- Các vế của câu ghép có quan hệ ý nghĩa với nhau khá chặt chẽ. Những quan hệ thường gặp là: quan hệ nguyên nhân, quan hệ điều kiện (giả thuyết), quan hệ tương
--- 30
phản, quan hệ tăng tiến, quan hệ lựa chọn, quan hệ bổ sung, quan hệ tiếp nối, quan hệ đồng thời, quan hệ giải thích.
- Mối quan hệ thường được đánh dấu bằng những quan hệ từ, cặp quan hệ từ hoặc cặp từ hô ứng nhất định. Tuy nhiên, để nhận biết chính xác quan hệ có ý nghĩa giữa các vế câu, trong nhiều trường hợp, ta phải dựa vào văn cảnh hoặc hoàn cảnh giao tiếp.
B. LUYỆN TẬP:
Phiếu bài tập số 1 Bài tập 1: Tìm câu ghép:
a. "Giặc tan vỡ. Đám tàn quân giẫm đạp lên nhau, tráng sĩ đuổi đến chân núi Sóc. Đến đây, một mình một ngựa, tráng sĩ lên đỉnh núi, cởi giáp sắt bỏ lại, rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời.
(Thánh Gióng)
b. "Thuyền chúng tôi chèo thoát qua kênh Bọ Mắt, đổ ra con sông Cửa Lớn, xuôi về Năm Căn. Dòng sông Năm Căn mênh mông, nước ầm ầm đổ ra biển ngày đêm như thác, cá nước bơi hàng đàn đen trũi nhô lên hụp xuống như người bơi ếch giữa những đầu sóng trắng"..
("Đất rừng phương Nam" - Đoàn Giỏi)
c. Người nhà lí trưởng sấn sổ bước đến giơ gậy chực đánh chị Dậu. Nhanh như cắt, chị Dậu nắm ngay được gậy của hắn. Hai người giằng co nhau, du đẩy nhau, rồi ai nấy đều buông gây ra...
("Tắt đèn" - Ngô Tất Tố)
d. “ Dọc đường tôi thấy mấy cậu nhỏ trạc bằng tôi, áo quần tươm tất, nhí nhảnh gọi tên nhau hay trao sách vở cho nhau xem mà tôi thèm. Hai quyển vở mới đang ở trên tay tôi đã bắt đầu thấy nặng. Tôi bặm tay ghì thật chặt, nhưng một quyển vở cũng chì ra và chênh đầu chúi xuống đất. Tôi xóc lên và nắm lại cẩn thận. Mấy cậu đi trước ôm sách vở thiệt nhiều lại kèm cả bút thước nữa. Nhưng mấy cậu không để lộ vẻ khó khăn gì hết.”
( “ Tôi đi học”- Thanh Tinh)
Bài tập 2: Viết 5 câu ghép có các vế được nối với nhau bằng một quan hệ từ.
Bài tập 3: Viết 5 câu ghép có các vế được nối với nhau bằng một cặp quan hệ từ.
Bài tập 4:
NGƯỜI ĂN XIN
Một người ăn xin đã già. Đôi mắt ông đỏ hoe, nước mắt ông giàn giụa, đôi môi tái nhợt, áo quần tả tơi. Ông chìa tay xin tôi.
Tôi lục hết túi nọ đến túi kia, không có lấy một xu, không có cả khăn tay, chẳng có gì hết. Ông vẫn đợi tôi. Tôi chẳng biết làm thế nào. Bàn tay tôi run run nắm chặt lấy bàn tay run rẩy của ông:
- Xin ông đừng giận cháu! Cháu không có gì cho ông cả.
- Ông nhìn tôi chăm chăm, đôi môi nở nụ cười:
- Cháu ơi, cảm ơn cháu! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
Khi ấy tôi chợt hiểu ra: cả tôi nữa, tôi cũng vừa nhận được một cái gì đó của ông.
--- 31
(Theo Tuốc-ghê-nhép, Ngữ văn 9, tập một, NXB Giáo dục 2009, tr.22) a. Tìm và phân tích cấu tạo của những câu ghép có trong câu chuyện trên.
b. Các vế trong câu được nối với nhau bằng cách nào? Chỉ ra mqh giữa các vế trong những câu em vừa phân tích.
