6. Kết cấu của luận văn
2.1. Xây dựng bộ máy, cơ chế quản lý và đội ngũ nghệ sĩ
2.1.1.1. Những ngày đầu thành lập (1959 - 1965)
Những năm đầu sau khi Thủ đô Hà Nội được giải phóng, để phục vụ công tác chính trị tư tưởng và đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn nghệ rất lớn của các tầng lớp nhân dân Thủ đô, năm 1959 UBND thành phố Hà Nội quyết định thành lập Đoàn Văn công Tổng hợp. Đây là Đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp tổng hợp bao gồm Chèo, Tuồng, Xiếc, Kịch nói, Ca Múa và Sân khấu.
Bấy giờ Đội Kịch chỉ là một bộ phận nhỏ, chưa được coi là một thiết chế văn hóa nghệ thuật độc lập, chưa đủ tư cách pháp nhân, nên chưa có bộ máy quản lý riêng mà chỉ có đội trưởng. Biên chế của Đội Kịch có 12 diễn viên trong tổng số gần 50 người của Đoàn Văn công Tổng hợp Hà Nội.
Trưởng đoàn Văn công tổng hợp lúc đó là đồng chí Đinh Thiện Bao, Phó đoàn kiêm chỉ đạo nghệ thuật là nhà thơ Trần Huyền Trân. Thế hệ diễn viên đầu tiên là: Trần Ngọc Hạnh, Lê Mai, Lê Khang, Hạc Đính, Hoàng Quân Tạo, Khôi Viên, Ngân An, Nguyễn Ánh, Hải Việt, Hữu Độ, Vũ Mão, Văn Khôi, Cao Độ, Kim Long, Đoan Trang, Hữu thịnh, Ngọc Đỉnh, Nhật Đức, Tiến Sơn, Hoàng Thanh Giang, Bá Di, Hoàng Minh, Xuân Tám, Thu Hương, Thu Hà, Sĩ thuận, Phạm Bằng, Tự Cường, Mạnh Sinh, Hoàng Thái Sơn, Diễm Hòa, Linh Phi, Vũ Thanh Tú, Kim Xuyến,… Họ được tuyển chọn từ hơn 300 diễn viên của các tổ, đội văn nghệ nghiệp dư của Hà Nội.
2.1.1.2. Thời kỳ chống Mỹ ( 1965 - 1975)
Trước sự phát triển rất mạnh nhu cầu thưởng thức Kịch nói của đông đảo nhân dân, nhất là lớp trẻ, đầu năm 1965 dưới sự chỉ đạo của Thành ủy, UBND và Sở Văn hóa - Thông tin thành phố Hà Nội (nay là Sở VHTT&DL Hà Nội) quyết định tách Đội Kịch ra khỏi Đoàn Văn công Tổng hợp, Đoàn kịch Hà Nội chính thức được thành lập, trở thành Đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp độc lập, có tư cách pháp nhân riêng thuộc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội. Ông Phùng Xuân Đường được cử làm Trưởng đoàn. Các đạo diễn Trần Hoạt, Hoàng Quân Tạo và sự cộng tác của các đạo diễn Trần Huyền Trân, Lộng Chương, Nguyễn Đình Quang, Đào Mộng Long. Đoàn đã tuyển chọn được 22 diễn viên trong gần 2000 thí sinh đăng ký thi tuyển diễn viên.
Năm 1970 -1975, lãnh đạo đoàn là Phan Doãn, Trần Minh Thu, Huỳnh Nga, Hoàng Quân Tạo, đoàn tuyển thêm được: 8 diễn viên gồm: Đức Lưu, Trần Kiểm, Trần Vân, Trần Đức, Thúy Ái, Thu An, Trúc Quân, đoàn có tổng số 30 diễn viên. Trụ cột của đoàn vẫn là: Lê Khang, Hạc Đính, Hoàng Quân Tạo, Khôi Nguyên, Ngân An, Hoàng Thanh Giang, Lưu Nga, Trần Ngọc Hạnh, Nguyễn Ánh, Hải Việt, Hữu Độ, Tự Cường, Phạm Bằng, Lê Mai, Linh Phi, Vũ Hải, Hữu Thịnh, Văn Khôi. Đoàn cũng đã mời những nhà hoạt động trong lĩnh vực sân khấu có tiếng tăm làm cố vấn như: Lộng Chương, Học Phi, Văn Cao, Lưu Quang Thuận, Lưu Trọng Lư, Trần Bảng, Tào Mạt.
