Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, các thế hệ cha ông để lại cho chúng ta những di sản tinh thần vô cùng quý giá, trong đó có ca dao xứ Nghệ.
Nó đã phản ánh đời sống tâm hồn phong phú của con người nơi đây, vừa mang những nét chung của văn hóa Việt Nam, vừa thể hiện những bản sắc của vùng văn hóa Nghệ Tĩnh. Bàn về khái niệm ca dao các nhà nghiên cứu có rất nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau.
Trong cuốn Cấu trúc ca dao trữ tình người Việt TS. Lê Đức Luận đưa ra khái niệm: “Ca dao là lời của các câu hát dân gian và những sáng tác ngâm vịnh được lưu truyền trong dân gian và được gọi chung là lời ca dân gian”
[23, tr.26].
Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Ca dao còn gọi là phong dao, được dùng với nhiều nghĩa rộng hẹp khác nhau. Theo nghĩa gốc thì “ca” là bài hát có khúc điệu, “dao” là bài hát không có khúc điệu. Ca dao là danh từ ghép chỉ toàn bộ những bài hát lưu hành phổ biến trong dân gian, có hoặc không có khúc điệu. Trong trường hợp này ca dao đồng nghĩa với dân ca” [16, tr.31- 32].
Nhà nghiên cứu văn học dân gian Nguyễn Xuân Kính thì phát biểu ngắn gọn “Ca dao là thơ dân gian, có nội dung trữ tình và trào phúng bao gồm lời hàng loạt. Người ta có thể ngâm đọc, hát ( và có thể xem bằng mắt sau khi ghi chép lại)” [20, tr.23].
Như vậy, bàn về ca dao có thể có nhiều cách hiểu, nhiều cách định nghĩa khác nhau. Nói đến ca dao người ta nghĩ đến những lời thơ dân gian, khái niệm ca dao đã được quy định dùng để chỉ bộ phận cốt lõi nhất, tiêu biểu nhất: đó là những câu hát đã trở thành cổ truyền của nhân dân.
1.3.2. Đặc điểm ca dao Nghệ Tĩnh
Trong kho tàng đồ sộ các di sản văn hóa đất Hồng Lam ấy, ca dao Nghệ Tĩnh chiếm một vị trí quan trọng. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, ca dao Nghệ Tĩnh đã tồn tại và gắn bó với người dân xứ Nghệ như máu thịt, trở thành nét đẹp của đời sống tinh thần đậm đà bản sắc một vùng quê.
Ca dao Nghệ Tĩnh là những bài ca dao do người dân Nghệ Tĩnh sáng tác và những người dân từ nơi khác tới đây sáng tác về vùng đất Nghệ Tĩnh.
Ca dao xứ Nghệ phản ánh mọi mặt đời sống của con người từ lao động sản xuất đến tinh thần đấu tranh giai cấp, quan hệ hôn nhân - gia đình, tình yêu…Nghệ Tĩnh có nhiều bài ca dao của nhiều vùng do nhiều đời hội tụ lại.
Nó có thể là do những luồng di cư của các dòng họ qua lớp sóng phế hưng của các vương triều, hoặc do những ông đồ Nghệ ra đi dạy học mang ca dao Nghệ Tĩnh đi theo, lúc về họ cũng mang những bài ca dao của địa phương khác cùng về. Dần dần, những bài ca dao như thế đã được thời gian sàng lọc, gọt giũa, dùi mài cho phù hợp với cảm thức của người xứ Nghệ:
Vợ anh anh lấy đã lâu
Đố ai lắm ruộng nhiều trâu vô giành Đố ai lấy được vợ anh
Thì anh cho một cẳng
Chân đi lủng lẳng như cẳng đánh cù Đã thù thì anh thù cho nốt Nhà thì anh đốt khói bay lên trời.
Hình thức nội dung của ca dao xứ Nghệ chủ yếu là thơ, văn vần. Những câu ca dao này phản ánh trực tiếp đến đời sống tâm hồn của con người Nghệ Tĩnh. Ca dao trở thành một thuật ngữ để chỉ thể thơ dân gian. Căn cứ vào nội dung thì ca dao chia thành hai phần: “Tiếng hát tình cảm của nhân dân lao động và tiếng hát đấu tranh”. Nó là một phần vốn chung ca dao của đất nước.
