Để mừng thọ Bác 79 tuổi, một việc làm cần thiết đốì với chúng ta nhằm góp phần đẩy m ạnh sự nghiệp đánh thắng hoàn toàn giặc Mỹ xâm lược, xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công, là chúng ta ra sức phấn đấu, quyết tâm nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân, học tậtp và noi gương các vỊ anh hùng dân tộc, các vị tiền bốỉ cách mạng, những anh hùng chiến sĩ thi đua., những ngưòi tốt, việc tốt, và nhất là chúng ta ra sức học Bác, học gưđng đạo đức cách mạng sáng mgời của vị lãnh tụ kính yêu của toàn Đảng, toàn dâin ta.
ở những trang dưới đây, với sự hiểu biết còn hạn chế, học về đạo đức cách mạng của Báic, tôi chỉ xin góp một vài suy nghĩ về đạo lý làm nỊgưòi của Bác, đạo lý của một người cách mạng vĩ (đại, một người cộng sản chân chính kết tinh trong: cả cuộc đòi mình những truyền thông tốt đẹp cùa dân tộc Việt Nam vối những tinh hoa của thế giới, của nhân loại tiến bộ.
*
* ic
Con người ta sinh ra và lớn lên ở trên đòi, muôn sốhg và sốhg có hạnh phúc, cần phải ăn, mặc, ở, phải tạo ra cho mình những của cải vật chất ngày càng cao. Nhưng nếu chỉ có thế thôi thì chưa đủ tư cách làm người. Bởi vì sự khác biệt giữa con ngưòi ta vối thú vật chủ yếu là ở chỗ con người ta có ý thức biết làm ngưòi, tôn trọng con ngưòi, có đạo lý làm người, mang trong mình phẩm chất và giá trị cao quí của con người.
Dân tộc Việt Nam ta, trải qua bốh nghìn năm lịch sử, vốh là một dân tộc biết làm người, coi trọng đạo lý làm ngưòi. Biết làm người, dân tộc ta không bao giò chịu cúi đầu sống kiêV ngựa trâu; ông cha ta luôn luôn ngẩng mặt lên nhìn thẳng vào cuộc sông, anh dũng, kiên eường, bất khuất, quyết tâm giành lấy cuộc sống tự do và độc lập.
N gay từ buổi bình m inh của lịch sử nưốc ta đưỢc phản ánh trong các câu chuyện Thánh Gióng, Sơn Tinh, tr ả i qua H ai Bà Trưng, B à T riệu, Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lý Thường Eaệt, T rầ n H ưng Đạo, Lê Lợi, N guyễn Trãi, Quang Trung đến nay, dân tộc ta đã sớm có một tru y ền thông lao động và chiến đấu chống th iên tai, địch họa, bảo vệ sự sông còn của con người Việt Nam. Nhưng biết làm ngưòi không phải chỉ là b iết đấu tra n h g iàn h lấy quyền sốhg làm ngưòi, mà còn là biết làm chủ thiên nhiên, làm chủ xã hội, biết tôn trọng con ngưòi,
yêu thương con người, coi trọng đạo lý làm người.