Từ khi được tách ra thành đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp độc lập, Đoàn Kịch Hà Nội có biên chế trên 30 - 40 cán bộ, diễn viên. Lúc này, Đoàn được xây dựng bộ máy quản lý theo mô hình trực tuyến đơn giản. Trưởng, Phó đoàn chỉ đạo trực tiếp xuống các diễn viên, nhân viên trong đoàn.
2.1.1.3. Thời kỳ 1975 - 1985
Giai đoạn này, đoàn Kịch thường xuyên được bổ sung đội ngũ diễn viên là học sinh, sinh viên tốt nghiệp xuất sắc ở các trường Sân khấu điện ảnh
trung ương và Cao đẳng nghệ thuật Hà Nội. Đó là thế hệ các nghệ sỹ: Trần Vân, Trần Kiểm, Trần Đức, Đam Ka, Hoàng Dũng, Minh Trang, Hoàng Cúc, Minh Hòa, Minh Vượng, Bích Thủy, Thùy Ninh, Thu Vân, Hồng Hạnh, Phúc Thịnh, Hồng Sơn, Thu Hương, Hoàng Thanh Du, Minh Hà, Đam San... với đạo diễn Hoàng Quân Tạo, phó đạo diễn Nguyễn Quốc Toàn…
Bộ máy quản lý trong thời kỳ này có sự đổi mới, Trưởng Đoàn là đạo diễn Hoàng Quân Tạo, Phó Trưởng Đoàn là Phó đạo diễn Nguyễn Quốc Toàn và Nguyễn Ngọc My, đạo diễn Nguyễn Ngọc Phương cũng được phân công giúp Đoàn trong quản lý, đạo diễn Dương Ngọc Đức làm cố vấn nghệ thuật.
Hỗ trợ công tác hành chính, giúp lãnh đạo, Đoàn Kịch được phép thành lập bộ phận văn phòng, gồm 5 -6 cán bộ, nhân viên đảm nhiệm công việc kỹ thuật, hậu cần, tài chính, văn thư, bảo vệ…
Hơn 25 năm (1959 - 1985), Đoàn kịch Hà Nội trực thuộc sự quản lý của Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Bộ Văn hóa - Thông tin, Thành ủy, UBND Thành phố Hà Nội. Đoàn Kịch Hà nội thời gian này hoạt động theo cơ chế bao cấp hoàn toàn, mọi hoạt động chủ yếu phục vụ công tác chính trị, tư tưởng, không thuộc loại đơn vị sự nghiệp có thu hoặc doanh thu. Bộ máy quản lý của Đoàn Kịch Hà Nội chỉ là Trưởng, Phó Đoàn, không có chức danh Giám đốc, Ban Giám đốc, không có các phòng chức năng, không có Hội đồng nghệ thuật. Vì vậy cũng không có chế độ phụ cấp chức vụ quản lý, cũng như các phụ cấp chức vụ khác.
