CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG THƠ HÀN MẠC TỬ QUA THƠ ĐIÊN
2.3. Hình tượng thời gian trong thơ Hàn Mạc Tử
Theo Trần Đình Sử: “Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian hiện tại, quá khứ hay tương lai. Thời gian nghệ thuật đó được sáng tạo ra nên mang tính chủ quan, gắn với thời gian tâm lý. Nó có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế. Nó có thể đảo ngược hay vượt tới tương lai. Nó có thể dừng lại. Thời gian nghệ thuật là hình tượng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật nhằm làm cho người thưởng thức cảm nhận được hoặc hồi tưởng đợi chờ, hoặc thanh thản vô tư, hoặc đắm chìm vào quá khứ”.
Như vậy, trong một tác phẩm văn học tác giả đưa người đọc lạc vào thế giới trôi chảy của dòng thời gian hiện tại ngược về quá khứ và xuôi dần đến tương lai tạo thành một dòng mạch thời gian trong tâm tưởng. Lúc này cái tôi trữ tình như được phơi bày những cung bậc của cảm xúc, của dòng tâm tư bất định không bờ bến. Đến với thơ trữ tình, người đọc có thể nhấn những cung đàn để dồn nén cảm xúc trong những phím nhấn. Ở đó, chủ thể trữ tình và nhân vật trữ tình như đồng hiện trên trang thơ tạo nên một chủ đề tư tưởng để người đọc suy ngẫm. Nằm trong dòng thời gian tâm tưởng ấy, tác giả sẽ phơi bày một hiện thực xã hội, một bức thông điệp, một luồng tư tưởng về tình cảm mà tác giả đã gửi gắm qua thời gian nghệ thuật ấy.
Thời gian nghệ thuật như được chia làm nhiều ngã rẽ: hiện tại, quá khứ, tương lai, thời gian đồng hiện trong tư tưởng... Mỗi kiểu thời gian có một giá trị nghệ thuật riêng do vậy mỗi tác giả dân gian đều lựa chọn cho mình một kiểu thời gian thích hợp để truyền đạt tư tưởng, tình cảm của mình một cách hay nhất.
Văn học như biến thiên theo nhịp độ biến đổi của hiện thực xã hội. Mỗi giai đoạn phát triển, văn học cũng có một phương thức biểu đạt riêng để thích
ứng kịp thời sự đổi mới về nội dung và hình thức biểu đạt của tác phẩm văn học. Thật vậy, văn học trung đại khác về đề tài, phương thức biểu đạt, cấu tứ, chất liệu ngôn từ so với văn học trong giai đoạn hiện đại. Và kiểu thời gian nghệ thuật trong văn học trung đại có sự độc lập về quan niệm thời gian. Tác giả tái hiện lại lịch sử hào hùng của dân tộc trong dòng thời gian lịch sử, người đọc có thể hình dung ra một đất nước dưới gót giày của quân xâm lược qua thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật. Các sự kiện trong đời sống hiện thực được phơi bày trên trang giấy nghệ thuật từ đầu đến cuối sự kiện.
Còn thời gian nghệ thuật trong dòng chảy của văn học hiện đại có sự đa dạng về kiểu thời gian nghệ thuật. Cái tôi nhân vật như được làm nền cho thời gian nghệ thuật trôi chảy. Đôi lúc nhân vật văn học sống trong dòng hồi tưởng của tư tưởng, sống trong miền ý thức trải qua các sự kiện của cuộc chiến tranh. Để từ đó lột trần được nguyên nhân vì sao nhân vật văn học luôn chìm đắm trong sự hoan lạc của cuộc sống. Ý thức được giá trị của cuộc sống từ đó giúp họ có một cái nhìn tích cực đối với hiện thực xã hội.
Phong trào Thơ mới đã làm nên một cuộc cách mạng trong thi ca, dòng thời gian lúc này như được đan bện vào kết cấu không gian, hòa nhập vào cái tôi trữ tình để tạo nên một sự cách tân đa dạng, nhiều xung đột trái chiều trong phương thức biểu hiện. Nếu ở thơ Chế Lan Viên, ta luôn bắt gặp một sự tiếc nuối về sự sụp đổ của những tháp Chàm, nhân vật luôn sống trong tư tưởng và sự ám ảnh của những hồn ma, bóng quế. Thơ Tố Hữu gieo trong lòng người đọc một khúc ca khải hoàn về niềm tin chiến thắng, mở ra một tương lai tươi sáng cho dân tộc nước nhà. Nói đến Hàn Mạc Tử, tác giả đã tạo nên một dòng thời gian trong tâm tưởng đan lồng hoà quyện trong thời gian hiện tại và tương lai tạo nên một kiểu thời gian nghệ thuật đa tầng nghĩa, mở rộng ý nghĩ và cách thức chiêm nghiệm thơ.