Câu tục ngữ lưu truyền trong dân gian "Thương người n h ư th ể thương thân" vối lòi nói đanh thép mà chí tình đầy nhân nghĩa, nhân ái của'Nguyễn Trãi: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, quân điếu p h ạ t trước lo trừ bạo"', "Đem đ ạ i nghĩa đ ể th ắng h u n g tàn, lấy ch í nhân m à th a y cường bạo" vang vọng sâu xa trong tâm hồn con ngưồi Việt Nam từ nghìn xưa đến nay. Đạo lý làm ngưòi xưa kia của ông cha ta được phát triển không ngừng qua bốn nghìn năm, tất nhiên còn bị giới hạn bởi những điều kiện sinh hoạt xã hội và những điều kiện giai cấp trong từng thòi kỳ lịch sử nhất định. Nhưng "đạo lý làm người đó đã h u n đú c nên d â n tộc 'Việt N a m ưà tạo ra cho d â n tộc ta có m ột sức sống m ãnh liệt và cũng nhờ th ế m à ngày nay chúng ta mới có được những tra n g lịch sử vô cùng oanh liệt vẻ ưang''^^\ Như đồng chí Lê Duẩn đã phân tích: "Đành rằ n g p h ả i có sự lãn h đạo của Đ ảng, p h ả i có chủ nghĩa M ác - Lênin, nhưng củng cần p h ả i nhận rõ rằn g chủ
n g h ĩạ M ác - L ênin đ ã đ i vào d â n tộc Việt N a m m ột cách sâu sắc, tư tưởng cách m ạ n g của chủ nghĩa M ác - L ên in và đ ạ o lý là m người của d â n tộc ta đ ă k ết hỢp là m m ột; chủ n gh ĩa M ác - L ênin đ ã hòa với tru yền thống cách m ạ n g sẵn có của d â n tộc và trở
Lẽ Duẩn; Thanh niên với cách mạng xã hội chủ nghĩa. Nhà xuất bản Thanh niôn, HàNội. 1967, tr.99.
th à n h sức m ạ n h của d â n tộc nén cách m ạ n g m ới co đ iều kiện d ề d à n g th ắ n g lợi hơn"''^\
Ngày nay cả dân tộc Việt Nam ta từ N am chí Bắc vùng lên với một sức m ạnh th ầ n kỳ đan g q u ậ t ngã và n h ấ t định sẽ q u ậ t ngã hoàn to àn đ ế quốc Mỹ xâm lược. Sức m ạn h th ầ n kỳ ấy chính là sức m ạnh của chính nghĩa th ắ n g phi nghĩa, của văn m inh th ắn g bạo tàn. Đó là sức m ạnh vô địch của đạo lý làm ngưòi của dân tộc ta được Đ ảng, đứng đầu là Bác Hồ, p h á t huy cao độ dưới á n h sáng chân lý của lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và k ế t hỢp làm một vói tư tưởng cách m ạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, biến th à n h những h à n h động an h hùng cách m ạng rực rỡ như hoa m ùa x u ân trê n đ ấ t nước ta, mà biểu hiện cao quí n h ất, đẹp n h ấ t, điển hình nhất, án h lên rõ n é t trong cả cuộc đòi cách m ạng là Bác.
Đạo lý làm người của Bác là đỉnh cao của đạo lý làm ngưòi của dân tộc ta, của giai cấp vô sả n và n h ân dân lao động Việt Nam trong thời đại ngày nay. Đó còn là niềm tự hào của giai cấp vô sả n th ế giới và n h ân loại tiến bộ. Bởi vì đó là đạo lý cách m ạng của chủ nghĩa n h â n đạo cộng sả n chủ nghĩa.
Bởi vì "chủ nghĩa n h â n đạo cộng sả n chủ nghĩa p h ấn đấu vì tự do và h ạ n h phúc của con ngưòi, tin
Lê Duẩn; Thanh niên với cách mạng xã hội chủ nghĩa. Nhà xuất bản Thanh niên. Hà Nội. 1967, tr.99.
ở lý trí và phẩm chất của con người, tạo mọi điều kiện cho con người p h á t triển tự do và to àn diện, làm cho con ngưòi th ậ t sự làm chủ vận m ệnh của m ình và làm chủ tự nhiên"*^’.
Ngay từ hồi còn trẻ tuổi, Bác đã sớm n h ận thức làm ngưòi không chịu cúi đầu, không chịu làm nô lệ. Đ au xót và khổ nhục trước cảnh nước m ất, nhà tan, n hân dân bị áp bức bóc lột lầm th an , đói khổ, người th a n h niên ấy quyết tâm ra đi để tìm chân lý, tìm con đưòng đấu tra n h cứu nước, cứu dân, giải phóng dân tộc, giải phóng đồng bào.
"Tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho T ổ quốc tôi, đấy là tất cả những điều tói muốn, đấy là tấ t cả những điều tôi hiểu"^^\ lòi nói chân th à n h , kiên quyết, đầy lòng yêu nước thương dân của Bác hồi còn trẻ tr ả lòi chị Rô-dơ, nữ đảng viên Đ ảng Xã hội Pháp, đã cho chúng ta rõ vì sao lúc đó Bác lại tá n th à n h Quốc t ế th ứ ba.
"Không! C húng ta thà hi sinh tất cả chứ n h ấ t đ ịnh không chịu m ất nước, không chịu làm nô lệ",
"không có g ì q u í hơn độc lập tự do", những lòi kêu gọi đanh thép của Bác trong những ngày to àn quốc
Trường Chinh: Tăng cường tính Đảng, đi sâu vào cuộc sống mới để phục vụ nhân dân. phục vụ cách mạng tốt hơn nữa. Văn nghệ xây dựng chủ ngihĩa xă hội và đấu tranh thống nhất nước nhà. Nhà xuất bản Vân hóa - Nghệ thuật.
HảNội. 1963 tr.55.
Trần Dân Tiên: Nhừng mẩu chuyện vể đời hoạt động của Hồ Chủ tịch. Sách đã dẫn, tr.46.
kháng chiên chông Pháp xưa kia và trước h àn h động xâm lược của đ ế quốc Mỹ ngày nay tiếp tục những lòi nói n hân ái, n h ân nghĩa trên kia, vang lên th àn h một điệp khúc của chân lý, của đạo lý làm ngưòi. "Thương người như th ể thương thân", muốh cứu dân m ình, cứu m ình th ì phải cứu nước, vì cứu nước, cứu dân, cứu m ình mà theo chủ nghĩa quốc tế vô sản, theo lý tưởng cộng sản chủ nghĩa.
N hững lời của Bác trong bài Con đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Lênin đáng ở tạ p chí Các vấn đề phương Đông của Liên Xô th á n g 4 năm 1960, đã giải thích cho chúng ta rõ từ ng bước tiến lên của đạo lý làm người của ông cha ta kết hỢp làm một với tư tưởng cách m ạng của chủ nghĩa Mác - Lênin trở th à n h đạo lý làm người của Bác.
*
• k " k
Đạo lý làm người của Bác x u ấ t p h á t từ lòng n hân ái, vì cuộc sốhg tự do và h ạ n h phúc của con người lao động. Lòng n h ân ái đó không phải là lòng thương hại của những người đứng trê n nhìn xuông, không phải là tiếng kêu "thương th ay cũng một kiếp người" oán th a n cho sô" p hận con người bị chà đạp, không phải là lòng từ bi bác ái mơ hồ không vượt qua được, lòng yêu dân yêu nước chung chung. Lòng n hân ái của Bác là một niềm thông
cảm sâu sắc, "thương ngưòi như thể thương thân"
trước tình cảnh nước mất, nhà tan của người dân thuộc địa, trước cảnh áp bức bóc lột công nhân, nông dân và nhân dân lao động khắc sâu đến tận xương tủy. Lòng nhân ái của Bác là tinh thần đấu tranh quyết liệt và lòng căm thù không đội tròi chung đôi vối giai cấp thống trị và với kẻ xâm lược tàn bạo, dã man hủy diệt cuộc sốhg, chà đạp lên phẩm giá con người. Lòng nhân ái của Bác là niềm tin tưỏng sắt đá ở sức mạnh vô địch của quần chúng công nông, của nhân dân lao động đoàn kết lại thành một khối thép dưối sự lãnh đạo của Đảng, của giai cấp công nhân đấu tranh giành lấy quyền sông tự do, độc lập cho dân tộc, cho giai cấp và cho bản thân mình.
