BUỔI 6: ÔN TẬP THƠ HIỆN ĐẠI
V. Tiến trình tổ chức dạy học
1.Nhà thơ Phạm Tiến Duật
- Phạm Tiến Duật ( 1941 - 2007), quê ở Thanh Ba -Phú Thọ
- Là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mĩ và được đánh giá là một trong những gương mặt tiêu biểu của nhà thơ trẻ Việt Nam thời kì này.
- Thơ PTD sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên, hóm hỉnh và sâu sắc, đặc biệt ngang tàng đậm chất lính.
- Các tác phẩm của ông tập trung thể hiện hình ảnh người lính và cô thanh niên xung phong trên các tuyến đường Trường Sơn.
2. Bài thơ về tiểu đội xe không kính.
a. Hoàn cảnh sáng tác : Bài thơ được sáng tác năm 1969, nằm trong chùm thơ được giải nhất trong cuộc thi thơ báo văn nghệ năm 1969 - 1970, sau này bài thơ được đưa vào tập thơ " Vầng trăng, quầng lửa".
b. Đề tài : Người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn trong cuộc kháng chiến chống Mĩ.
c. Chủ đề: Bài thơ ca ngợi những người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn trong cuộc kháng chiến chống Mĩ. Họ là người lính có tư thế hiên ngang, tinh thần lạc quan yêu đời, dũng cảm, bất chấp khó khăn nguy hiểm, lòng yêu nước và khát vọng giải phóng miền Nam thống nhất đất nước
d. Nội dung :
- Là nhà thơ của chiến sĩ, từng lái xe trên tuyến đường Trường Sơn, PTD đã viết bài thơ với sự trải nghiệm của chính bản thân mình.
- Bài thơ đã tạc vào thế kỉ XX một bức tượng đài chiến sĩ : Tư thế hiên ngang, tinh thần lạc quanyêu đời, dũng cảm, bất chấp khó khăn nguy hiểm, lòng yêu nước và khát vọng giải phóng miền Nam thống nhất đất nướ
- Bài thơ mãi như một thước phim, tái hiện một thời kì lịch sử vô cùng gian khổ hi sinh nhưng cũng rất vẻ vang của dân tộc.
e. Nghệ thuật :
- Cách lựa chọn đề tài mới mẻ, độc đáo : Những chiếc xe không kính. -> Khai thác vẻ đẹp và chất thơ ngay trong cuộc sống gian khổ đời thường.
- Thể thơ tự do, câu dài ngắn khác nhau, gieo vần ở tiếng cuối cùng của dòng thơ .
- Ngôn ngữ thơ giản dị tự nhiên như lời ăn tiếng nói hàng ngày những vẫn rất sâu sắc, hóm hỉnh.
- Giọng điệu rất riêng, rất mới lạ và độc đáo : Vừa ngang tàng, bông đùa, tinh nghịch, dí dỏm vừa ung dung thanh thản, vui tươi vừa lắng sâu trách nhiệm.
B. Phân tích.
1.Nhan đề bài thơ có gì lạ?Một hình ảnh nổi bật trong bài thơ là những chiếc xe không kính.Vì sao có thể nói đó là hình ảnh độc đáo?(Sách ôn/55)
-Nhan đề tác phẩm có vẻ lạ, thoáng gặp tưởng như quá dài và có chỗ dưa thừa “ bài thơ”, nhưng lại có sức lôi cuốn, tập trung sự chú ý của người đọc bởi cái vẻ lạ độc đáo.Đấy là dụng ý nghệ thuật của nhà thơ.
- Nhan đề bài thơ làm nổi bật lên những chiếc xe không kính thể hiện sự gắn bó am hiểu hiện thực đời sống chiến tranh trên tuyến đường Trường Sơn. Phải trải nghiệm qua thực tế chiến tranh ác liệt trên tuyến đường Trường Sơn và phải có con mắt quan sát nhạy cảm tinh tế nhà thơ mới bắt được hình ảnh thực mà độc đáo.Tác giả thêm hai chữ “Bài thơ” để tạo nên một nhan đề hoàn chỉnh, nhà thơ không chỉ hướng người đọc đến hiện thực khốc liệt của chiến tranh mà còn muốn nói về chất thơ của hiện thực ấy – chất thơ của tuổi trẻ hiên ngang, dũng cảm, bất chấp mọi khó khăn gan khổ hiểm nguy của chiến tranh.