2.1.1.4. Thời kỳ từ khi đổi mới đến nay
Bước sang thời kỳ đổi mới, Đoàn kịch Hà Nội có nhiều những chuyển biến, đổi mới trong quản lý. Bộ trưởng Bộ Văn hóa đã ra chỉ thị số 62/VH-CT ngày 14/7/1988 về việc củng cố các đơn vị nghệ thuật sân khấu, ca múa nhạc chuyên nghiệp. Theo đó, các đơn vị tập trung xây dựng từ đơn vị khá trở
thành đơn vị giỏi; phấn đấu trở thành trung tâm của từng loại hình nghệ thuật, các đơn vị nghệ thuật phải phát huy quyền chủ động, áp dụng nhiều phương thức hoạt động, chú ý kế hoạch hóa hoạt động biểu diễn. Bộ Văn hóa đã đề nghị Nhà nước và UBND các tỉnh, thành phố hàng năm tài trợ bình quân 50%
ngân sách cho các hoạt động của các đơn vị nghệ thuật, không tính đầu tư xây dựng cơ bản và mua sắm trang thiết bị. Đề nghị các địa phương không thực hiện hạch toán toàn phần, cân bằng thu chi đối với các đơn vị nghệ thuật. Mặt khác, các đơn vị nghệ thuật phải chống tư tưởng bao cấp, phấn đấu cao, toàn diện làm thế nào để đạt hiệu quả trong xã hội và kinh tế.
Năm 1994, Bộ trưởng BVH-TT, đã ký Quyết định số 579/QĐ-TC ngày 9/5/1994, phân công cho Cục NTBD xây dựng quy hoạch, kế hoạch dài hạn và hàng năm cho hoạt động và phát triển sự nghiệp của ngành nghệ thuật biểu diễn (bao gồm tổ chức, định hướng sáng tác, biểu diễn, bảo tồn và phát huy các di sản nghệ thuật dân tộc, xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật).
Xây dựng cơ chế phân cấp quản lý nghệ thuật của TW và địa phương.
Năm 1995, dưới sự chỉ đạo của Bộ VH-TT và sự hướng dẫn của Cục NTBD về vấn đề quy hoạch phát triển các đơn vị nghệ thuật, Sở VH-TT nghiên cứu xem xét, đệ trình UBND thành phố Hà Nội quyết định cho chuyển Đoàn Kịch Hà Nội thành Nhà hát Kịch Hà Nội. Các chức danh quản lý NHK cũng được thay đổi: Ban Giám đốc, Giám đốc và các Phó Giám đốc được hình thành. Các chức danh này do UBND thành phố Hà Nội bổ nhiệm. Từ 1995 đến nay, bộ máy quản lý của NHK như sau:
Bảng 2. Chức danh NHK Hà Nội từ 1995 đến nay
Thời kỳ Chức vụ Danh vị Họ và tên
1995-1999
Giám đốc Đạo diễn, NSƯT Hoàng Quân Tạo Phó Giám đốc Đạo diễn, NSƯT Nguyễn Quốc Toàn
Phó Giám đốc Họa sĩ, NSƯT Nguyễn Ngọc Mỹ
1999-2002
Giám đốc Đạo diễn, NSƯT Nguyễn Quốc Toàn Phó Giám đốc Diễn viên, NSƯT Hoàng Cúc
Phó Giám đốc Họa sĩ, NSƯT Hoàng Dũng Phó Giám đốc Chuyên viên Luật Doãn Văn Sinh
2002-2007
Giám đốc Đạo diễn, NSƯT Nguyễn Quốc Toàn (quản lý hết năm 2006) Phó Giám đốc Diễn viên, NSƯT Hoàng Dũng
Phó Giám đốc Họa sĩ, NSƯT Hoàng Cúc (quản lý đến tháng 6/2012) Phó Giám đốc Chuyên viên Luật Doãn Văn Sinh 2007 đến
nay
Giám đốc Đạo diễn, NSND Hoàng Dũng Phó Giám đốc Diễn viên, NSND Minh Hòa Phó Giám đốc Chuyên viên Luật Doãn Văn Sinh
