Báo chí thực hiện quyền thông tin của nhân dân và thông tin là nguyên liệu quan trọng để nhà báo xử lý làm nên tác phẩm báo chí. Nhà báo vừa là nguồn cung cấp thông tin nhưng đồng thời cũng là người thu nhận thông tin và họ rất cần quyền bảo vệ nguồn tin. Vấn đề tổ chức quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí hết sức quan trọng, nó đảm bảo hoạt động thông tin thông suốt của tòa soạn.
Bà Nguyễn Thị Thanh Huyền (Trường Đại học KHXH và Nhân văn Hà Nội) đánh giá: “Nguồn tin được coi là “huyết mạch” của hoạt động báo chí.
“Huyết mạch” này được tạo ra từ nhiều nguồn, trong đó báo chí có các nguồn tin chính gồm: nhà báo, nhân vật, nhân chứng, các văn bản, công chúng. Dù
bằng nguồn tin nào thì việc tạo dựng, nuôi dưỡng, phát triển để khai thác nguồn tin luôn là một trong những nhiệm vụ mà bất cứ nhà báo hay tòa soạn báo nào cũng phải lưu tâm. Việc quản trị nguồn tin của báo chí trở thành vấn đề bức thiết với các tòa soạn báo” [46].
Các đặc điểm cụ thể của quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí gồm:
Thứ nhất, nhận diện nguồn tin cụ thể để có biện pháp quản lý phù hợp. Các nguồn tin của từng nhà báo riêng biệt, cơ quan báo chí cần có những bước phân loại nguồn tin để quản lý hiệu quả.
Từ các dạng nguồn tin đó, sẽ phân công người theo dõi, thu thập, xử lý thông tin để sáng tạo tác phẩm. Ví dụ, phóng viên theo dõi lĩnh vực pháp luật, y tế, giáo dục… sẽ thực hiện quản lý nguồn tin riêng của mình, liên quan đến mảng nội dung pháp luật, y tế, giáo dục.
Hoặc cũng có thể phân loại nguồn tin dựa trên những mối quan hệ cá nhân của nhà báo với thực tiễn. Đó là nguồn tin được nhận từ các chuyên gia, từ các bạn đọc. đó là những người có mối liên hệ mật thiết, gắn bó với toà soạn và các nhà báo.
Việc phân loại nguồn tin cũng có thể được căn cứ vào các “tin nóng” và
“tin nguội”. Tức là tính chất tiếp cận, giải quyết nhanh, tức thì thông tin của nhà báo. Có những nguồn cung cấp thông tin có thể thực hiện được tác phẩm báo chí ngay, nhất là việc tổ chức đảm bảo tính cân đối các thông tin, đặc biệt là ư tiên các thông tin có khả năng cạnh tranh về công chúng. Có những nguồn tin cần được kiểm chứng kỹ lưỡng, cần thời gian nghiên cứu để thực hiện bài viết chuyên sâu hơn.
Việc phân loại nguồn tin cho phép cơ quan báo chí có thể xây dựng dữ liệu nguồn tin thành một hệ thống đồng bộ, đủ các lĩnh vực, đa dạng các nguồn cấp tin để từ đó có thể xây dựng những tuyến bài thông tin đa chiều, sâu sắc hơn. Ví dụ, thông tin về một chính sách mới, sẽ có ý kiến từ chuyên gia, người làm luật, phản hồi từ nhân dân, từ bạn đọc, và thậm chí, trả lời của chính cơ quan ban hành văn bản pháp luật đó.