-Hình ảnh những chiếc xe không kính là một hình ảnh độc đáo của bài thơ, bởi lẽ trước đó thường là hình ảnh xe cộ, tàu thuyền đi vào trong thơ đều được mĩ lệ hoá.Nhưng đối với Phạm Tiến Duật thì ồn lại được hình ảnh rất thực, thực đến trần trụi vào trong thơ của mình.Chiếc xe
lao trong bom đạn của chiến tranh, vẫn ngang tàng dũng cảm, trở thành một hình tượng độc đáo toả sáng chất thơ, thực mà lung linh sắc màu lãng mạn.
-H/a chiếc xe không kính vốn không hiếm gặp trong chiến tranh, nhưng phải là người có hồn thơ nhạy cảm, ngang tàng và tinh nghịch thích cái mới lạ như PTD thì mới nhận ra đc và đưa nó vào trong thơ trở thành hình tượng thơ độc đáo trong thời kỳ k/c chống Mĩ.
2.Hình tượng người chiến sĩ lái xe trong Bài thơ về tiểu đội xe không kinh a.MB:giới thiệu về tg, tp và bước đầu đánh giá về tp
(Phạm Tiến Duật là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ các nhà thơ trẻ thời chống Mĩ cứu nước.Thơ ông có giọng điệu sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên , tinh nghịch mà sâu sắc .Bài thơ về TĐXKK nằm trong chùm thơ PTD được tặng giải nhất của cuộc thi thơ trên báo văn nghệ năm 1969 được đưa vào tập “ Vầng trăng quầng lửa”. Bài thơ miêu tả hình ảnh chiếc xe không kính qua đó làm nổi bật vẻ đẹp của người lính lái xe Trường Sơn thời chống Mĩ với tư thế hiên ngang, tinh thần dũng cảm,lạc quan , bất chấp mọi khó khăn gian khổ và quyết tâm giải phóng Miền nam.. Họ là những người tiêu biểu cho thế hệ trẻ VN một thời máu lửa).
b.Tb:-Giới thiệu khái quát nhan đề:nói về công việc của những người lính,nhưng thực chất mục đích của ông là thể hiện những phẩm chất cao đẹp của họ.Đây là hoàn cảnh để những người lính lái xe bộc lộ những phẩm chất cao đẹp, sức mạnh tinh thần lớn lao của họ.Đặc biệt họ có lòng dũng cảm, tinh thần bất chấp gian khổ khó khăn.
*Khổ thơ đầu khắc họa hình ảnh chiếc xe không kính và tư thế hiên ngang ung dung tự tin của người lính lái xe“Không có kính……..nhìn thẳng”
-Hai câu đầu giới thiệu về hình ảnh chiếc xe không kính. Dù không có kính nhưng nó vẫn băng băng ra chiến trường . Đây là hình ảnh có thực trong chiến tranh được nhà thơ miêu tả chi tiết, tỉ mỉ giúp cho người đọc hình dung ra được chiếc xe bị phá hủy gần nhơ bị biến dạng.
+ Câu thơ đầu như một lời thông báo đậm chất văn xuôi ‘ Không có kính không phải vì xe không có kính” ỏ đây tác giả sd một loạt từ “ không có”, “không phải” để khẳng định chiếc xe cũng như bao chiếc xe khác có đầy đủ các phương tiện có kính, có đèn, có mui nhưng vì “ bom….rôi”
+Câu thơ sau đã giải thích cho người đọc hiểu nguyên nhân vì sao chiếc xe không có kính chỉ vì bom giật bom rung nên kính vỡ đi rồi.Cách giải thích nguyên nhân của tác giả cũng rất thực, thực như một câu nói tỉnh khô của người lính. Qua đó làm nổi bật sự phớt lờ nguy hiểm của người lính trẻ, đồng thời cũng làm nổi bật cuộc k/c chống Mĩ cứu nước của dân tộc ta đang bước vào giai đoạn gay go và ác liệt bom đạn dữ dội chiếc xe tải mang đầy thương tích “ko kính”. Việc sử dụng các động từ mạnh “ giật” “rung” và hình ảnh những chiếc xe không kính như tô đậm thêm thực tế khốc liệt của chiến tranh gây ấn tượng sâu đậm cho người đọc.
