Chương 1. NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.4. Vùng văn hóa miền Tây Nam Bộ
1.4.3 Miền Tây Nam Bộ nhìn từ thời gian văn hóa
Miền Tây Nam Bộ thường được nói đến như một vùng đất mới khai phá hơn 300 năm nay. Tuy nhiên, việc tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của miền Tây Nam Bộ phải dựa vào một mốc thời gian xa hơn (ít nhất là từ thế kỷ I sau công nguyên). Trải qua những biến động lịch sử, tiến trình phát triển của miền Tây Nam Bộ có những nét nổi bật sau đây:
Sự phát triển của thương mại và ngoại thương
Từ thế kỷ I đến thế kỷ VI sau công nguyên, nền văn hoá Óc Eo7 mà đỉnh cao là vương quốc cổ Phù Nam8 đã phát triển rực rỡ, trải dài trên một địa bàn rộng lớn ở khu vực châu thổ sông Cửu Long bao gồm nhiều vùng sinh thái khác nhau của các tỉnh An Giang (Óc Eo- Ba Thê), Kiên Giang (Đá Nổi, Nền Chùa, Tân Long), Đồng Tháp (vùng Đồng Tháp Mười), vùng ven biển Tây Nam (U Minh, Năm Căn) kéo đến vùng rừng Sác duyên hải (Cần Giờ, Giồng Am...) và vươn ra tận Biển Đông (từ cửa sông Tiền đến Cà Mau).
Phù Nam nằm trên lộ trình giao thương đường biển giữa Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương (tức là con đường hương liệu phía Nam cùng thời với
7 Óc Eo là một khu di chỉ khảo cổ học thuộc tỉnh An Giang, được người Pháp phát hiện và khai quật từ năm 1944, đến nay đã có hàng trăm di tích được khai quật
8Phù Nam là tên gọi theo cách phát âm FOUNAN của người Trung Hoa. Từ FOUNAN xuất phát từ ngôn ngữ Khmer cổ BNAM, ngày nay là PHNOM có nghĩa là núi hoặc đồi. Vương tước của Phù Nam là Sailaraja có nghĩa là "Vua núi" [http://www.tiengiang.gov.vn/xemtin.asp?cap=3&id=3109&idcha=1002]
con đường tơ lụa phía Bắc). Vì vậy, vương quốc cổ này được biết đến trong lịch sử như một cường quốc thương nghiệp, từ rất sớm đã buôn bán với các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Mã Lai, La Mã... “Ở vào vị trí địa lý đặc biệt ấn định bởi sự giao thoa của cả ba mùa gió, mậu dịch hay gió đông của mùa xuân, tây nam của mùa hè và đông bắc của hai mùa thu đông, thương cảng Óc Eo mang ý nghĩa địa - lịch sử vì đóng góp vào con đường hương liệu nhưng rồi tiến đến tầm mức địa chính trị khi đồng bạc Phù Nam được dùng làm phương tiện thanh toán như một bản tệ mạnh và từ đó điều phối quá trình phát triển của cả khu vực”[Kiến thức ngày nay, số 651: 10]9. Mặc dù suy tàn vào thế kỷ VII, những thành tựu của vương quốc Phù Nam vẫn là một dấu ấn rực rỡ trong truyền thống phát triển thương mại và ngoại thương của miền Tây Nam Bộ.
Vào đầu thế kỷ XVIII, người Việt bắt đầu khai phá miền Tây Nam Bộ trên diện rộng. Do điều kiện tự nhiên thuận lợi, việc sản xuất lúa gạo hết sức phát triển. Lúa gạo được sản xuất không chỉ còn nhằm thỏa mãn nhu cầu của người dân mà còn được đưa vào lưu thông như một mặt hàng kinh doanh.
“Gạo ở đồng bằng Sông Cửu Long nhiều đến độ Nguyễn Ánh đã dùng gạo để khuyến khích các thương gia người Hoa đem sắt, thép, chì và lưu huỳnh đến vùng Gia Định” [Li Tana 1999: 124]. Các thương cảng buôn bán bắt đầu hình thành ở phố chợ Mỹ Tho và chợ trấn Hà Tiên10. Nhiều trung tâm vừa buôn bán, vừa thu gom hàng hóa về các thương cảng cũng nhanh chóng phát triển như: chợ Lương Phú ở Định Tường, chợ Bảo Định ở Vũng Cù, chợ Long Hồ ở Vĩnh Long, chợ Sa Đéc.