Cách đây nửa th ế kỷ, ngay từ tháng 12 năm 1920, tại Đại hội toàn quốc lần thứ 18 của Đảng Xã hội Pháp họp ở Tua, Bác đã đọc một bản tham luận, một văn kiện lịch sử làm xúc động lòng người. Bác đã nói lên tiếng nói đanh thép của công nhân, nông dân, nhân dân lao động, của hơn hai mươi triệu đồng bào Việt Nam lúc bấy giờ, vạch trần bộ mặt tàn bạo, dã man của đê quốic Pháp:
"Các đ ồ n g ch í đều biết rằn g chủ nghĩa đ ế quốc P h á p đ ã vào Đ ông D ương từ nửa th ế kỷ nay, v ì lợi
ích của nó, nó đ ã d ù n g lưỡi lê đ ể chinh p h ụ c đ ấ t nước chúng tôi. Từ đó, chúng tôi không những bị á p bức và bóc lột m ộ t cách nhục nhã, m à còn bị
hành hạ và đầu độc một cách thê thảm . N ói cho rõ hơn, chúng tôi đã bị đầu độc bằng thuốc phiện, bằng rượu,ư.v... Trong vài p h ú t tôi không th ể vạch được hết những sự tàn bạo m à bọn tư bản ăn cướp đã gây ra ờ Đông Dương. N h à tù nhiều hơn trường học và lúc nào củng chật ních. B ấ t kỳ người bản x ứ nào có tư tưởng xã hội chủ nghĩa cũng đều bị bắt và có kh i bị giết m à không cần xét xử. Cái gọi là công lý Đông Dương là th ế đấy! ơ xứ đó, người Việt N a m bị phân
biệt đối xử, họ không có những sự bảo đảm n hư ngườỉ châu Âu, hoặc có quốc tịch châu  u. C húng tôi không có quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận, ngay cả quyền tự do hội họp và lập hội cũng không có. C húng tôi không có quyền sống hoặc đ i d u lịch ở nước ngoài; chúng tôi p h ả i sống trong cảnh ngu dốt tôi tăm vi chúng tôi không có quyền tự do độc lập. ơ Đông Dương, bọn thực dân tim mọi cách bắt chúng tôi h ú t thuốc p h iện ưà uống rượu đê đ ầ u độc chúng tôi và làm cho chúng tôi đ ầ n độn. N gười ta đã làm chết và tàn sát hàng nghìn người Việt N a m đ ể bảo vệ những lợi ích không p h ả i của chính họ.
Thưa các đồng chí, hơn hai m ươi triệu d â n Việt N am , bằn^ nửa sô' dân nước Pháp, đã bị đối xử
như vậy. Ả y th ế m à họ lại là nh ữ n g người được nước Pháp bảo hộ! (vỗ tay). Đ ảng X ã hội cần p h ả i hoạt động một cách thiết thực đ ể ủng hộ nhữ ng người bản x ứ bị áp bức". (Hoan
HỔ Chí Minh: Tuyển tập. Sách đã dẫn, tr.9, 10.
Bác xót xa trước cảnh công nhân:
"Làm ra của cải cho thiên h ạ nhờ M à m ình quần rách áo xơ,
Tiền công th i hớt m à g iờ th ì thêm.
L ạ i còn đán h chửi tầ n p h iền
C úp ỉương tháng trước, p h ạ t tiền hôm qua"^^^
Bác đau khổ vì nông dân:
"Chân bùn ta y lấ m su ố i n gày g ia n lao L ạ i còn th u ế nặng sưu cao"®
Và:
"Thăn người chẳng kh ác th ân trâu C ái p h ầ n no ấm có đ â u đến mình"^^\
Bác bất bình trước nỗi khổ nhục của tất cả các tầng lóp nhân dân lao động, ông già bà cả và đặc biệt là phụ nữ, thiếu niên, nhi đồng:
"Sức còn yếu, tuổi còn thơ
M à đ ã khó nhọc cũng n h ư người già.
