Chương 3. GIÁ TRỊ BIỂU ĐẠT CỦA TÍN HIỆU THẨM MĨ TRONG
3.1. Biểu đạt một tình cảm tích cực
3.1.1. Tỏ tình, cảm mến
Trong cuộc sống, nếu con người thiếu vắng đi tình yêu thì cũng chẳng còn ý nghĩa gì. Từ những ngày xưa rất xa ấy, tình yêu đã nảy nở trong trái tim tất cả những con người Việt Nam. Và khi được ca dao chắp cho đôi cánh bay bổng thì tình yêu lại càng ngọt thắm, êm dịu hơn. Ca dao đã ghi lại vẹn nguyên từng chặng đường, những tình cảm của các chang trai, cô gái trên con
đường tình duyên của mình. Dân gian có câu “vạn sự khởi đầu nan” và có lẽ trong tình yêu lời nói đầu tiên là khó nhất. Lời tỏ tình chứa đựng cả tấm chân tình, cả sự lung túng, bối rối, thẹn thùng, e ấp. Bằng sự khéo léo, tài tình, chàng trai đã thổ lộ tình cảm của mình thông qua các tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao hết sức ý nhị:
Vì mây cho núi lên trời Vì cơn gió thổi, hoa cười với trăng
Núi dầu cái thấp cái cao Cái nào chả có, cái nào chả hoa.
“ Núi” là tín hiệu thẩm mĩ biểu tượng cho đất - âm, “mây” là tín hiệu thẫm mĩ biểu tượng cho trời - dương.“ Mây” ôm “núi”, “núi” luồn vào “mây”.
Sự kết hợp giữa “núi” và “mây” được khai thác trên các khía cạnh giữa một bên là sự chung thủy, cố định với một bên là sự tự do, di chuyển. “Núi - mây”
để chỉ cô gái và chàng trai, tượng trưng cho em và anh là tín hiệu thẩm mĩ có ý nghĩa biểu đạt tình cảm yêu thương thắm thiết giữa hai người từ đó làm nổi bật tâm hồn trong sáng của trai gái làng quê.
Trong mỗi hoàn cảnh gặp gỡ khác nhau, mỗi người có cách tỏ tình khác nhau, chẳng ai có thể giống ai. Chính sự khác biệt này làm cho ca dao tình yêu nói chung, những câu hát tỏ tình nói riêng thêm đa dạng, phong phú và mãi mãi về sau người đọc không thể nào quên những lời tỏ tình dễ thương:
Rồng giao đầu, phụng giao đuôi
Nay tui hỏi thiệt:“mình thương tui không mình”.
Những hình ảnh được dùng trong ca dao là những hình ảnh đặc sắc, thấm đượm tính cách, tâm hồn dân tộc. Bản chất của người nông dân Việt Nam là mộc mạc chân thành, thương yêu nhau và yêu quý những sự vật tồn tại quanh mình. “Rồng – phụng” là cặp tín hiệu luôn đi đôi với nhau biểu trưng cho sự giàu sang phú quý. Con người đã thoát khỏi thế giới thực tại
bình thường, lam lũ để đến với thế giới của mộng tưởng, của cái đẹp, cái giàu sang vốn chỉ có trong mơ ước. Chàng trai đã khéo léo khi lấy hình ảnh “rồng – phượng” để thổ lộ tình cảm của mình. Cặp tín hiệu “rồng – phượng” trở thành các tín hiệu thẩm mĩ biểu đạt tình cảm con người đã chuyển tải đời sống thực tại của các hiện tượng nơi đời sống dân dã vào thế giới mộng tưởng, làm cho nó trở nên lung linh hơn và không dễ gì nắm bắt được.
Lời tỏ tình cất lên cũng là lúc hai tâm hồn thực sự hòa hợp, chứa một nhịp đập bồi hồi của trái tim, và sợi chỉ đỏ đã đưa hai người lại gần nhau. Họ chợt nhận ra mình sinh ra là của nhau, hạnh phúc chỉ có khi được kề vai sát cánh bên nhau:
Anh với em như nước với non Non xanh nước biếc duyên còn dài lâu.
Tín hiệu thẩm mĩ “non – nước”, một tĩnh, một động, “non” là hình ảnh tĩnh, để chỉ người con gái, “nước” là hình ảnh động, chỉ người con trai. “Non và nước” là hình ảnh của đôi trai gái, tình duyên của chàng trai và cô gái trong câu ca dao gắn bó còn mãi dài lâu như “non xanh nước biếc”.
Buổi gặp nhau lần đầu họ cảm mến và mượn các hình ảnh, biểu tượng để thể hiện tình cảm của mình:
Bây giờ bướm lại gặp hoa Xin đừng trở ngại gần xa mọi đường.
“ Bướm” và “hoa” là hai tín hiệu thẩm mĩ tượng trưng cho anh và em.
Ở đây người con trai ở thế chủ động nói với cô gái rằng: gặp nhau lần này như là có duyên, xin em đừng viện lí do, đừng làm cách trở tình yêu của anh và em nữa và tác giả dân gian còn dùng cặp quan hệ liên tưởng “xa – gần” để thể hiện niềm mơ ước của đôi lứa yêu nhau. Đó là mong muốn sum họp một nhà.