lí luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta [26, tr.20] tác giả Hoàng Vinh đã đề cập đến nhiều định nghĩa khác nhau về thuật ngữ
“văn hóa”: “Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần, được nhân loại sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên trình độ phát triển của lịch sử loài người” [dt 25, tr.35]; “Văn hóa là cách ứng xử mà các thành viên trong xã hội học được” (F. Merill); “Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và xã hội của nhóm người, các thiết chế, phong tục và phản ứng trong cách ứng sử của họ” (Tô - mát - xơ ); “Văn hóa là nếp sống, là sự thích ứng đặc biệt của con người với môi trường tự nhiên và các nhu cầu kinh tế” (Đau - xơn); “Văn hóa là lối sống mà con người học được, chứ không phải là sự kế thừa sinh học” (Rê. Bê - nê - đích)…
Bao quát các định nghĩa trên chúng ta thấy, mỗi định nghĩa nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh vào khía cạnh này hay khía cạnh khác xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu riêng của mình. Có định nghĩa nhấn mạnh vào hoạt động sáng tạo trong lịch sử, nhằm hình thành nên hệ thống giá trị xã hội; hoặc chú trọng vào phương thức ứng xử;
hoặc quan tâm vào sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên; hoặc nhấn mạnh vào tính chất di truyền xã hội, tức khả năng học tập của con người… Qua đó chúng ta nhận thấy rằng, điểm thống nhất giữa các quan niệm trên là đều sử dụng thuật ngữ “văn hóa” theo nghĩa “văn hóa người”, “văn hóa chỉ có ở con người”.
Suy ngẫm về văn hóa, sinh thời Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã từng viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [25, tr.41]. Như vậy, theo Chủ Tịch Hồ Chí Minh văn hoá là sản vật của hoạt động con người, do con người tạo ra.
Bản chất của văn hóa chính là năng lực sáng tạo, do con người tạo nên và tích lũy trong hoạt động thực tiễn. Quan niệm của Chủ Tịch Hồ Chí Minh thống nhất với tư tưởng của các nhà sáng lập ra học thuyết Mác - xít là ở chỗ xem lao động sáng tạo là cội nguồn của văn hóa.
Từ cách phân tích trên chúng tôi hiểu rằng, văn hóa là tổng hòa những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. Văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm, những giá trị trong đời sống, từ nghệ thuật và văn chương cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống, lao động...
1.1.2.2. Quan niệm về văn hoá ứng xử
VHƯX là một biểu hiện của giao tiếp, là sự phản ứng của con người trước sự tác động của người khác với mình trong một tình huống nhất định. VHƯX được hiểu là “những hành vi làm cho đời sống cá nhân và cộng đồng thích ứng với những điều kiện tự nhiên và xã hội, không chỉ để bảo tồn mà còn để xã hội phát triển” [23, tr.20].
Ứng xử nói ở đây là sự thích ứng giữa con người với môi trường xung quanh được thể hiện qua thái độ, hành vi, cử chỉ, cách nói năng của con người nhằm đạt kết quả tốt trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và con người với nhau. Như vậy, cụm từ “VHƯX” ở đây được hiểu rất rộng và theo nhiều cách khác nhau:
- VHƯX là những biểu hiện của giao tiếp. Điều này đã được dân tộc ta hun đúc nên từ ngàn đời nay với những câu ca dao, tục ngữ như câu ca dao “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”, “Học ăn, học nói, học gói, học mở” hay
“Chim khôn hót tiếng rảnh rang/ Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe”… Và vì thế ngay từ khi còn bé, chúng ta cũng đã được ông bà, cha mẹ dạy cho những bài học đầu tiên về làm người, về cách ứng xử trong cuộc sống. Ví dụ như khi gặp người lớn phải biết chào hỏi lễ phép, phải biết đi thưa về gửi, biết nói lời cảm ơn xin lỗi, khi ăn phải
biết mời người lớn tuổi, khi sai phải biết nhận lỗi cúi đầu... Cái nôi đầu tiên mà chúng ta học cách ứng xử, giao tiếp với người khác đó chính là gia đình.
- VHƯX là cách chúng ta thể hiện ra bên ngoài về thái độ, hành vi, cử chỉ, ánh mắt, của chính ta với những người xung quanh. Ví dụ hằng ngày chúng ta vẫn giao tiếp với nhau chính là chúng ta đang duy trì cách ứng xử. Có nhiều người sinh ra đã biết cách ăn nói, ứng xử nhưng có nhiều người cần phải cố gắng rèn luyện từng ngày thì mới có thể ứng xử tốt.
- VHƯX là những ứng xử đẹp, đó chính là sự lịch sự, văn minh. Ví dụ như chúng ta nói chuyện phải nói dịu dàng, duyên dáng, biết thưa gửi, lịch sự, có học thức;
khi nói chuyện biết lắng nghe và lắng nghe những gì người khác nói chính là một phần của VHƯX. Vì vậy, cách ứng xử chính là đạo đức là cái nết của con người mà mỗi người cần rèn luyện để hoàn thiện mình.
- VHƯX là tổng hòa các mối quan hệ giữa con người với con người, và cả giữa con người với tất cả những gì xung quanh chúng ta. Do đó, bên cạnh sự coi trọng trong việc ứng xử, giao tiếp giữa con người với con người, chúng ta cần coi trọng ứng xử với môi trường thiên nhiên sao cho phù hợp cũng là một lối sống đẹp. Ví dụ như bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên, sống xanh, sạch đẹp….