Có kh i lìa mẹ, lìa cha,
Đ ể là m tôi tớ người ta bên ngoài"^*^
Trong Bản án chế độ thực dân Pháp, Bạc căm
(t) (2)(3)(4) Jh(, HỔ Chủ tịch, Nhà xuất bản van học. Hà Nội, 1967, 13, 19.
thù. "Khi bọn lính kéo đến, tấ t cả d â n chúng đều chạy trốn, chỉ còn lại hai cụ già, m ột thiếu n ữ và m ột thiếu p h ụ đ a n g cho đứ a con mới đ ẻ bú, tay n ắm m ột em bé g á i lên tám . Bọn lín h đòi tiền, rượu và thuốc ph iện . Vi không ai biết tiếng P háp nên chúng nổi giận , lấ y bán g sú n g p h a n g vào m ột cụ g ià. Còn ông g ià k ia th i bị h a i tên trong bọn lính, kh i kéo đến đ ã sa y b í tỉ, đem thiêu trong m ột đốn g củi hàng m ấ y g iờ liền đ ể là m trò vui với nhau.
Trong khi đó th ì nhữ ng tên khác hiếp hai p h ụ n ữ và em bé gái. X on g chúng vậ t ngửa cô thiếu nữ ra, trói lại, nhét giẻ vào miệng, rồi m ột tên đâm lưỡi lê vào bụng cô, chặt ngón tay cô đ ể lấy chiếc nhẫn và cắt đầu đê lột cái vòng''^^\ B ất bình và nổi giận trước phẩm giá con ngưòi bị chà đạp, Bác lớn tiếng kêt tội đê quốc: "Chưa có bao giờ, ở m ột nước nào, m ột thời đại nào, người ta lại vi p h ạ m mọi quyền làm người m ột cách d ã m an độc ác đến
Lòng nhân ái của Bác không chỉ bó hẹp trong tình yêu thương xót xa trước nỗi khổ nhục của đồng bào, của mọi tầng lốp nhân dân lao động bị áp bức ở trong nước. Lòng nhân ái của Bác còn mở rộng ra cả loài người trên khắp năm châu bốn biển.
Ngay từ lúc còn trẻ tuổi ỏ Pháp, Bác đă lớn tiếng phản đối và kịch liệt lên án những "Cuộc hành
ỊSỊguyễn Ái Qưốc: Bản án chế độ thực dân Pháp. Sách đã dẫn, tr.114,115, 117.
h in h kiểu Lyn-xơ ở Mỹ", những cuộc h àn h hình người da đen kinh khủng n hất, ghê tởm n h ấ t của cái gọi là nền "văn minh" của đ ế quổíc Mỹ: Bác đả kích nh ữ n g k h ẩu hiệu lừa bịp về cái gọi là; "Nền văn m in h Pháp", những th ủ đoạn th âm độc của
"chính sách thực d â n Anh". Bác đã không quên tô"
cáo rằng: "...những thủ p h ạ m chính không hề bao giờ bị đ ụ n g đến lỗ chân lông, lý do đơn g iả n là
họ lu ô n lu ôn được k ích th ích , k h u yến kh ích , xúi b ẩ y, rồ i lạ i đư ợc bọn ch ín h kh ách , bọn tà i ch ín h , bọn cầm quyền và n h ấ t là háo c h í p h ả n đ ộ n g bao che"^^\
Lòng yêu thương con người, yêu thương đồng bào và nhân loại bị áp bức của Bác trên cơ sở của chủ nghĩa Mác - Lênin và lập trường của giai cấp công nhân đã phát huy sức mạnh truyền thông đạo lý làm người của dân tộc Việt Nam ta, kêu gọi toàn dân đấu tranh:
"Trước ta cứu nước S a u ta cứu mình".
"Lo cứu nước tức là lo cứu mình". Và Bác vận♦
động tổ chức đấu tranh giải phóng đất nưốc để giải phóng những con ngưòi cùng khổ bị áp bức.
Ngay từ năm 1919 cho đến năm 1930, khi
HỔ Chí Mfnh; Tuyển tập. Sách đã dẫn, tr.65.