Thứ hai, quản lý nguồn tin độc quyền. Bất cứ một cơ quan báo chí nào cũng cần các nguồn tin độc quyền - tạm hiểu là tin riêng của tờ báo ấy. Tại thời điểm thông tin ấy đăng tải, chỉ có duy nhất một cơ quan phát ra thông tin ấy mà thôi. Tin độc quyền làm nên thương hiệu và uy tín của tờ báo. Ví dụ, Báo Tuổi trẻ (TP Hồ Chí Minh) đăng video clip độc quyền về bảo mẫu bạo hành trẻ em trong nhà trẻ tư thục. Hoặc Báo Pháp luật và Xã hội độc quyền nguồn tin và đăng bài về việc hai gia đình ở Ba Vì, Hà Nội bị bệnh viện trao nhầm con. Sau 6 năm sau mới phát hiện sự nhầm lẫn đáng tiếc này.
Thứ ba, quản lý việc bảo vệ nguồn tin độc quyền. Luật Báo chí quy định: “Cơ quan báo chí và nhà báo có quyền và nghĩa vụ không tiết lộ người cung cấp thông tin, trừ trường hợp có yêu cầu bằng văn bản của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, truy tố, xét xử tội phạm rất nghiêm trọng (mức án từ trên 7 năm đến 15 năm tù), đặc biệt nghiêm trọng (mức án từ trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình” [Luật Báo chí 2016].
Như vậy, bảo vệ nguồn tin là nguyên tắc của báo chí, không những thế, điều này còn là đạo đức trách nhiệm của người làm báo với người cung cấp thông tin cho mình.
Nguồn tin là hạt nhân của báo chí, quyết định sự thành bại và tạo nên bí quyết thành công của cá nhân mỗi người làm báo cũng như của một tòa soạn báo chí. Người làm báo trân trọng nguồn tin, bảo vệ nguồn tin như bảo vệ chính con ngươi của mình. Trong đấu tranh chống tiêu cực, chống cái xấu, cái ác thì nguồn tin không chỉ tạo ra sức mạnh của báo chí mà còn góp phần giúp các cơ quan chức năng đấu tranh loại bỏ cái tiêu cực ra khỏi đời sống xã hội.
Và các cơ quan báo chí, trước hết là phải bảo vệ được nguồn tin của mình.
Nhà báo nên làm hết sức để mang đến thông tin chính xác nhất về nguồn tin cho độc giả và nhà báo phải đảm bảo nguồn thông tin là chính xác.
Nguồn tin ẩn danh có thể sử dụng tùy từng hoàn cảnh, nhưng một nguồn tin
có danh tính luôn tốt hơn cho độc giả khi tiếp cận và đánh giá tính trung thực của thông tin. Các chuyên gia, học giả truyền thông cho rằng, nhà báo không bao giờ nên tiết lộ danh tính nguồn tin, chỉ khi điều đó cần thiết cho việc điều tra tội phạm hoặc để bảo vệ một người vô tội bị nghi ngờ có tội trước tòa [43].
Thứ tư, quản lý việc tổ chức nguồn tin thành bài viết. Tùy từng loại nguồn tin, sẽ được xử lý theo một quy trình khác nhau với các ấn phẩm khác nhau.
Với báo in, các nguồn tin xã hội, đời sống hoặc ít nhạy cảm thì khi phát hiện, phóng viên xử lý thành thành bài viết, gửi cho lãnh đạo Ban phụ trách phê duyệt. Lãnh đạo Ban thẩm tra, xử lý bước 1, sau đó chuyển cho Ban Thư ký xử lý bước 2. Phó Tổng Biên tập phụ trách nội dung duyệt in. Cùng thời điểm này, Tổng Biên tập cũng có thể duyệt song song.
Với báo mạng điện tử, nguồn tin xã hội, đời sống hoặc ít nhạy cảm thì khi phát hiện nguồn tin, phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho Thư ký các ẩn phẩm vào email hoặc đẩy lên CMS; Các thư ký có trách nhiệm biên tập, thẩm định nội dung, sau đó đẩy vào phần bài chờ xuất bản;
nội dung này sau đó được Tổng Thư ký hoặc Trưởng ban phụ trách ấn phẩm xuất bản.