Sau hơn 10 năm phấn đấu, NHK Hà Nội từ nhà hát hạng II đã được Bộ VHTT&DL xem xét, quyết định nâng cấp hạng lên thành nhà hát hạng I. Bộ máy quản lý của NHK Hà Nội cũng được hưởng phụ cấp chức vụ theo Thông tư số 67/TT-TC ngày 12/10/1995 của Bộ VH-TT. Cụ thể:
Bảng 3. Phụ cấp chức vụ theo Thông tư 67/TT-TC ngày 12/10/1995 của Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch
Tổ chức Chức danh Hệ số
Hạng I Hạng II
Nhà hát
Giám đốc 0,6 0,5
Phó Giám đốc 0,5 0,4
Trưởng phòng 0,3 0,2
Phó Trưởng phòng 0,2 0,1
Trưởng Đoàn biểu diễn 0,4 0,3
Phó Trưởng phòng biểu diễn 0,3 0,2
Đoàn nghệ thuật
Giám đốc - 0,4
Phó Giám đốc - 0,3
Trưởng phòng - 0,2
Phó Trưởng phòng - 0,1
Căn cứ Thông tư số 01/2010/TT-BVHTT&DL ngày 26/2/2010 của Bộ trưởng Bộ VHTT&DL về việc ban hành Quy chế về tổ chức và hoạt động của các tổ chức sự nghiệp trong lĩnh vực Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bộ máy quản lý NHK Hà Nội đã được xây dựng theo mô hình trực tuyến chức năng phức hợp. Giám đốc quản lý toàn diện các hoạt động của NHK thông qua các phòng chức năng, các trưởng đoàn kịch, kết nối quản lý toàn diện đến tận các chương trình hoạt động, kể cả các diễn viên, nhân viên của NHK. NHK quản lý theo cơ chế Đảng lãnh đạo - Nhà nước quản lý - nhân dân làm chủ, bên cạnh bộ máy quản lý còn thiết lập thêm các tổ chức phi biên chế - Cấp ủy chi bộ, Hội đồng nghệ thuật, ban Thanh tra nhân dân. Các tổ chức này đều góp sức vào công tác lãnh đạo, quản lý, chỉ đạo, tư vấn cho toàn bộ hoạt động của NHK.
Như vậy, cơ cấu bộ máy quản lý này tương đương với cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của NHK Hà Nội với tính cách một chỉnh thể độc lập thống nhất. Nó chia làm ba khối chức năng rõ ràng liên thông trực tuyến với nhau:
- Khối các tổ chức (Cấp ủy chi bộ, Ban Giám đốc) thực hiện chức năng lãnh đạo, quản lý, tư vấn, giám sát.
- Khối các tổ chức (3 phòng) thực hiện chức năng tham mưu cho cơ quan lãnh đạo, quản lý trên nhiều lĩnh vực chuyên môn, nghệ thuật, nhân sự, tài chính, kế hoạch, hành chính quản trị.
- Khối các tổ chức (3 đoàn, rạp) thực hiện chức năng hành nghề nghệ thuật của NHK.
Bộ máy quản lý NHK còn mang cả tính liên thông phức hợp thể hiện ở sự phân công công tác quản lý: Phó Giám đốc vừa tham gia chức năng quản lý chung, vừa quản lý tổ chức tham mưu, vừa quản lý tổ chức hành nghề nghệ thuật. Trưởng đoàn Kịch, Trưởng Rạp cũng tương tự… Tính phức hợp này đã giúp giảm thiểu sự cồng kềnh của bộ máy NHK Hà Nội.
* Bộ máy quản lý của NHK Hà Nội được phân công từng nhiệm vụ cụ thể:
- Phân công nhiệm vụ trong Ban Giám đốc:
+ Giám đốc là Đạo diễn, NSND Hoàng Dũng - Quản lý, chỉ đạo, điều hành chung, trong đó trực tiếp chỉ đạo quyết định kịch mục, tổ chức bộ máy nhân sự, ngân sách, tài sản và các nguồn thu khác của NHK.
