1.2. Khái quát ca dao Nghệ Tĩnh
1.2.2. Sơ lƣợc về đặc điểm ca dao xứ Nghệ
1.2.2.2. Đặc điểm về nghệ thuật
Về hình thức, ca dao xứ Nghệ cũng không khác gì mấy so với ca dao phổ biến. Nó cũng sử dụng các lối lục bát, lục bát biến thể, vãn tư, trường đoản cú và rất ít song thất lục bát… Có khác chăng là nó có sử dụng phần nào lối ví, giặm, ít thấy ở ca dao phổ biến và ca dao nhiều nơi khác. [2, tr. 254].
Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu chúng tôi thấy rằng, cũng như ca dao phổ biến, ca dao Nghệ Tĩnh cũng chủ yếu được viết bằng thể lục bát. Bởi lẽ, nhịp thơ lục bát uyển chuyển, linh họat vô cùng. Thơ lục bát có sở trường trong việc diễn đạt các cảm xúc vốn rất phong phú, thể hiện các nội dung hết sức đa dạng của hiện thực. Thơ lục bát không có sự hạn chế về độ dài ngắn, nó có khả năng diễn đạt tình cảm đa dạng, phong phú của con người.
Còn về lục bát biến thể, cách hiểu của Mai Ngọc Chừ làm cơ sở xác định lục bát thể hiện trong khảo sát: “Lục bát biến thể ở đây được quan niệm là những câu ca dao có hình thức lục bát nhưng không khít khịt trên sáu dưới tám mà còn có sự co giãn nhất định về số lựơng âm tiết (tiếng)”. Thể thơ này chủ yếu được biểu hiện trong bộ phận ca dao vể tình yêu nam nữ. Hơn nữa, với những sáng tạo đặc sắc độc đáo trong hình thức thể hiện các dạng biến thể, tác giả dân gian xứ Nghệ đã mở rộng thêm giới hạn của thể lục bát, đem lại cho thể thơ này nét tự do, phóng túng đậm đà phong cách Nghệ. Mặt khác, đó cũng là phương tiện để những tâm tư tình cảm, những nguyện vọng ước ao… của người dân xứ Nghệ được thể hiện một cách rõ ràng nhất, đầy đủ nhất, sâu sắc nhất.
Tình cảm của đôi lứa sâu sắc, mặn nồng, nguyện chung thủy với lời thề nguyền dưới ánh đèn với hiện tượng tăng thêm hai âm tiết ở câu bát.
Đã nguyền với ngọn thần đăng,
Đó đà chí quyết, đây cũng khăng khăng đợi chờ.
Bằng cách tăng đều hai âm tiết ở hai dòng thơ, nỗi buồn của đôi lứa bị chia được mở rộng hơn:
Đôi ta xa nhau thiên hạ cũng đều buồn,
Bốn phương trời chuyển động, tám ngọn nguồn rung rinh.
Ngoài thể thơ lục bát, lục bát biến thể thì ca dao Nghệ Tĩnh còn dùng thể thơ hỗn hợp, là sự liên kết, phối hợp nhiều thể thơ trong một tác phẩm. Đó có thể là sự kết hợp giữa thể lục bát và thể song thất, giữa lục bát và những dòng thơ dài, ngắn tự do.
Tưởng yêu nhau cho đầu râu tóc bạc, Đá tạc thành bia,
Ai ngờ duyên nợ đã sớm chia lìa, Mối sấu chàng để thiếp sớm khuya một mình.
Hiện tượng kết hợp giữa thể thơ lục bát với thể 4, 5 chữ, thường theo hình thức cặp lục bát mở đầu hoặc kết thúc:
Vườn em tốt đất trồng cau.
Cho anh trồng ké bụi bầu một bên.
Trầu tốt thiên nhiên, Trầu ra nhánh ác, Tiện lóng trúc hoa.
Giữa thì bít ngà, Đôi đầu chạm chữ.
Chữ “thầy” chữ “mẹ”, Anh đặt lên trên, Chữ “anh” chữ “em”,
Anh thích vào giữa.
Mỗi người mỗi chữ.
Coi (xem) chữ ai hơn,
Đũa ngà sánh với mâm sơn thiệt gì?
Đặc biệt về ngôn từ, ngôn ngữ trong ca dao Nghệ Tĩnh vừa bộc trực, thẳng thắn vừa có“trí tuệ, bác học” và cả tính “trạng” tô điểm cho lời ca dao trở nên sinh động, phong phú, vừa gần gũi với ca dao phổ biến vừa tạo nên được nét tiêng biệt, tính địa phương.
Một điểm đáng lưu ý nữa cũng giống như ca dao phổ biến, ca dao Nghệ Tĩnh cũng sử dụng biểu tượng, sử dụng nhiều các đại từ, cách xưng hô,…
Để nỗi lòng, tâm trạng của nhân vật trữ tình được bộc bạch và đạt giá trị thẩm mỹ, biểu cảm cao thì những biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa,…
là không thể thiếu trong ca dao Nghệ Tĩnh.
* Tiểu kết: Với địa hình chủ yếu là đồi núi, khí hậu khắc nghiệt, Nghệ Tĩnh đã sinh ra những con người có tính cách cục cằn, khô khan, nhưng lại gân guốc, quyết liệt trước cuộc sống khó khăn. Dù nghèo về vật chất, nhưng đổi lại họ lại là những con người hiếu học, trọng lễ nghĩa và trọng tình cảm. Chiến đấu với thiên nhiên, trưởng thành hơn qua những cuộc kháng chiến, cùng với những đặc điểm riêng về tính cách, con người nơi đây đã tạo nên một kho tàng văn học dân gian đồ sộ, phong phú trong đó có ca dao. Lịch sử, tính cách, cuộc sống lao động, sản xuất, cuộc sống tình yêu, hôn nhân, gia đình của người dân nơi đây đã làm phong phú hơn trong đề tài thể hiện, cũng với các hình thức nghệ thuật độc đáo đã tạo nên một dấu ấn đặc biệt trong ca dao Nghệ Tĩnh.
CHƯƠNG 2