Quốc tịch là mối quan hệ pháp lý, có tính chất lâu dài, bền vững, ổn định, không bị giới hạn, giữa một cá nhân với một chính quyền nhà nước nhất định.
Quốc tịch còn được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật, điều chỉnh mối quan hệ xã hội phát sinh trong các điều kiện : có, mất, thôi, tước, hủy, trở lại quốc tịch.
2 Đặc điểm về quốc tịch
Quốc tịch là trạng thái pháp lý xác định mối quan hệ giữa nhà nước với một cá nhân có quốc tịch. Trạng thái đó cho thấy:
Thứ nhất : đây là mối quan hệ bền vững, lâu dài, ổn định không phụ thuộc vào nơi cư trú của công dân.
Thứ hai : đối với Nhà nước thì những cá nhân có quốc tịch có quyền và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật mà nhà nước của đặt ra.
Thứ ba : đối với công dân thì nhà nước phải đảm bảo quyền và danh dự cho cá nhân có quốc tịch.
3, Các cách thức hưởng quốc tịch: Có 4 cách thức:
a. Hưởng QT do sinh ra:
- Đây là cách thức phổ biến nhất.
- Quốc tịch sẽ được xác định một cách mặc nhiên khi công dân đó mới được sinh ra
- PL của đa số các quốc gia trên thế giới đều quy định việc hưởng QT do sinh ra trên cơ sở áp dụng nguyên tắc hỗn hợp, bao gồm sử dụng cả 2 nguyên tắc, nguyên tắc quyền huyết thống (Nguyên tắc này quy định: mọi đứa trẻ sinh ra đều có quốc tịch theo quốc tịch của cha mẹ, không phụ thuộc vào nơi đứa trẻ được sinh ra. Hạn chế của nguyên tắc này là chưa đưa ra được hướng giải quyết trong trường hợp cha mẹ của đứa trẻ là những người không quốc tịch, hoặc không xác định được quốc tịch, hoặc không có cùng quốc tịch, thì không thể xác định quốc tịch cho đứa trẻ theo nguyên
tắc này.) và nguyên tắc quyền nơi sinh (Nguyên tắc này quy định: mọi đứa trẻ sinh ra trên lãnh thổ nước nào thì mang quốc tịch của nước đó không phụ thuộc vào quốc tịch của cha mẹ chúng. Nguyên tăc này đã khắc phục được nhược điểm của nguyên tắc huyết thống là xác định quốc tịch cho đứa trẻ không rõ quốc tịch trên lãnh thổ của một quốc gia, nhưng nguyên tắc này cũng bộc lộ hạn chế đó là:
trường hợp những đứa trẻ có cha mẹ là công dân của quốc gia khác, nhưng do được sinh ra tại quốc gia có quy định nguyên tắc này, dẫn đến đứa trẻ đương nhiên có quốc tịch của quốc gia nơi nó được sinh ra. Điều này dẫn đến sự gia tăng hiện tượng hai hay nhiều quốc tịch của công dân.) theo trình tự nhất định, phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể.
b. Hưởng QT theo sự gia nhập: Có 3 TH:
- Do xin vào QT bằng cách viết đơn xin gia nhập nhưng phải đảm bảo các yêu cầu về độ tuổi, thời gian cư trú, khả năng ngôn ngứ, kinh tế.
- Do kết hôn vs người nước ngoài
- Do nhận làm con nuôi người nước ngoài.
c. Hưởng QT theo sự lựa chọn:
Lựa chọn QT là quyền của người dân được tự do lựa chọn cho mình 1 QT hoặc là giữ nguyên QT cũ hoặc là nhận QT của quốc gia hữu quan khác trong trường hợp có sự dich chuyển lãnh thổ (VD: Nước A chuyển giao một phần lãnh thổ cho B, khi đó công dân của A đang sống trên phần lãnh thổ đã chuyển giao cho B được phép tự lựa chọn quốc tịch cho mình) hoặc khi xuất hiện điều ước lien quan (Quốc gia A ký với B một điều ước quốc tế quy định trong khoảng thời gian nào đó, tất cả công dân đang mang quốc tịch của cả 2 nước này phải chọn quốc tịch của một trong hai quốc gia. Nếu sau thời gian đó, họ không tự chọn cho mình thì họ sẽ được hưởng quốc tịch của quốc gia mà họ đang sống).
d. Hưởng QT theo sự phục hồi QT:
Phục hồi QT là hoạt động pháp lý có ý nghĩa nhằm MĐ khôi phục lại QT cho người đã mất QT đó vì các nguyên nhân khác nhau trong đời sống dân sự quốc tế.
