CHƯƠNG 2. BIỆN PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 2
2.2.2. Tích hợp giáo dục văn hóa ứng xử theo hai phương thức “khai thác trực tiếp” và “khai thác gián tiếp”
2.2.2.1. Phương thức 1: khai thác trực tiếp (lồng ghép toàn phần)
Phương thức khai thác trực tiếp đối với các bài tập đọc có nội dung trực tiếp về GDVHƯX. Với bài tập đọc này, GV giúp HS đọc hiểu, cảm nhận được đầy đủ, và sâu sắc nội dung bài học chính là góp phần GD trẻ một cách tự nhiên về ý thức ứng xử.
Tuy nhiên, bên cạnh câu hỏi và bài tập trong SGK, GV cần chú ý xây dựng những câu hỏi, bài tập hỗ trợ cho việc tích hợp GDVHƯX sâu sắc hơn. Ví dụ khi dạy bài tập đọc
“Mẹ” (Tiếng Việt 2, tập 1, tr.101), GV hướng dẫn HS luyện đọc trả lời câu hỏi 1, 2, 3 trong SGK, hiểu được các hình ảnh “Lặng rồi cả tiếng con ve,/ Con ve cũng mệt vì hè nắng oi./ Nhà em vẫn tiếng ạ ời,/ Kẽo cà tiếng võng mẹ ngồi mẹ ru./ Lời ru có gió mùa thu,/ Bàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió về./ Những ngôi sao thức ngoài kia,/ Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con./ Đêm nay con ngủ giấc tròn,/ Mẹ là ngọn gió của con suốt đời”.
Người mẹ được so sánh với những hình ảnh như: Ngôi sao “thức” trên bầu trời, những ngọn gió mát lành của con. HS hiểu được nội dung, ý nghĩa của bài tập đọc: bài thơ
nói lên nổi vất vả cực nhọc của mẹ khi nuôi con và tình yêu thương vô bờ mẹ dành cho con. Để GD HS lòng biết ơn công lao sinh thành của cha mẹ và biết đối xử tốt và thêm yêu quý, biết ơn cha mẹ, GV cần xây dựng các hỏi như sau:
- Mẹ đã làm gì để con ngủ ngon giấc?
- Người mẹ được so sánh với những hình ảnh nào?
- Em hiểu 2 câu thơ: Những ngôi sao thức ngồi kia / Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con như thế nào?
- Qua bài thơ em hiểu được điều gì về mẹ? Em cần làm gì để thể hiện lòng biết ơn với cha mẹ ?
Trong quá trình tổ chức DH lồng ghép GD văn hóa toàn phần GV tổ chức các hoạt động DH bình thường, phù hợp với hình thức tổ chức và PPDH của bộ môn. Khi tổ chức lồng ghép các hoạt động DH GV hướng dẫn HS liên hệ, mở rộng về GDVHƯX thật tự nhiên, hài hòa, đúng mức, tránh lan man, sa đà, gượng ép, không phù hợp với đặc trưng của môn học.
Để thực hiện biện pháp này, GV cần nghiên cứu tài liệu và xác định nội dung tích hợp trong bài Tập đọc. Từ đó chọn mức độ lồng ghép sao cho phù hợp với nội dung của bài Tập đọc.
Quá trình đó, GV cần lưu ý, đối với HS lớp 2 những kĩ năng VHƯX cần thiết luôn được lồng ghép trong các bài học ở các phân môn cụ thể như: Đối với các bài tập đọc có nội dung trực tiếp (lồng ghép toàn phần) về GDVHƯX, GV giúp HS hiểu, cảm nhận được đầy đủ, và sâu sắc nội dung bài học chính là góp phần GD HS một cách tự nhiên về ý thức ứng xử có văn hóa. Đây là điều kiện tốt nhất để nội dung GDVHƯX phát huy tác dụng đối với HS thông qua đặc trưng của phân môn Tập đọc. Ví dụ khi dạy bài tập đọc “Sự tích cây vú sữa” (Tiếng Việt 2, tập 1, tr.96), trong bài tập đọc này chúng ta hoàn toàn có thể GD tích hợp lồng ghép toàn phần GDVHƯX cho HS từ đó sẽ giúp HS thấy được một bài học về lòng hiếu thảo trong gia đình. Đó cũng là ý nghĩa câu chuyện “Sự tích cây vú sữa” muốn truyền đạt đến cho mọi người. Khi cha mẹ còn sống hãy có hiếu, đối xử tốt với cha mẹ. Đừng để đến khi cha mẹ mãi mãi ra đi rồi thì lúc này có hối hận cũng đã quá muộn. Cho dù cha mẹ như nào thì cũng là mong những điều tốt đẹp nhất đến cho con cái. Dù thời xưa hay thời nay thì lòng hiếu thảo vẫn luôn được đặt lên hàng đầu. Nếu như không có một trái tim yêu thương rộng lớn thì làm sao có được cuộc sống hạnh phúc. Chữ hiếu chính là nền tảng đạo lý của con người, nếu
người nào không hiếu thảo với cha mẹ thì ngoài xã hội cũng không phải là người tử tế. Hiếu với cha mẹ không chỉ giữ được lòng kính mến mà còn làm cha mẹ vui lòng. Hiếu thảo là một nền tảng của sự yêu thương, cho dù thành công hay thất bại thì gia đình vẫn là nơi mà chúng ta có thể trở về trước những khó khăn trên đường đời. Hiếu thảo với cha mẹ là một trong những bài học quý báu cũng như ý nghĩa sự tích câu chuyện sự tích cây vú sữa muốn truyền đạt. Vậy chúng ta hãy yêu thương cha mẹ ngay còn có thể, không làm cha mẹ buồn để không phải hối hận khi họ đã ra đi mãi mãi. Để truyền cảm hứng đó cho HS, GV cần chú trọng 3 câu hỏi:
- Cậu bé trong câu chuyện có điểm gì nổi bật?