Đối với các thể loại tin chính trị, chống tiêu cực, liên quan đến đời tư cá nhân, uy tín của doanh nghiệp thì cách thức xử lý từ nguồn tin lên bài viết lại theo các bước cụ thể.
Với báo in, phóng viên phải báo cáo lãnh đạo Ban xin ý kiến; lãnh đạo Ban trong thẩm quyền có thể đồng ý hoặc có thể báo cáo Phó Tổng biên tập phụ trách hoặc Tổng biên tập để xin ý kiến. Khi được đồng ý, nguồn tin được xử lý theo quy trình: Phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho lãnh đạo Ban phụ trách; lãnh đạo Ban thẩm tra, xử lý bước 1, sau đó chuyển Ban Thư ký xử lý bước 2; Phó Tổng Biên tập phụ trách duyệt bài đó khi duyệt báo trước khi đi nhà in (với báo in). Cùng thời điểm này, Tổng Biên tập cũng duyệt song song.
Với báo mạng điện tử, phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho Thư ký các ẩn phẩm vào email hoặc đẩy lên CMS; Các thư ký có trách nhiệm biên tập, thẩm định nội dung, sau đó đẩy vào phần bài chờ xuất bản; Nội dung thông tin này phải báo cáo và được sự đồng ý của Phó Tổng Biên tập phụ trách hoặc Tổng biên tập thì lãnh đạo Ban hoặc Tổng thư ký ấn phẩm mới được xuất bản.
Thứ năm, quản lý việc xây dựng cơ chế duy trì và phát triển nguồn tin. Tất nhiên, dù nguồn tin nào thì cơ quan báo chí cũng cần có cơ chế duy trì phát triển nguồn tin để các nguồn tin đó lâu dài và ngày càng mở rộng hơn.
Mạng xã hội đã trở thành kênh giao tiếp quan trọng của các nhà báo với nguồn tin của họ. Rất nhiều nhà báo sử dụng Facebook, Twitter để tìm kiếm và tương tác với nguồn tin của mình một cách không chính thức nhằm tìm kiếm những vấn đề mà họ quan tâm, chia sẻ.
Nhà báo cũng nên tôn trọng nguồn tin, đừng trở thành một nhà báo
“nuốt lời” khi được yêu cầu và khuyến cáo từ nguồn tin đối với những thông tin “không nên đăng tải”.
Đối với nhiều nguồn tin, việc khuyến cáo hay yêu cầu nhà báo về những “thông tin không chính thống” này nhằm để thử thách nhà báo. Nguồn tin thường muốn đảm bảo yêu cầu “không trích dẫn” của mình được các nhà báo thực sự tôn trọng. Trong một số trường hợp nhà báo vẫn có thể đăng tải những thông tin dạng này với điều kiện là phải bảo đảm tuyệt đối sự an toàn, bí mật của nguồn tin và đồng thời đảm bảo sự tin cậy từ nguồn tin của mình.
Khi nhà báo tuân thủ nguyên tắc này sẽ xây dựng, củng cố sự tin cậy qua đó tạo ra những cơ hội nhận được những “thông tin chất lượng” hơn từ nguồn tin của mình trong tương lai.
Sau khi kết thúc phỏng vấn, các nhà báo nên tham khảo ý kiến nguồn tin của mình, đề nghị giới thiệu đến những người khác để phỏng vấn về cùng chủ đề. Thông thường, các nguồn tin sẽ giới thiệu thêm các nguồn tin khác.
Khi mở rộng nguồn tin về một vấn đề thì khả năng đưa thông tin khách quan sẽ được đảm bảo (trong trường hợp nguồn tin có thể thiên lệch ý kiến về một vấn đề/chủ đề khi cung cấp thông tin).