2.3.1. Kiểu thời gian gấp gáp, truy đuổi
Hàn Mạc Tử - một thi sĩ tài năng nhưng đoản mệnh về tuổi thọ. Từ lúc mắc chứng bệnh nan y, thi nhân luôn sống trong sự cô lạnh, quạnh quẻ của cuộc đời. Trong tâm hồn nhà thơ luôn tìm tàng niềm khao khát hòa hợp với thiên nhiên, với nhịp biến thiên của sự sống. Do đó, nhà thơ luôn sống trong sự gấp gáp, hối thúc của sự đời khi bao nhiêu hoài bão được xếp lại theo trang sách của người bất hạnh.
Tập Thơ điên đã vẽ lên một chân dung nhà thơ Hàn Mạc Tử luôn chạy đua với thời gian để giành lấy sự sống, giành lấy tình yêu trong niềm tin vô vọng. Đó cũng là tâm trạng chung của một thế hệ thanh niên mang nỗi đau mất nước. Ở Xuân Diệu - nhà thơ mới nhất trong phong trào Thơ mới, luôn mang trong mình một kiểu thời gian truy đuổi, gấp gáp để hòa nhập với đời và một sự nuối tiếc khôn nguôi về tuổi trẻ khi đang sống trong tuổi trẻ.
Ta muốn tắt nắng đi cho màu đừng nhạt mất Ta muốn buộc gió lại cho hương đừng bay đi ...
Ta muốn ôm cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn Ta muốn riết mây đưa và gió lượn
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
(Vội vàng)
Hay trong Giục giã:
Mau với chứ, vội vàng mau với chứ Em, em ơi tình non sắp già rồi
Nếu ở Vội vàng, Xuân Diệu muốn ghì lấy, siết chặt lấy dòng chảy của thời gian thì ở Giục giã, ông chạy đua với thời gian để hòa nhập với đời.
Có lẽ, Hàn Mạc Tử luôn sống trong một tâm trạng đau khổ, mặc cảm bi ai về bệnh tật nên trong tâm tưởng nhà thơ luôn mang tư tưởng muốn đuổi bắt lấy thời gian, ghì lấy thời gian để tận hưởng những giây phút cuối cùng của cuộc đời. Do đó, trong Thơ điên xuất hiện khá nhiều những từ ngữ diễn tả các động thái, các cung bậc của cảm xúc mà Hàn Mạc Tử muốn giành lấy sự sống, muốn bấu víu lấy sự sống như: đuổi, bắt, kịp, bay lên, bay vùn vụt, thoát ra ...
Trong Chơi trên trăng
Tôi gò trăng lại Tôi kìm sao bay
Tôi vo tiếc mến như vo lụa
Hàn Mạc Tử rất quyết liệt kìm hãm sự trôi chảy của thời gian, dồn nén thời gian trong ban ngày, thi sĩ rất sợ ban đêm sẽ đến. Ban đêm trăng lên sẽ khiến cho căn bệnh phong của nhà thơ đau đớn đến tê dại. Khi trăng lên chứng tỏ một ngày nữa sẽ lụi tàn và một ngày mới chuẩn bị lại bắt đầu. Nhà thơ sẽ sống trong sự gấp gáp và truy đuổi. Niềm khao khát cháy bỏng kìm nén sự sống ấy đã khiến cho thi nhân làm một việc khó tả:
Ta đi bắt nắng ngừng, nắng reo, nắng cháy ...
Ta rình nghe niềm ý bâng khuâng trong gió lảng (Ngủ với trăng)
Với kiểu thời gian truy đuổi, gấp gáp đó đã cho ta thấy một thi sĩ luôn ẩn hiện trong tư tưởng một niềm khát khao cháy bỏng về sự sống. Có lẽ, Hàn Mạc Tử nhận thấy rằng sự sống đối với ông bây giờ chỉ tình từng ngày, nhà thơ ngồi trước “chiếc đồng hồ cát về sốn phận” mà nhìn theo cuộc đời của mình dần dần lụi tàn theo từng hạt cát rơi xuống hư vô. Để rồi tâm hồn thi nhân đau đớn biết ngần nào khi lòng khao khát sống bao la, rộng lớn lại bị
vây hãm trong vòng thời gian luân chuyển nhỏ bé. Do đó, bên cạnh kiểu thời gian gấp gáp, truy đuổi ấy còn có một kiểu thời gian gấp khúc, đứt gãy trong hồn thơ Hàn Mạc Tử.