Phiếu bài tập số 2
Bài tập 1: Cho các cặp quan hệ từ sau, hãy tìm các câu ghép chứa các cặp quan hệ từ đó: vì.. nên, bởi... nên, giá mà.. thì, mặc dù… nhưng.
Bài tập 2: Cho biết mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu trong những câu ghép sau:
a. "Chúng dùng thuốc phiện rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy nhược".
("Tuyên ngôn độc lập" - Hồ Chí Minh)
b. "Mặt trời càng lên cao, gió càng thổi mạnh, và sóng biển cuồn cuộn nhấp nhỏ. Hải âu xuất hiện mỗi lúc một nhiều. Chúng vừa bay vừa kêu "chéc chéc".
("Biển nhớ" - Như Mai)
c. "Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa"
("Truyện Kiểu")
d. "Tại ai, há dám phụ lòng cổ nhân ? ("Truyện Kiều)
Bài tập 3: Chỉ ra mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu:
a) Nắng nhạt vàng, rồi chiều sẽ đi qua, Rồi trăng lặn, rồi tiếng gà lại gáy !..
(Đợi chờ - Lê Phan Quỳnh)
b) "Người nhà li trưởng sấn số bước đến giơ gây chực đánh chị Dậu. Nhanh như cắt, chị Dậu nắm ngay được gậy của hắn. Hai người giằng co nhau, du đẩy nhau, rồi ai nấy đều buông gậy ra.
(Tắt đèn" - Ngô Tất Tố)
c) "Đến hoàng cung, con bảo cha đứng đợi ở ngoài, còn mình thi nhè lúc mấy tên lính canh vô ý, lẻn vào sân rồng khóc um lên".
(Em bé thông minh)
d) "Có bạc thì mới vào được cửa quan, chứ hai bàn tay trắng thì mần răng chi được.
(Đi tìm công lí)
e) Vừa ăn cướp, vừa la làng ( Thành ngữ)
Phiếu bài tập số 3
Bài tập 1: Cách nối và cách sắp xếp các vế câu trong hai câu ghép sau đây có gì khác nhau ?
a) Vì con khỉ này rất nghịch nên các anh bảo vệ thường phải cột dây.
( Đoàn Giỏi) b) Thầy phải kinh ngạc vì chú học đến đâu hiểu ngay đến đó và có trí nhớ lạ thường.
( Trinh Đường)
--- 32
Bài tập 2: Tìm các vế câu chỉ nguyên nhân, chỉ kết quả và quan hệ từ, cặp quan hệ từ nối các vế câu này trong những ví dụ sau:
a)
Bởi chưng bác mẹ tôi nghèo Cho nên tôi phải băm bèo, thái khoai.
( Ca dao) b) Vì nhà nghèo quá, chú phải bỏ học.
( Trinh Đường) c) Lúa gạo quý vì ta phải đổ bao mồ hôi mới làm ra được. Vàng cũng quý vì nó rất đắt và hiếm.
Bài tập 3: Từ một câu ghép đã dẫn ở bài tập 1, hãy tạo ra một câu ghép mới bằng cách thay đổi vị trí của các vế câu (có thể thêm bớt từ nếu thấy cần thiết).
Bài tập 4: Chọn quan hệ từ trong ngoặc đơn thích hợp với mỗi chỗ trống. Giải thích vì sao em chọn quan hệ từ ấy.
a) ... thời tiết thuận nên lúa tốt.
b) ... thời tiết không thuận nên lúa xấu.