Cũng có lưu ý cho rằng nhà báo, cơ quan báo chí nên tránh việc trở nên quá gần gũi với nguồn tin của mình vì điều này sẽ ảnh hưởng tới tính khách quan của nhà báo. Ranh giới giữa việc duy trì sự quan tâm, mối liên hệ với nguồn tin và “trở thành bạn tri kỷ” với nguồn tin là rất mong manh. Một nhà báo chuyên nghiệp cần nhận định rõ việc này để tuyệt đối tránh việc đưa tin thiếu khách quan và thiên lệch.
1.2.2. Vai trò của việc quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí
Nguồn tin đóng vai trò quan trọng làm nên giá trị của tác phẩm báo chí.
Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, cạnh tranh giữa các tờ báo thực chất là cạnh tranh về nguồn tin. Tổ chức quản lý nguồn tin chính là đảm bảo hoạt động sống của tòa soạn, cơ quan báo chí đó.
Việc quản lý nguồn tin tốt sẽ đem lại giá trị rất nhiều mặt đối với cơ quan báo chí và công chúng.
Quản lý nguồn tin tốt sẽ tạo ra sự đaa dạng hóa nguồn tin cho cơ quan báo chí. Một cơ quan báo chí, dù thông tin chung hay chuyên biệt, đều cần đa dạng hóa nguồn tin. Báo chí ngành Tư pháp trước tiên phải ưu tiên nguồn tin các vấn đề pháp luật liên quan như: tư pháp, hành pháp và các vấn đề pháp lý liên quan đến đời sống của nhân dân. Nhưng điều đó không có nghĩa là một tờ báo chỉ đưa tin về pháp luật thuần túy. Với xu hướng đa dạng hóa thông tin hiện nay, một ấn phẩm đến tay độc giả thông tin phải đa dạng. Tờ báo thông tin về lĩnh vực tư pháp có thể các câu chuyện pháp đình, các vấn đề bạn đọc, văn hóa giải trí liên quan, có sự gắn bó mật thiết với quy định khác nhau của pháp luật. Quản lý nguồn tin tốt giúp cho thông tin được đa dạng hóa, phục vụ nhu cầu của bạn đọc tốt hơn.
Quản lý nguồn tin tốt sẽ tạo ra được những tuyến bài dài kỳ có chất lượng. Với sự cạnh tranh của mạng xã hội và nhiều kênh thông tin tương tác,
hiện nay, báo chí đang bị cạnh tranh thông tin rất mạnh mẽ. Nếu chỉ thông tin sơ bộ ban đầu, rõ ràng trong nhiều trường hợp báo chí không thể theo kịp mạng xã hội khi người chứng kiến đứng gần ngay sự vật, sự việc vừa xảy ra.
Điểm khác biệt của báo chí hiện nay là chú trọng những loạt bài phân tích sâu hơn đưa tin thông thường. Nhất là với báo chí ngành Tư pháp, câu chuyện về Luật pháp, sự đúng sai cần phân tích có tầm trong những loạt bài dài kỳ, chứ không thể chỉ qua một cái tin đã đáp ứng được toàn bộ nhu cầu thông tin của độc giả. Nếu muốn thông tin dài kỳ, có chất lượng, phóng viên và cơ quan báo chí phải quản lý nguồn tin riêng để có đủ thông tin, tư liệu, viết sâu sắc và lớp lang hơn.
Quản lý nguồn tin tốt cũng tạo ra được những loạt bài độc quyền làm lên uy tín của tòa soạn. Trong thời đại thông tin chia sẻ, rõ ràng, chuyện cùng một sự kiện nhiều báo đưa tin là đương nhiên. Nhưng sẽ có những trường hợp, chỉ một cơ quan báo chí có thông tin về vụ việc mà thôi. Bởi vì, họ được nguồn tin tin tưởng để chia sẻ, cung cấp thông tin, hoặc là do sự tìm tòi, chịu khó dấn thân riêng của phóng viên tại cơ quan đó. Quản lý nguồn tin chính là sự “bí mật” tuyệt đối nguồn tin riêng để tạo ra những tin độc quyền, nâng cao vị thế và uy tín của tờ báo ấy. Nếu có nguồn tin, mà cơ chế quản lý nguồn tin lỏng lẻo, điều đó đồng nghĩa với việc có thể thông tin sẽ không còn là tin riêng nữa.