2.3.1. Kiểu thời gian gấp gáp, truy đuổi
Có thể nói, số phận Hàn Mạc Tử là một sự dứt gãy về thời gian. Cuộc đời nhà thơ là một sự chấp nối những khoảng thời gian lại với nhau. Đó là thời gian trong khoảng yêu đương và thời gian trong cuộc đời. Cuộc sống luôn dành cho thi nhân sự nghiệt ngã về tình yêu và cuộc đời. Thế nhưng cuộc sống không như cuộc đời. Tình yêu không thành, số phận tủi hèn lại mang trong mình căn bệnh hủi quái đản. Những gì tinh hoa của sự bất hạnh Hàn Mạc Tử đều nếm trải và chịu đựng. Nỗi đau thương và bất hạnh đó luôn vây hãm lấy thi nhân, đôi lúc nhà thơ phải chùng bước trước sự đời quá ư cay nghiệt. Vì một tấm thân vốn dĩ nhỏ bé làm sao có thể đương đầu với những phong ba của cuộc đời. Do vậy, bên cạnh một cái tôi khao khát hòa hợp với đời, trong tâm hồn nhà thơ phút chốc vẫn có một khoảng lặng về những suy ngẫm về sự đời. Và đó chính là sự đứt gãy về mặt thời gian và là một sự đột biến về tư tưởng:
Tiếng gà gáy rụng trăng đầu hạ Tôi hoảng hồn lên giận sững sờ
(Một miệng trăng)
Khi trăng lên, Hàn Mạc Tử lại bị hành hạ về xác thịt, do vậy nhà thơ sống nhiều về đêm. Mà đêm luôn mang cho mình một sự cô đơn vây kín.
Trong bóng tối cô đơn ấy, mình đối diện với mình, đối diện với chính con người thật của mình. Ai biết được rằng trong những đêm tối ấy có một người luôn chìm ngập trong cơn đau của thể xác, tinh thần bị lụi tàn bởi giấc mộng yêu đương. Đau thương thể xác kết nối với tinh thần bị đổ vỡ làm cho con
người ấy sống trong sự “trống rỗng” về tâm hồn. Vì thế mà trong lời tựa của tập Thơ Điên, Hàn Mạc Tử nói “... càng đi xa càng ớn lạnh”
Gió rít tầng cao trăng ngã ngửa Vỡ tan thành vũng đọng vàng khô
(Say trăng)
Trong giây phút cao trào của đau thương, Hàn Mạc Tử phát tiết ra những câu thơ “rùng mình”. Thế nhưng tâm trạng thi sĩ bỗng “chùng xuống”
tạo nên nốt nhấn trong tâm tưởng nhà thơ:
Ngày mai trong đám xuân xanh ấy Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi
(Mùa xuân chín)
Đến đây, thời gian tâm tưởng của thi nhân bỗng nhiên chùng hẳn xuống và đứt gãy liên hồi, tạo nên một lối rẽ khác về dòng thời gian trong thơ Hàn Mạc Tử. Giữa khung cảnh khí trời mùa xuân tươi mát, các cô thiếu nữ đang vui say với những câu nam ai nam bằng trong lễ hội dân gian thì đột nhiên thi nhân liên tưởng đến cảnh chia ly “Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi”.
Hay trong Đây thôn Vỹ Dạ, mở đầu bài thơ tác giả đã vẽ lên một bức tranh thiên nhiên xứ Huế vô cũng đẹp đẽ với “nắng mới”, “nắng hàng cau”,
“lá trúc”, “vườn xanh”... Trong không khí tươi vui ấy giây phút ly biệt ập đến khi hoàng hôn buông xuống, bóng trăng dần lên:
Gió theo lối gió mây đường mây Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay Thuyền ai đậu bến sông trăng đó Có chở trăng về kịp tối nay
Ở đây có một sự đối nghịch về thời gian. Mở đầu bài thơ, thi nhân đang trong một tâm trạng tươi vui. Khi trăng lên, tâm hồn thi nhân bỗng nhiên đứt gãy, niềm vui được thay thế bằng nỗi đau ly biệt. Thật bất ngờ hơn khi khổ
thơ cuối được vây phủ bởi một lớp sương dày đặc khó phân định giữa người và vật, giữa ngày và đêm:
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh Ai biết tình ai có đậm đà
Hàn Mạc Tử đã tạo nên một kiểu thời gian đồng hiện, xen lẫn hiện tại, quá khứ và tương lai theo các trạng thái tâm trạng và mặc cảm chia lìa “đứt gãy”, một thứ thời gian “gấp khúc” nội tâm của thi nhân. Đến đây, ta như hiểu rằng giữa cái tôi trữ tình, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật như đồng nhất trong cách xây dựng nên thế giới hình tượng nghệ thuật thơ Hàn Mạc Tử. Vì sao như vậy? Nếu một cái tôi khao khát hòa hợp với đời, với thiên nhiên, thi nhân sẽ xây dựng lên một không gian vườn tình tươi mát, nơi đó có cây cối, hương hoa chứng nhân cho tình ta và đang lồng vào đó là kiểu thời gian truy đuổi để giành lấy sự sống. Trong một không gian rướm máu của sự đau thương, thi nhân đã vẽ nên một cái tôi đau thương luôn giành lấy sự sống và có lúc vượt thoát, tiên cảnh tạo nên một sự đứt gãy trong tư tưởng.
Như vậy, thế giới hình tượng thơ Hàn Mạc Tử được cấu thành bởi ba yếu tố: cái tôi trữ tình và kết cấu không - thời gian nghệ thuật. Hàn Mạc Tử không đi theo lối mòn như các nhà thơ khác mà đã tạo nên một sự đột biến về phương thức thể hiện. Do đó, Hàn Mạc Tử đã tạo nên một thế giới âm thanh sống động và hương sắc thơ độc đáo, mới lạ.
CHƯƠNG 3