Như vậy, VHƯX là tổng hòa các giá trị, các tư tưởng được hệ thống lại bởi các hoạt động trong quá khứ, hiện tại của cá nhân này với cá nhân khác, của cá nhân với tập thể, với cộng đồng. Cái gì cũng cần có văn hóa, có khuôn phép mà chúng ta lấy đó làm thước đo. Cho nên VHƯX là một cụm từ mà người ta thường dùng để đo nhân cách của một người. Những đặc điểm tính cách của cá nhân được thể hiện qua thái độ, hành vi, cử chỉ, lời nói của từng cá nhân trong giao tiếp xã hội. Đối với nhiều người hiện nay, chỉ cần qua cách ứng xử thôi là có thể biết được tính cách cũng như học thức của người đó như thế nào. Vì vậy, có thể nói rằng ứng xử văn hóa chính là “chiếc chìa khóa để con người tiếp xúc với xã hội, tự nhiên hòa đồng với con người có hiểu biết, văn minh, lịch sự”. Và không chỉ riêng nước ta mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều rất chú trọng đến việc GD HS về “văn hóa ứng xử”.
Từ cách lí giải trên, chúng tôi hiểu rằng, VHƯX học đường thực chất là đề cập đến “các giá trị, chuẩn mực văn hóa điều chỉnh nhận thức, thái độ, hành vi, tác phong, cử chỉ, lời nói” của GV, HS, SV trong giao tiếp với mọi người và với môi trường xung quanh. GDVHƯX trong trường học là một “hoạt động GD hệ giá trị”, các chuẩn mực
văn hóa giúp cho các thành viên trong nhà trường có nhận thức đúng, suy nghĩ, tình cảm, hành vi tốt đẹp, thực hiện VHƯX lành mạnh, xây dựng cơ sở để đảm bảo chất lượng GD của nhà trường. Đó là yếu tố rất quan trọng để rèn luyện nhân cách và GD HS. Chính vì vậy, cần phải dạy và chấn chỉnh về cách ứng xử của HS với mọi người ngay từ những ngày bước chân đầu tiên đến trường học đặc biệt là đối với HS tiểu học.
1.1.2.3. Bản chất giáo dục văn hoá ứng xử
Xây dựng môi trường văn hóa trong trường học đóng vai trò quan trọng trong việc GD nhân cách, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho HS. Ngày 03/10/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 1299/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018 - 2025” [16], với mục tiêu chung là “Tăng cường xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học nhằm tạo chuyển biến căn bản về ứng xử văn hóa của cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân viên, học sinh, sinh viên để phát triển năng lực, hoàn thiện nhân cách, lối sống văn hóa; xây dựng văn hóa trường học lành mạnh, thân thiện; nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo; góp phần xây dựng con người Việt Nam: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo”. Điều đó đã cho ta thấy được tầm quan trọng của việc GDVHƯX có vai trò to lớn trong nhà trường hiện nay, được cả xã hội quan tâm.
Chúng ta đều biết rằng, để ứng xử có văn hóa thì HS phải học cách giao tiếp, về cử chỉ lời nói, thái độ của chúng ta với mọi người cũng như mọi tình huống trong cuộc sống và môi trường xung quanh. Do đó “dạy cách ứng xử có văn hóa” cho HS là nhiệm vụ hàng đầu có ý nghĩa vô cùng quan trọng ở các trường học, là việc luôn luôn được đề cao và đặc biệt coi trọng trong bất cứ thời đại nào. Đây là phương tiện hiệu quả trong việc giúp HS hình thành và phát triển nhân cách nhất là đối với HS cấp tiểu học.
Về bản chất của GDVHƯX ở trường tiểu học, có thể nhấn mạnh ở một số khía cạnh như:
- Giúp cho HS có thái độ đúng đắn, phù hợp với các chuẩn mực trong nhà trường và trong các mối quan hệ xã hội khác. Chẳng hạn, các em hiểu rằng: một người có ứng xử tốt chắc chắn sẽ được nhiều người yêu quý, tôn trọng, một HS ngoan ngoãn, vâng lời và luôn chào hỏi thầy cô sẽ được yêu quý (khen), còn những HS có thái độ vô lễ… sẽ bị phê bình.
- Giúp cho HS tích cực tham gia hoạt động VHƯX, các hoạt động tập thể, hoạt động xã hội, tự rèn luyện, tu dưỡng bản thân. Ví dụ như biết đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau, biết chia sẻ nhường nhịn, khi gặp người khó khăn biết giúp đỡ…
- Hình thành cho HS ý thức, thái độ, tình cảm và thói quen ứng xử trong học tập, trong các mối quan hệ và trong cuộc sống. Ví dụ như qua hành động chăm chỉ học tập, chào hỏi, đi thưa về gửi, không làm những việc sai trái để thầy cô, bố mẹ muộn phiền.
Như vậy, GDVHƯX có vai trò rất lớn trong việc hình thành phẩm chất và phát triển năng lực HS. Vì thế cần xem và đặt nó thành ý thức đi sâu của mỗi HS bằng nhiều hình thức, phương pháp khác nhau. Trong đó, vấn đề tích hợp GDVHƯX trong giao tiếp cho HS ở trường tiểu học là một hướng đi có ý nghĩa tích cực trong việc hình thành nhân cách và năng lực HS.