(tại, nhờ)
Bài tập 5: Chỉ ra mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu:
a. Bởi không biết bơi nên tuấn không dám đến chỗ nước sâu.
b. Nếu tôi biết trước Lan sẽ đến thì tôi đã chờ cậu ấy cùng đi.
c. Giá mà đêm qua tôi cố gắng học hết bài thì sáng nay đã làm được bài cuối rồi.
d. Dù chưa biết lời người cô thật giả thế nào nhưng bé Hồng vẫn dành hết tình yêu thương và sự kính trọng mẹ mình.
e. Nước dâng lên cao bao nhiêu, núi cũng dâng cao bấy nhiêu.
g. Cậu sẽ đến nhà Lan trước hay là ghé chỗ tớ trước?
h. Lan không những học giỏi mà còn hát rất hay.
i. Tôi vừa ngẩng đầu lên, đã thấy mẹ đứng ngay bên cạnh, vẻ mặt giận dữ.
k. Tôi và Lan lo sắp xếp bàn ghế cho ngay ngắn còn Hồng và Tuấn sẽ chuẩn bị bài thuyết trình.
l. Thành phố Hồ Chí minh – thành phố lớn nhất nước ta – đang trên đà phát triển mạnh mẽ.
Bài tập 6: Thêm vào chỗ trống một vế câu thích hợp để tạo thành câu ghép chỉ nguyên nhân - kết quả:
a) Vì bạn Dũng không thuộc bài ...
b) Do nó chủ quan ...
c) ... nên Bích Vân đã có nhiều tiến bộ trong học tập.
Gợi ý:
Phiếu bài tập số 1 Bài tập 1: Tìm câu ghép:
a. "Giặc tan vỡ. Đám tàn quân giẫm đạp lên nhau, tráng sĩ đuổi đến chân núi Sóc. Đến đây, một mình một ngựa, tráng sĩ lên đỉnh núi, cởi giáp sắt bỏ lại, rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời.
(Thánh Gióng)
--- 33
b. "Thuyền chúng tôi chèo thoát qua kênh Bọ Mắt, đổ ra con sông Cửa Lớn, xuôi về Năm Căn. Dòng sông Năm Căn mênh mông, nước ầm ầm đổ ra biển ngày đêm như thác, cá nước bơi hàng đàn đen trũi nhô lên hụp xuống như người bơi ếch giữa những đầu sóng trắng"..
("Đất rừng phương Nam" - Đoàn Giỏi)
c. Người nhà lí trưởng sấn sổ bước đến giơ gậy chực đánh chị Dậu. Nhanh như cắt, chị Dậu nắm ngay được gậy của hắn. Hai người giằng co nhau, du đẩy nhau, rồi ai nấy đều buông gây ra...
("Tắt đèn" - Ngô Tất Tố)
d. “ Dọc đường tôi thấy mấy cậu nhỏ trạc bằng tôi, áo quần tươm tất, nhí nhảnh gọi tên nhau hay trao sách vở cho nhau xem mà tôi thèm. Hai quyển vở mới đang ở trên tay tôi đã bắt đầu thấy nặng. Tôi bặm tay ghì thật chặt, nhưng một quyển vở cũng chì ra và chênh đầu chúi xuống đất. Tôi xóc lên và nắm lại cẩn thận. Mấy cậu đi trước ôm sách vở thiệt nhiều lại kèm cả bút thước nữa.
Nhưng mấy cậu không để lộ vẻ khó khăn gì hết.”
( “ Tôi đi học”- Thanh Tinh)
Bài tập 2: Viết 5 câu ghép có các vế được nối với nhau bằng một quan hệ từ.
- Tôi không thích đi chơi vì tôi còn phải học.
- Tôi học giỏi nên có rất nhiều bạn bè quý mến - Tôi cố gắng học tốt để cha mẹ vui lòng.
- Bạn ấy học giỏi nhưng lại chưa ngoan - Tôi học bài còn nó thì đi chơi.
Bài tập 3: Viết 5 câu ghép có các vế được nối với nhau bằng một cặp quan hệ từ.
- Do không chú ý nghe giảng nên tôi đãn không hiểu bài cô dạy ngày hôm đó.
- Hễ trời mưa là nó lại nghỉ học.
- Chẳng những Lan học giỏi nhất lớp tôi mà nó còn hát hay.
- Nếu ngày mai rảnh rỗi thì tôi sẽ đi thăm nó.
- Tôi càng giảng giải thì nó càng cáu với tôi.