+ Phó Giám đốc 1: Chuyên viên Luật Doãn Văn Sinh - vừa làm Phó Giám đốc vừa kiêm nhiệm Trưởng phòng Tổ chức biểu diễn và Rạp - quản lý điều hành giải quyết công tác hành chính, tổ chức bộ máy nhân sự, công tác tổ chức biểu diễn, quản lý điều hành khai thác sử dụng Rạp và cơ sở vật chất trang thiết bị…
+ Phó Giám đốc 2: Diễn viên, NSND Trần Thị Minh Hòa - vừa làm Phó Giám đốc vừa kiêm nhiệm Trưởng phòng Nghệ thuật và Trưởng Đoàn Kịch 2 - quản lý, theo dõi thực hiện xây dựng Kịch bản, Kế hoạch vở diễn, các hoạt động nghiệp vụ chuyên môn nghệ thuật, công tác đối ngoại, trang thông tin điện tử…
- Phân công nhiệm vụ của các phòng chức năng:
+ Phòng Hành chính tổng hợp - đảm trách các nhiệm vụ công tác tổng hợp, công tác hành chính - quản trị, tài chính, thi đua khen thưởng, công tác tổ chức bộ.
+ Phòng Nghệ thuật - đảm trách nhiệm vụ tham mưu cho Ban Giám đốc NHK về các vấn đề như xác lập, định hướng phát triển nghệ thuật, xây dựng
kế hoạch hoạt động nghệ thuật, xây dựng kế hoạch triển khai, giám sát các hoạt động nghệ thuật của Rạp và 3 đoàn kịch của nhà hát; Trình các kịch bản, tác phẩm đã được chọn để Hội đồng nghệ thuật NHK xem xét duyệt sau đó trình Hội đồng nghệ thuật của Thành phố Hà Nội thẩm định cấp phép dàn dựng và biểu diễn.
+ Phòng tổ chức biểu diễn và Rạp - đảm trách hai mảng công tác: tổ chức biểu diễn và quản lý Rạp của NHK (42 Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội); lên kế hoạch, xếp lịch, chuẩn bị hậu cần cho hoạt động biểu diễn hàng tháng, hàng quý, năm của các đoàn thuộc NHK và các chương trình phối hợp biểu diễn. Quản lý rạp phải đảm bảo về cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ các chương trình biểu diễn của các đoàn thuộc NHK và các đoàn là khách mời khác; tu sửa, cho thuê, bảo quản tài sản, bảo vệ an ninh, vệ sinh của rạp; quản lý các công tác tiếp thị, tiếp tân, kiểm soát vé…
- Phân công nhiệm vụ của các Đoàn kịch:
Các Đoàn kịch là lực lượng chuyên môn hoạt động biểu diễn nghệ thuật Kịch nói của NHK Hà Nội. Hiện tại NHK Hà Nội có 3 đoàn, biên chế mỗi đoàn có trên dưới 30 cán bộ, diễn viên. Đoàn Kịch 1 chủ yếu diễn các vở diễn dài; Đoàn Kịch 2 và 3 chủ yếu diến các vở kịch ngắn, hài kịch. Mỗi đoàn đều có 1 Trưởng đoàn và 1 Phó Trưởng đoàn, cán bộ, diễn viên biên chế và lao động hợp đồng trong các đoàn làm việc theo sự phân công của Trưởng đoàn.
Nhiệm vụ chung của các đoàn:
- Thực hiện các chương trình biểu diễn của NHK giao; chủ động tổ chức biểu diễn các chương trình biểu diễn xã hội hóa.
- Quản lý, xây dựng kế hoạch công tác của đoàn phù hợp với kế hoạch nhiệm vụ chung của NHK.
- Đề xuất với Ban Giám đốc về công tác xây dựng đoàn, tuyển dụng diễn viên, nhân viên phục vụ.
- Trực tiếp quản lý diễn viên, công nhân viên, quản lý tài sản, trang thiết bị của đoàn.
- Thực hiện đầy đủ, nghiêm túc các chế độ báo cáo, thi đua khen thưởng kỷ luật, chính sách đãi ngộ, phối hợp với các phòng chức năng của NHK.
* Quy mô nhân sự của NHK Hà Nội hiện nay
Tổng biên chế của NHK Hà Nội sau khi đã sáp nhập Đoàn Kịch nói Hà Tây đến nay là gần 150 người. Trong đó có 53 người biên chế chính thức, hợp đồng dài hạn 15 người, hợp đồng theo thời vụ khoảng 20 người. Đoàn có có 2 NSND, 6 NSƯT, 01 đạo diễn, gần 100 diễn viên; đào tạo đúng chuyên ngành là 20 người, hệ đại học 28 người, cao đẳng 19 người.