9 Tạp chí Kiến thức ngày nay số 651, ngày 10-09-2008, tr.10
10 Một thương cảng thành hình từ xưa, phỏng đoán là ở vùng Bãi Xàu (Mỹ Xuyên ngày nay) nơi có sông Ba Xuyên ăn thông ra Hậu Giang [Sơn Nam 2008: 101].
Dưới thời Pháp thuộc, lúa gạo trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Nam Bộ và Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu lúa gạo nhiều nhất thế giới. Dựa trên thế mạnh về lúa gạo và nông sản, hoạt động thương mại và ngoại thương phát triển mạnh mẽ ở miền Tây Nam Bộ. Theo Nguyễn Tiến Lực [2008], trong quan hệ thương mại Việt Nhật vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, hàng Việt Nam xuất sang Nhật chủ yếu là gạo và trong mặt hàng gạo xuất khẩu chủ yếu là gạo Nam Bộ (ở Nhật có một thời từ
“Saigonmai” (gạo Sài Gòn) trở thành một từ lưu hành phổ biến trong đời sống nhân dân).
Do những điều kiện thuận lợi về vị trí địa lý và tự nhiên, sự phát triển thương mại và ngoại thương gần như đã trở thành một hằng số phát triển chung của vùng Tây Nam Bộ. Đây cũng chính là cơ sở để hoạt động kinh doanh ra đời và phát triển nhanh chóng ở vùng đất này.
Khu vực thường xuyên bị tranh chấp
Nam Bộ nói chung và miền Tây Nam Bộ nói riêng là một vùng đệm thường xuyên bị tranh dành bởi nhiều thế lực chính trị. Sau khi vương quốc Phù Nam suy tàn, vùng lãnh thổ này bị người Chân Lạp thôn tính. Tuy nhiên, người Chân Lạp gặp rất nhiều khó khăn trong việc cai quản vùng lãnh thổ mới này dẫn tới việc cai trị lỏng lẻo, thiếu hiệu quả và dẫn đến những xung đột qua nhiều thế kỷ.
Đến thời các chúa Nguyễn, miền Tây Nam Bộ tiếp tục trở thành địa bàn tranh chấp giữa người Việt với người Miên và người Xiêm, giữa chúa Nguyễn và Tây Sơn. “Mãi đến 134 năm sau (1834), vùng đất mà Nguyễn Hữu Cảnh khai sáng còn gặp chinh chiến với quân Xiêm, mặc dầu cuộc Nam tiến hoàn tất vào năm 1759” [Sơn Nam 2005: 8]. Đến năm 1867, các tỉnh
miền Tây Nam Bộ lại rơi và tay thực dân Pháp và trở thành một bộ phận thuộc lãnh thổ ở hải ngoại của thực dân Pháp.
Vào thời cổ trung đại, do chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh giữa những vương quốc trong khu vực và việc tổ chức cai trị và khai thác bị bỏ mặc, vùng đất thuộc miền Tây Nam Bộ ngày nay trở nên hoang phế. Người dân bỏ đi đến những vùng yên ổn hơn. Đến thời cận đại, việc khẩn hoang và khai thác vùng đất này lại gặp nhiều khó khăn, có lúc còn bị đình trệ vào đời các chúa Nguyễn do những xung đột của người Việt và người Miên, giữa chúa Nguyễn và anh em nhà Tây Sơn. Chỉ sau khi đánh bại Tây Sơn (1802), nhà Nguyễn mới có điều kiện khuyến khích phát triển kinh tế và xã hội ở vùng Tây Nam Bộ như việc đào kênh11, đắp đường, phát triển giao thông thuỷ bộ.
Khi người Việt đến khai phá, miền Tây Nam Bộ là một vùng đất màu mỡ với những nguồn lợi phong phú về động thực vật chưa được khai thác.
Đây chính là tiền đề cơ bản dẫn đến các thành tựu về nông nghiệp cũng như thương nghiệp ở miền Tây Nam Bộ. Bên cạnh đó, Tây Nam Bộ còn là một trong những khu vực tiếp xúc trực tiếp với văn hóa phương Tây trong khoảng thời gian chịu sự cai trị của thực dân Pháp. Văn hóa phương Tây cũng có ảnh hưởng tích cực đến truyền thống kinh doanh của khu vực này.