Bài tập 4:
NGƯỜI ĂN XIN
Một người ăn xin đã già. Đôi mắt ông đỏ hoe, nước mắt ông giàn giụa, đôi môi tái nhợt, áo quần tả tơi. Ông chìa tay xin tôi.
Tôi lục hết túi nọ đến túi kia, không có lấy một xu, không có cả khăn tay, chẳng có gì hết. Ông vẫn đợi tôi. Tôi chẳng biết làm thế nào. Bàn tay tôi run run nắm chặt lấy bàn tay run rẩy của ông:
- Xin ông đừng giận cháu! Cháu không có gì cho ông cả.
- Ông nhìn tôi chăm chăm, đôi môi nở nụ cười:
- Cháu ơi, cảm ơn cháu! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
Khi ấy tôi chợt hiểu ra: cả tôi nữa, tôi cũng vừa nhận được một cái gì đó của ông.
(Theo Tuốc-ghê-nhép, Ngữ văn 9, tập một, NXB Giáo dục 2009, tr.22) a. Tìm và phân tích cấu tạo của những câu ghép có trong câu chuyện trên.
--- 34
b. Các vế trong câu được nối với nhau bằng cách nào? Chỉ ra mqh giữa các vế trong những câu em vừa phân tích.
- Đôi mắt ông// đỏ hoe, nước mắt ông// giàn giụa, đôi môi// tái nhợt, áo quần//
tả tơi.
=> Các vế nối với nhau bằng dấu phẩy theo mqh liệt kê
- Khi ấy tôi// chợt hiểu ra: cả tôi nữa, tôi// cũng vừa nhận được một cái gì đó của ông.
=> Các vế nối với nhau bằng dấu 2 chấm theo mqh nhân quả - Ông// nhìn tôi chăm chăm, đôi môi// nở nụ cười
=> Các vế nối với nhau bằng dấu phảy theo mqh bổ sung Phiếu bài tập số 2
Bài tập 1: Cho các cặp quan hệ từ sau, hãy tìm các câu ghép chứa các cặp quan hệ từ đó: vì.. nên, bởi... nên, giá mà.. thì, mặc dù… nhưng.
- Vì muốn để lại mảnh vườn cho con trai khi nó trở về có chỗ ăn chỗ ở nên lão Hạc đã chọn lấy cái chết.
- Bởi không biết bơi nên Tuấn không dám đến chỗ nước sâu.
- Giá mà đêm qua tôi cố gắng học hết bài thì sáng nay đã làm được bài cuối rồi.
- Mặc dù anh Dậu rất đau đớn nhưng anh vẫn cố gượng dậy can chị Dậu.
Bài tập 2: Cho biết mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu trong những câu ghép sau:
a. "Chúng dùng thuốc phiện rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy nhược".
("Tuyên ngôn độc lập" - Hồ Chí Minh) - Mối quan hệ: mục đích
b. "Mặt trời càng lên cao, gió càng thổi mạnh, và sóng biển cuồn cuộn nhấp nhỏ. Hải âu xuất hiện mỗi lúc một nhiều. Chúng vừa bay vừa kêu "chéc chéc".
("Biển nhớ" - Như Mai)
- Mối quan hệ: nguyên nhân, kết quả ( hoặc nối tiếp) c. "Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa"
("Truyện Kiểu")
- Mối quan hệ: nguyên nhân, kết quả d. "Tại ai, há dám phụ lòng cổ nhân ? ("Truyện Kiều)
- Mối quan hệ: nguyên nhân, kết quả
Bài tập 3: Chỉ ra mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu:
a) Nắng nhạt vàng, rồi chiều sẽ đi qua, Rồi trăng lặn, rồi tiếng gà lại gáy !..
(Đợi chờ - Lê Phan Quỳnh) - Mối quan hệ: nối tiếp
b) "Đến hoàng cung, con bảo cha đứng đợi ở ngoài, còn mình thi nhè lúc mấy tên lính canh vô ý, lẻn vào sân rồng khóc um lên".
(Em bé thông minh)
- Mối quan hệ: tương phản
c) "Có bạc thì mới vào được cửa quan, chứ hai bàn tay trắng thì mần răng chi
--- 35
được.
