CHƯƠNG 3 DẤU ẤN SIÊU THỰC TRONG THƠ NGÔ KHA – NHÌN TỪ
3.2. Sự “lạ hóa” ngôn từ và hình ảnh thơ
Đối với các nhà thơ sáng tác dưới ánh sáng của Chủ nghĩa siêu thực thì có nhiều cách tân đáng kinh ngạc trong lĩnh vực ngôn từ tạo nên sức sống, khả năng tạo nghĩa và phái sinh cảm xúc của tác phẩm nghệ thuật. Trong sáng tác của mình, Ngô Kha không chấp nhận ngôn ngữ cũ kỹ, ông đã đi tìm cho mình một ngôn ngữ mới, ngôn ngữ “lạ hóa”. Hình ảnh thơ cũng được “lạ hóa”, mơ hồ, biến ảo bằng quy luật ngẫu hứng với kiểu sắp đặt một cách vô lý là quy luật tất yếu của thơ Ngô
Kha trên tiến trình đổi mới và sáng tạo. Đặc biệt, với việc tìm đến yếu tố siêu thực trong sáng tác thì đặc điểm này càng trở nên nổi bật hơn do tính chất, đặc điểm và những quy luật của Chủ nghĩa siêu thực chi phối.
Ngụ ngôn của người đãng trí là tiếng thét đòi giải thoát khỏi không gian tù ngục. “Khoảng hư vô như cánh tay gối đầu. Giấy trắng là cánh đồng của bầy ngựa già đi lang thang”. Trường ca này bắt đầu với lời đề từ siêu thực như thế. Tiếp theo là vô vàn ngôn từ “lạ hóa”, những thi ảnh lạ lùng, phi lý, kinh khiếp, những cuộc vật lộn, giằng xé, những cái chết mục ruỗng, những tiếng thở dài, ... Ngụ ngôn của người đãng trí miên man những câu chữ tưởng như rời rạc, xô bồ, ngang dọc không cấu trúc, bỗng đua nhau sống dậy, mọc lên từ trái tim và trí tưởng tượng của nhà thơ.
Trong Ngụ ngôn của người đãng trí, ta luôn bắt gặp giữa muôn vàn ngôn từ, câu cú những hình ảnh kỳ dị, những liên tưởng bí ẩn và xâu chuỗi lạ lùng. Từ “nét mặt hiền hòa bất động của em” là một chi tiết thuộc về thực tại, đến “tôi thấy nốt ruồi son chói lọi” dường như đã là một sự vượt thoát, để sau đó những hình ảnh tiếp theo lại hiện ra như trong giấc chiêm bao huyền ảo, thậm chí kỳ quặc:
trên nét mặt hiền hòa bất động của em tôi thấy nốt ruồi son chói lọi
tiếng chim sành hót trong tiềm thức người say rượu vỏ cây nứt một loài hoa vô sắc
Những hành động, sự kiện tưởng như bình thường trong dòng tự sự cũng đã thoát ra khỏi khung cảnh thực tại và có vẻ phi lô-gic:
người say rượu cắm hoa immortel lên vết thương và vết thương nẩy lộc
trong tấm áo cỏ khô mùa hạ
người say rượu đắp bùn lên trái tim
Rất nhiều những hành động dị kỳ, những hình ảnh dị kỳ, đặc biệt là nhiều trường hợp ngôn từ và hình ảnh được kết hợp một cách bất ngờ, tạo nên hiệu ứng và sức hút bí ẩn:
người say rượu uống nhựa thông nằm chết tình cờ Hay:
người say rượu uống hỏa châu đội mũ triều thiên
người say rượu bước vào công viên dã tràng mây hồng hoang mở ngõ
giữa khu rừng mộng mị của người thiếu nữ da đen
Cách sử dụng ngôn từ bằng cách đặt cạnh nhau những từ ngữ tưởng chừng như rất “chỏi” nhau, không thể nào tương thích cũng là đặc trưng của thơ siêu thực. Bởi câu thơ không còn tuân thủ những lề luật cứng nhắc mà được chính mạch suy tư, cảm quan của nhà thơ vạch đường, gợi ra thành những xâu chuỗi ngôn từ, hình ảnh đầy ấn tượng (“tuyết đen”, “những dòng chữ chảy từng hàng não sống”,
“khoảng vô hình nhìn tôi”…)
mùa hè có tuyết đen thật đẹp Hay:
tôi hay nói chuyện về những dòng chữ ngụ ngôn những dòng chữ chảy từng hàng não sống trên chiếc máy in hùng hồn của thác nước những dòng chữ khai sinh
Hay như câu thơ:
người con gái biến đi mất bây giờ chỉ còn sa mạc
và khoảng vô hình nhìn tôi vĩnh viễn
Ngôn từ và hình ảnh trong thơ của Ngô Kha không chỉ để chuyển tải nội dung và bắt nguồn cảm xúc mà còn còn là một yếu tố tồn tại một cách độc lập tương đối và diễn tả một cách tinh vi mối giao cảm giữa con người và ngoại giới.
Và đây chính là một trong những dấu hiệu để đánh giá về nghệ thuật thơ siêu thực trong thơ ông.