Nội dung của những sáng tác ca dao này phản ánh cuộc sống tâm tư, tình cảm, những sự việc diễn ra ở mảnh đất này khó lẫn vào ca dao của vùng khác, đặc biệt là từ địa phương trong những sáng tác này:
-Trăng lên em tưởng là trưa Vác đòn đi củi mà chưa thấy chồng - Tiếc công anh xe nhợ dây uốn cần,
Xe chưa kịp nhợ, có lần ra khơi.
Ngọn nguồn của những bài ca dao lưu truyền ở xứ Nghệ mang nhiều hơi thở và phong cách của con người nơi đây. Ca dao có thể là thơ tự sự, nhưng đại bộ phận là thơ trữ tình. Thường được dùng trong ca dao là thể thơ lục bát, song thất lục bát. Cũng như các miền ca dao khác, ca dao xứ Nghệ mang trong mình tình cảm của mảnh đất quê hương mình đó là tình cảm chan chứa của những người dân quê mộc mạc. Cảnh đẹp quê hương được nhắc đến khắp nơi, mọi lúc như niềm tự hào và ngưỡng mộ:
Đường vô xứ Nghệ quanh quanh Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.
Nhìn chung, ca dao Nghệ Tĩnh mượt mà, uyển chuyển như ca dao phổ biến. Tuy nhiên, yếu tố địa phương vẫn chưa thoát khỏi, nhiều bài, nhiều câu còn tới ngày nay:
Anh thương em vô giá quá chừng Trèo truông quên mệt, ngậm gừng quên cay.
Ca dao Nghệ Tĩnh khi lưu hành vào trong nội bộ tỉnh cũng sinh ra một vài dị bản khác nhau. Mặc dù nguồn gốc của từng bài ca dao có khác nhau, song tất cả ca dao đang lưu truyền ở Nghệ Tĩnh đều phản ánh các mặt sinh hoạt, tính cách của những con người đã bao năm sinh sống, chiến đấu, xây dựng trên mảnh đất Hồng Lam:
Thuyền không đậu bến Giang Đình Ta không ta quyết lấy mình mà thôi.
Khi lưu hành ở các vùng khác ta thấy có sự thay đổi:
Thấy anh thơ thẩn một mình em thương.
Kho tàng ca dao Nghệ Tĩnh còn lại hiện nay hầu hết bị xóa nhòe thời điểm sáng tác. Nét trào phúng trong ca dao xứ Nghệ cũng là một trong những nét tiêu biểu của thể loại này. Thông thường, đó là sự châm biếm những thói hư, tật xấu trong nhân dân với nụ cười hài hước, nhẹ nhàng, nhưng cũng không kém phần gay gắt, cứng rắn:
- Có tiền thì mụ chèo non
Không tiền thì mụ quanh co dưới rào - Mắt thì như cái nồi ba
Mồm bằng cái rổ, nói ngoa nhất làng.
Ca dao xứ Nghệ đã len lỏi vào bao ngõ ngách tâm hồn làm trăn trở bao trái tim con người nơi đây. Nó diễn tả được bao cảm xúc, thái độ của con người đó là xao xuyến, thương thân tủi phận, ngoài ra còn có phần tin tưởng, đấu tranh vững mạnh với bản sắc riêng của con người xứ Nghệ. Đó là đạo lý của nhân dân, là nếp nghĩ cách cảm, là phong tục tập quán, là triết lí về nhân sinh, là giáo huấn về cuộc số của người dân Nghệ Tĩnh. Chúng nằm trong những câu lục bát ý nhị, mượt mà bao giờ cũng dễ nhớ dễ thuộc với các hình
ảnh rất quen thuộc như cây đa, bến nước, sân đình của người dân xứ Nghệ.
Tiểu kết:
Với những điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, với bao thăng trầm của lịch sử dân tộc đã góp phần làm nên đời sống và tính cách con người xứ Nghệ.
Không chỉ có một truyền thống dân tộc chống ngoại xâm anh dũng kiên cường, đây còn là nơi có đời sống văn hóa vô cùng phong phú, đa dạng trong đó nổi bật là kho tàng ca dao Nghệ Tĩnh. Nó được thể hiện một cách điềm tĩnh, trầm lặng, khắc vào lòng người những cảm xúc mãnh liệt về tình yêu quê hương, tình yêu con người. Trải qua bao thế hệ người dân nơi đây vẫn giữ được những phẩm chất quý báu về sự cần cù, chịu khó; kiên trung bất khuất;
thông minh, hiếu học… Tạo nên những dấu ấn riêng biệt mang đậm bản sắc người xứ Nghệ.
Chương 2