(Đi tìm công lí)
- Mối quan hệ: tương phản
d) Vừa ăn cướp, vừa la làng ( Thành ngữ) - Mối quan hệ: tăng tiến
Phiếu bài tập số 3
Bài tập 1: Cách nối và cách sắp xếp các vế câu trong hai câu ghép sau đây có gì khác nhau ?
a) Vì con khỉ này rất nghịch / nên các anh bảo vệ thường phải cột dây.
- 2 vế câu được nối với nhau bằng cặp quan hệ từ vì... nên thể hiện quan hệ nguyên nhân - kết quả.
- Vế 1 chỉ nguyên nhân - vế 2 chỉ kết quả.
b) Thầy phải kinh ngạc / vì chú học đến đâu hiểu ngay đến đó và có trí nhớ lạ thường.
- 2 vế câu được nối với nhau bằng quan hệ từ vì thể hiện quan hệ nguyên nhân - kết quả.
- Vế 1 chỉ kết quả - vế 2 chỉ nguyên nhân.
Bài tập 2: Tìm các vế câu chỉ nguyên nhân, chỉ kết quả và quan hệ từ, cặp quan hệ từ nối các vế câu này trong những ví dụ sau:
a) Bởi chưng bác mẹ tôi nghèo - Vế NN (nguyên nhân) Cho nên tôi phải băm bèo thái khoai - Vế KQ (kết quả) b) Vì nhà nghèo quá - Vế NN chú phải bỏ học. - Vế KQ c) Lúa gạo quý - Vế NN vì ta phải đổ bao mồ hôi mới kiếm ra được - Vế KQ Vàng cũng quý - Vế NN vì nó rất đắt và hiếm. - Vế KQ Bài tập 3:
a) Tôi phải băm bèo, thái khoai vì nhà tôi nghèo.
b) Chú phải bỏ học vì gia đình nghèo không đủ tiền cho chú ăn học
c) Vì người ta phải đổ bao mồ hôi mới làm ra được nên lúa gạo rất quý. Vì vàng rất đắt và hiếm nên vàng cũng rất quý.
Bài tập 4:
a) Nhờ thời tiết thuận nên lúa tốt.
b) Tại thời tiết không thuận nêu lúa xấu.
Bài tập 5: Chỉ ra mối quan hệ ý nghĩa giữa các vế câu:
a. Bởi không biết bơi nên tuấn không dám đến chỗ nước sâu.
- Quan hệ nguyên nhân – hệ quả
b. Nếu tôi biết trước Lan sẽ đến thì tôi đã chờ cậu ấy cùng đi.
- Quan hệ điều kiện – kết quả
c. Giá mà đêm qua tôi cố gắng học hết bài thì sáng nay đã làm được bài cuối rồi.
- Quan hệ điều kiện – kết quả
d. Dù chưa biết lời người cô thật giả thế nào nhưng bé Hồng vẫn dành hết tình yêu thương và sự kính trọng mẹ mình.
- Quan hệ tương phản
--- 36
e. Nước dâng lên cao bao nhiêu, núi cũng dâng cao bấy nhiêu.
- Quan hệ tăng tiến
g. Cậu sẽ đến nhà Lan trước hay là ghé chỗ tớ trước?
- Quan hệ lựa chọn
h. Lan không những học giỏi mà còn hát rất hay.
Quan hệ bổ sung
i. Tôi vừa ngẩng đầu lên, đã thấy mẹ đứng ngay bên cạnh, vẻ mặt giận dữ.
- Quan hệ tiếp nối
k. Tôi và Lan lo sắp xếp bàn ghế cho ngay ngắn còn Hồng và Tuấn sẽ chuẩn bị bài thuyết trình.
- Quan hệ đồng thời
l. Thành phố Hồ Chí minh – thành phố lớn nhất nước ta – đang trên đà phát triển mạnh mẽ.
- Quan hệ giải thích.
Bài tập 6:
a) Vì bạn Dũng không thuộc bài nên bị thầy cho điểm kém.
b) Do nó chủ quan nên bài không đạt điểm cao