Đảng ta chưa ra đòi, Bác đã chăm chú theo dõi hoạt động của giai cấp công nhân ở Thổ Nhĩ Kỳ, ỏ Nhật Bản, ỏ Viễn Đông và các nơi khác... Ẹác ca ngỢi giai cấp vô sản lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, tô" cáo âm mưu và thủ đoạn của chủ nghĩa đế quốc dùng "những người vô sản d a trắn g đ ể chinh ph ụ c những người vô sản các thuộc địa",
hoặc dùng "những người vô sản ở m ột thuộc đ ịa này đ i đán h những người vô sản ở m ột thuộc đ ịa khác"^^\ Bác kêu gọi giai cấp vô sản ở chính quốc
"không p h ả i chỉ tỏ tình đoàn kết với những anh em cùng g ia i cấp ấy bằng lời nói, m à còn p h ả i g iá c ngộ họ, giá o dụ c họ ý thức tổ chức và phương p h á p tổ c/iợ/’c"đ.
Lòng nhân ái của Bác đặt vào những ngưòi cùng khổ nhất, không những vạch mặt thủ phạm của những tình cảnh bi thảm, đau xót, khổ nhục của họ là bọn đế quốc thực dân cấu kết vói bè lũ phong kiến, mà còn vạch rõ nguyên nhân gốic rễ lao động bị bóc lột và quyền sốhg bị tước đoạt. "Chính họ là những người làm m ọi việc lao dịch, chính họ là những người là m ra cho lũ người ăn bám , lũ người đ i khai hóa và những bọn khác nữa hường.
M à chính họ th ì lạ i p h ả i sống cùng khổ, trong khi những tên đao p h ủ của họ sống rấ t thừ a thãi; h ễ
HỔ Chí Minh: Tuyển tập, Sách đã dẫn, tr.39.
Nguyễn Ái Quốc: Bàn án chế độ thực dân Pháp. Sách đâ dẫn, tr.119.
m ấ t m ùa th ì họ chết đói. Đó là vì họ bị ăn cắp khắp mọi ph ía, bằng m ọi cách, do nhà nước, do bọn ph ong kiến tân thời, do nhà
thương yêu những con người cùng khổ bị áp bức, bị làm nô lệ mà Bác ra đi tìm con đường cứu nưóc. Vì muốh cứu nước cứu dân mà Bác đi theo con đưòng của chủ nghĩa Mác - Lênin, của chủ nghĩa quốc tế vô sản. Chủ nghĩa cộng sản đã phát huy và nâng cao đạo lý làm người của dân tộc ta, trong con ngưòi Bác. Do đó Bác hiểu thấu nguyện vọng của mọi người, tích cực đấu tranh vì tự do của loài ngưòi bị áp bức, vì độc lập của các dân tộc bị xâm lược, vạch ra một con đưòng cứu nưóc, cứu dân, gắn bó chặt chẽ chủ nghĩa yêu nước vói chủ nghĩa xã hội, vối chủ nghĩa quốc tế vô sản. Và ngày nay, càng hiểu rõ lòng nhân ái đó trong đạo lý làm ngưòi của Bác ăn sâu vào đòi sống của cả dân tộc ta, chúng ta lại càng thấm thìa sâu sắc Ịời Bác kêu gọi chông Mỹ, cứu nước tràn đầy nhân nghĩa, nhân ái: "Vì độc lập, tự do của T ổ quốc, vi lợi ích của p h e xã hội chủ n gh ĩa„cỵa các d â n tộc bị áp bức và của cả loài người tiến hộ, chúng ta đ a n g chiến đấu và chiến th ắn g m ột kẻ thù hung ác n hất trên t h ế (đó là đế quổc Mỹ xâm lược).
HỔ Chí Minh: Tuyển tặp. Sách đả dẫn, tr.149.
Lời kéu goi nhân ngày 20 tháng 7 năm 1968.