* Ngoài ra còn có hưởng QT theo phương thức được thưởng QT. Thưởng quốc tịch là hành vi của cơ quan nhà nước có thẩm quyền của quốc gia công nhận người nước ngoài là công dân nước
mình, vì những đóng góp, công lao của người này cho quốc gia thuởng quốc tịch. Việc thưởng quốc tịch phải được sự đồng ý của người được thưởng quốc tịch.
VD: Oasinhton được thưởng quốc tịch của Pháp 4, Chấm dứt mối quan hệ QT vs NN (mất QT):
a, đương nhiên mất QT là trường hợp công dân của một quốc gia[ bị mất quốc tịch một cách mặc nhiên chứ không phải là hành vi trừng phạt từ nhà nước. khi thực hiện các hành vi sau:
- Gia nhập quốc tịch nước khác
- Phục vụ trong lực lượng vũ trang nước ngoài - Tham gia vào bộ máy nhà nước của quốc gia khác
b, Do thôi QT: xuất phát từ ý chí, nguyện vọng của đương sự khi họ yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền của nước mình cho phép họ thôi quốc tịch.
- QT của 1 người mất đi khi họ xin thôi QT theo ý chí và nguyện vọng cá nhân.
- Những điều kiện chủ yếu để xin thôi QT:
+ Đã hoàn thành hoặc được miễn ngĩa vụ quân sự.
+ Đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế hoặc các nghĩa vụ tài chính cho quốc gia mà họ xin thôi QT.
+ Ko phải thi hành các phán quyết dân sự.
+ Không bị truy tố hình sự trong thời gian xin thôi QT.
c. Do bị tước QT:
Hành vi tước QT là biện pháp trừng phạt của nhà nước, áp dụng đối với công dân nước mình, khi họ có hành vi vi phạm nghiêm trọng PL của quốc gia mà họ mang QT.
Ngoài ra, quan hệ PL quốc tịch giữa cá nhân và NN cũng sẽ chấm dứt khi cá nhân đó chết đi.
PL của nhiều quốc gia tồn tại những quy định mang tính chất tự động chấm dứt QT (đương nhiên mất QT) nếu cá nhân tham gia quân đội quốc gia khác, nếu xin gia nhập QT nước ngoài…
5, Trường hợp 2 QT và ko QT:
a. Người 2 QT:
- 2 QT là tình trạng pháp lý của 1 người cùng 1 lúc là công dân của cả 2 quốc gia.
- Nguyên nhân:
+ Do sự quy định khác nhau về các vấn đề QT trong PL các nước.
+ Do những thay đổi về điều kiện thực tế của cá nhân, ví dụ, người đã có QT mới nhưng vẫn chưa từ bỏ QT cũ.
+ Do hưởng QT mới từ việc kết hôn với người nước ngoài hoặc được làm con nuôi người nước ngoài…
- Theo các điều ước quốc tế hữu quan, những người có 2 hoặc nhiều QT có quyền tự do lựa chọn QT của 1 trong các nước tham gia điều ước quốc tế. Trong trường hợp ko lựa chọn được QT thì họ được coi là công dân của nước nơi họ cư trú thường xuyên.
b. Người ko QT:
- Đây là tình trạng pháp lý của 1 cá nhân ko có QT của 1 nước nào.
- Các TH:
+ Có sự xung đột PL của các nước về vấn đề QT.
+ Khi 1 người đã mất QT cũ nhưng chưa có QT mới.
+ Khi trẻ em được sinh ra trên lãnh thổ của nước áp dụng riêng biệt nguyên tắc “quyền huyết thống” mà cha mẹ là người ko có QT.
- Địa vị pháp lý của người ko QT bị hạn chế nhiều so với công dân nước sở tại và người có QT nước ngoài.
- Để khắc phục và hạn chế tình trạng người ko QT, cộng đồng quốc tế cũng đã ký kết 1 số điều ước quốc tế về đảm bảo cho quyền lợi của người ko QT với tư cách các quyền con người cơ bản trong xã hội và đời sống quốc tế.