Quản lý nguồn tin tốt cũng giống như việc duy trì hoạt động sống hàng ngày của cơ quan báo chí. Vì rõ ràng, không phải ngày nào cũng có tin đặc biệt, tin độc quyền, không phải ngày nào cũng có những tin thu hút sự chú ý.
Trong khi báo chí xuất bản hàng ngày. Không thể để tờ báo đến tay độc giả, hay một giao diện điện tử mở ra trong ngày mới không có tin gì mới với người đọc được. Quản lý nguồn tin chính là sắp xếp để sử dụng thông tin hợp lý. Có thể nay dùng tin này, ngày mai sẽ dùng tin khác. Nhân một sự kiện quan trọng, cần có sự chuẩn bị thông tin từ trước. Nhưng ngay cả những ngày bình thường nhất cũng cần chuẩn bị những thông tin nào sẽ lên trang. Trong
trường hợp không thực sự có tin nổi bật, cần khai thác sử thông tin từ các cơ quan báo chí khác. Đó chính là hoạt động sống còn của cơ quan báo chí ấy.
Tổ chức quản lý nguồn tin cũng chính là cách để các cơ quan báo chí gạn bỏ thông tin sai. Sai sót trong tác nghiệp báo chí thời nào cũng có. Câu chuyện về thông tin “ăn bưởi gây ung thư” hay thông tin “nước mắm nhiễm asen” cách nhau 9 năm (2007 và 2016) là một ví dụ. Và đây hoàn toàn là do nguồn cung cấp thông tin sai, dẫn đến việc hàng loạt báo chí, do chưa kiểm chứng đã thông tin. Nhìn lại những quyết định xử phạt báo chí thời gian gần đây cho thấy báo chí không chỉ bị xử phạt những sai sót về chính trị, mà còn bị phạt những hành vi tác nghiệp không đúng quy chuẩn đạo đức nghề báo, hoặc đưa thông tin sai sự thật, vô trách nhiệm, vi phạm các quyền nhân thân, hoặc chưa có kiểm chứng nguồn tin cụ thể… Cách làm báo có phần cẩu thả, vội vàng đã và đang gây tác hại đối với xã hội, với tòa soạn và chính bản thân phóng viên.
Vì vậy, quản lý tổ chức nguồn tin cũng chính là một biện pháp để đảm bảo tính chính xác của nguồn tin. Để đảm bảo việc đưa thông tin ra công luận một cách khách quan trung thực, tôn trọng sự thật là một việc không dễ dàng đối với các nhà báo. Bởi thực tế, công việc vất vả nhọc nhằn nhất của nhà báo chính là việc tìm kiếm và xử lý thông tin. Để xác định sự thật của thông tin, nhà báo phải tham gia vào quá trình tự điều tra, tự học tập để nâng tầm hiểu biết về lĩnh vực mình theo dõi nhằm gỡ bỏ các tín hiệu nhiễu lẫn trong thông tin. Bởi không phải nguồn cấp thông tin nào cũng chính xác, nhất là những thông tin mang tính tố cáo có khi sai sự thật hoặc bị trộn lẫn thông tin đúng, sai nhằm phục vụ cho một mục đích cá nhân nào đó.
Điều này đòi hỏi mỗi phóng viên khi tác nghiệp phải biết lựa chọn, chắt lọc và kiểm chứng thông tin. Hiện nay những thông tin từ mạng xã hội, thậm chí có thể được cung cấp từ một cơ quan, tổ chức…vẫn có thể là những cái
“bẫy thông tin” sai sự thật phục vụ cho một chủ đích nào đó