- Theo em, nếu được gặp lại mẹ, cậu bé sẽ nói gì?
- Chúng ta nên chia sẻ vấn đề này với người thân trong gia đình như thế nào?
Đây là 3 câu hỏi có nghĩa GDVHƯX cho HS sâu sắc.
Như vậy, đối với các bài tập đọc có nội dung trực tiếp về giá dục VHƯX, GV giúp HS hiểu, cảm nhận được đầy đủ và sâu sắc nội dung bài tập đọc chính là góp phần GD HS một cách tự nhiên về nhận thức và ý thức VHƯX. Đây là điều kiện tốt nhất để nội dung VHƯX phát huy tác dụng đối với HS thông qua đặc trưng của phân môn Tập đọc.
2.2.2.2. Phương thức 2: khai thác gián tiếp (lồng ghép bộ phận)
Phương thức lồng ghép bộ phận áp dụng khi chỉ có một phần bài tập đọc có mục tiêu nội dung GDVHƯX. Đối với các bài tập đọc không trực tiếp nói về GDVHƯXnhưng nội dung có yếu tố gần gũi, khi tổ chức DH, GV tổ chức các hoạt động DH bình thường, phù hợp với hình thức tổ chức và PPDH của phân môn. Trong quá trình tổ chức các hoạt động GV giúp HS hiểu cảm nhận đầy đủ và sâu sắc phần nội dung bài học liên quan đến GDVHƯX (bộ phận kiến thức có nội dung GD tích hợp được lồng ghép) chính là góp phần GD trẻ một cách tự nhiên. GV cần lưu ý lồng ghép bộ phận tích hợp phải thật nhẹ nhàng, phù hợp và đạt mục tiêu của bài học theo đúng yêu cầu của bộ môn.
Tương tự như phương thức 1 lồng ghép toàn phần ở trên, thì cách tiến hành lồng ghép bộ phận cũng yêu cầu GV nghiên cứu tài liệu và xác định bài Tập đọc có nội dung cần tích hợp; chọn mức độ lồng ghép sao cho phù hợp với nội dung của bài tập đọc.
Tuy nhiên, đối với các bài học GDVHƯX những nội dung có yếu tố gần gũi, có thể liên hệ với việc GDVHƯX nhằm nâng cao ý thức cho HS. Do đó khi soạn giáo án,
GV cần có ý thức “tích hợp” bằng cách gợi mở vấn đề liên quan đến “ứng xử” nhằm GD HS theo định hướng GDVHƯX. Căn cứ vào chương trình, SGK Tiếng Việt 2, GV có thể thực hiện phương thức khai thác gián tiếp để thực hiện yêu cầu GDVHƯX ở nhiều bài học của các bài tập đọc khác nhau. Căn cứ vào chủ điểm học tập GV có thể thực hiện phương thức khai thác gián tiếp để thực hiện yêu cầu GDVHƯX ở nhiều bài tập đọc khác nhau của phân môn Tập đọc. Ví dụ, khi dạy bài tập đọc “Có công mài sắt có ngày nên kim” (Tiếng Việt 2, tập 1, tr.4), GV giúp HS hiểu bài tập đọc: làm việc gì cũng phải kiên trì, nhẫn nại, không ngại khổ thì mới thành công. Từ đó giúp HS có tính nhẫn nại kiên trì học hỏi thì có ngày cũng thành tài. Dạy bài “Sáng kiến của bé hà” (TV 2, tập 1, tr.78), GV giúp HS cảm nhận được tình cảm lòng kính trọng của cháu gái đối với ông bà. Qua đó GD HS phải biết kính trọng yêu thương ông bà của mình. Dạy bài “Lá thư gửi nhầm địa chỉ” (TV 2, tập 2, tr.7), GD HS các kĩ năng và tôn trọng quyền riêng tư của người khác (con đừng bóc thư để trả lại bưu điện…). Dạy bài
“Ai ngoan sẽ được thưởng” (Tiếng Việt 2, tập 2, tr.100), GV giúp HS hiểu hơn về tình yêu thương, chia sẻ, thông cảm với những người xung quanh. Thông qua đó, GD các em phải có tính trung thực, nhận lỗi và sửa lỗi sẽ nhận được sự cảm thông của mọi người… Những nội dung bài tập đọc này góp phần bồi dưỡng và nâng cao nhận thức cho HS về con người, về các mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội.
Điều đó góp phần GDVHƯX cho HS, nâng cao ý thức về những phẩm chất, đạo đức, những giá trị văn hóa trong cuộc sống.
Với ý nghĩa đó khi tổ chức DH, GV cần quan tâm các hoạt động DH giúp HS hiểu, cảm nhận đầy đủ và sâu sắc phần nội dung bài tập đọc, đặc biệt chú ý những câu hỏi liên quan đến nội dung GD tích hợp (bộ phận kiến thức có nội dung GDVHƯX), cần xây dựng các câu hỏi và bài tập ngoài SGK để hướng tới vấn đề tích hợp. Nhưng cần lưu ý khi tích hợp phải thật tự nhiên, phù hợp, tránh khiên ngưỡng và phải đạt được mục tiêu của bài học. Muốn vậy, không có cách nào khác là GV cần nghiên cứu kĩ nội dung bài tập đọc, xác định nội dung GDVHƯX tích hợp, xác định năng lực HS đề lựa chọn PPDH phù hợp. Cùng với tự giác, hứng thú làm nên tính tích cực nhận thức, giúp HS học tập đạt kết quả cao, có khả năng khơi dậy mạch nguồn của sự sáng tạo.