2.1.2. Cơ chế quản lý
NHK Hà Nội chịu sự lãnh đạo, chỉ đạo đồng thời của Bộ VHTT&DL thông qua cơ quan tham mưu là Cục NTBD và cả của UBND thành phố Hà Nội thông qua cơ quan tham mưu là Sở VHTT&DL.
- Bộ VHTT&DL chỉ đạo trên các mặt: quy hoạch, kế hoạch chiến lược phát triển đơn vị nghệ thuật, định hướng sáng tác, tổ chức hôi diễn nghệ thuật chuyên nghiệp đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ nghệ sĩ, tôn vinh danh hiệu nghệ sĩ để xếp hạng đơn vị nghệ thuật, giao lưu hợp tác quốc tế các hoạt động nghệ thuật, chính sách đãi ngộ vật chất và tinh thần đối với nghệ sĩ và sản phẩm nghệ thuật, chính sách thực hiện chủ trương xã hội hóa hoạt động nghệ thuật, chính sách sở hữu trí tuệ về nghệ thuật, chính sách tài chính...
- Trên cơ sở định hướng chung của Đảng, thành ủy Hà Nội, căn cứ vào định hướng chỉ đạo và phân cấp quản lý của Bộ VHTT&DL, UBND thành phố Hà Nội trực tiếp chỉ đạo, quản lý NHK Hà Nội trên các mặt: xây dựng và thực hiện kế hoạch 5 năm, hàng năm; kế hoạch xã hội hóa hoạt động của NHK; nguồn nhân lực; nguồn lực tài chính, kế hoạch doanh thu; hệ thống
kịch phẩm, kế hoạch tổ chức biểu diễn; xây dựng hạ tầng cơ sở vật chất; chính sách đãi ngộ đặc thù nghệ thuật...
Về cơ chế quản lý trực tiếp nội bộ của NHK Hà Nội
- Giám đốc NHK làm việc theo cơ chế thủ trưởng song trùng phối hợp với Bí thư đảng bộ cơ sở, chịu trách nhiệm trước Sở VHTT&DL, UBND thành phố Hà Nội và Bộ VHTT&DL để điều hành toàn bộ hoạt động của NHK thực hiện đúng pháp luật, đúng chức năng nhiệm vụ và vai trò của NHK được xếp hạng I và hoàn thành tốt kế hoạch phát triển NHK Hà Nội đã được UBND thành phố Hà Nội phê duyệt.
Các Phó giám đốc NHK làm việc theo vai trò là trợ lý giúp Giám đốc và cấp ủy Đảng chỉ đạo quán triệt tới tất cả các hoạt động của 3 phòng chức năng và 3 đoàn kịch thành viên.
Giám đốc NHK Hà Nội đã ban hành quy chế, qui định thực hiện dân chủ trong quản lý NHK, trong đó nêu rõ trách nhiệm và lề lối làm việc của Giám đốc; của cán bộ viên chức. Những việc cán bộ, viên chức phải được biết, được tham gia ý kiến, giám sát, kiểm tra và lãnh đạo cơ quan quyết định. Các phòng, các đoàn kịch, cán bộ, viên chức thực hiện tốt quy chế này sẽ được khen thưởng; ai vi phạm quy chế sẽ bị xử lý kỷ luật.
Đặc biệt, lãnh đạo NHK Hà Nội còn đưa ra những qui định về phân cấp quản lý, tăng cường quyền hạn và trách nhiệm của các Trưởng đoàn kịch đối với mọi hoạt động, mọi cán bộ, viên chức trong đoàn kịch mình phụ trách.
2.2. Quản lý các hoạt động của Nhà hát Kịch Hà Nội
Nhà hát Kịch Hà Nội quản lý những hoạt động cụ thể như sau:
- Quản lý hoạt động nghiên cứu, sáng tác, cải biên, chuyển thể, dàn dựng các loại sản phẩm nghệ thuật kịch nói.