-Hai câu thơ sau diễn tả tư thế ung dung tự tại của người lính lái xe. Dù lái những chiếc xe trong hoàn cảnh khốc liệt như vậy nhưng những người lính vẫn không hề run sợ, không hề chùn bước. Họ vẫn ung dung tự tai , bất chấp mọi khó khăn gian khổ, vẫn nắm chắc tay lái đưa xe tiến về phía trước. “ Ung dung……..nhìn thẳng”
+ Lái những chiếc xe không kính người lính phải đối mặt trực tiếp với thế giới bên ngoài, vậy mà họ vẫn ung dung tự tin,ko chỉ thế mà còn thể hiện đc niềm tin,niềm kiêu hãnh,họ vẫn hiên ngang chấp nhận vượt qua và làm tốt nhiệm vụ của mình ko hề nao núng. Anh “nhìn thẳng về phía trước”cũng như nhìn thẳng vào gian khổ,nhìn thẳng vào hi sinh ko chút nao núng,ko hề run sợ,ko hề né tránh.
+ Tác giả đã sd PBNT đảo ngữ đưa từ “ ung dung” lên đầu câu để nhấn mạnh tư thế ung dung tự tại của người lính lái xe. Kết hợp với điệp từ “nhìn” đc nhắc lại 3 lần trong một câu thơ để thể hiện bản lính, tâm thế hiên ngang, kiêu hãnh của người chiến sĩ lái xe. Họ bất chấp bom đạn, bắt chấp mọi khó khăn chắc trở đối với họ chẳng hề chi.
=> Khổ thơ đã tái hiện một cách chân thực về sự khốc liệt của chiến tranh và tư thế ung dung hiên ngang của người chiến sĩ. Phong thái ấy đã giúp người chiến sĩ lái xe vượt qua tất cả góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mĩ. Qua đó cho thấy tác giả là người rất am hiểu và gắn bó với người lính lái xe Trường Sơn.
*Khổ thơ thứ 2 nhà thơ đã diễn tả về sự vui nhộn,lạc quan,yêu đời pha chút ngang tàng của người lính lái xe “Nhìn thấy gió……..lái” .
- Khổ thơ đã diễn tả thật sinh động và cụ thể cảm giác của người chiến sĩ lái xe trong những chiếc xe không kính trên đường ra mặt trận.Lái những chiếc xe không có kính chắn gió, người lái xe tiếp xúc trực tiếp với thế giới bên ngoài đ/s sẽ đập vào anh trần trụi,chân thực hơn. Người lính ngồi trong buồng lái mà vẫn phải phơi mặt trước gió bụi.Gió lùa mạnh vào cabin khiến người lái xe cảm thấy cay mắt , nhưng ở đây tác giả viết “ gió vào xoa mắt đắng” đó là một nhận xét độc đáo và hóm hỉnh. Ở đây có sự chuyển đổi cảm giác từ “ cay” sang “đắng”. Phải chăng đây là vị đắng của Trường Sơn gian khổ như thế nhưng họ không hề nản chí mà vẫn tiến thẳng vào con đường phái trước. Qua đó là nổi bật lên phẩm chất ngang tàng của người lính.
- “Nhìn thấy. ..tim” đây là câu thơ tả thực ,là phát hiện mới mẻ của người lái xe,khi xe chạy với tốc độ cao xe tiến lên phía trước, con đường lùi lại phía sau , người lính ngồi trong cabin của chiếc xe không có kính cảm nhận như con đường đang chạy thẳng vào tim. Từ hình ảnh ấy nhà thơ đã đưa ra một khái quát sâu sắc vì đó là con đường của trái tim. Con đường vào miền miền Nam chính là đích của trái tim người lính .
+Điệp từ “nhìn” nhắc lại 2 lần khẳng định tư thế bình thản thoải mái, khoan thai, chủ động chiêm ngưỡng và tận hưởng biết bao cảnh đẹp của TS.
“ Thấy sao trời và đột….lái”
-Chiếc xe chạy băng băng trên đường với tốc độ cao bằng trái tim của người lính . Họ phải chạy suốt ngày đêm nên có những lúc họ cảm nhận “sao trời và cánh chim như sa vào buồng lái”->đến đây ta thấy thiên nhiên và người lính quấn quýt với nhau,người lính chợt phát hiên ra vẻ đẹp của thiên nhiên,người lính và cảnh vật ko gì bị ngăn cản, họ cảm nhận mình như được hòa vào thiên nhiên vũ trụ.Câu thơ diễn tả được cảm giác về tốc độ trên chiếc xe đang lao nhanh.Qua khung cửa không có kính, không chỉ có mặt đất mà cả bầu trời với sao trời, cánh chim như cũng ùa vào buồng lái.Nhà thơ diễn tả chính xác cái cảm giác mạnh và đột ngột của người ngồi trong buồng lái, khiến người đọc có thể hình dung được rõ ràng những ấn tượng, cảm giác ấy như chính mình đang ở trên chiếc xe không kính
=>Chính trong thế giới thiên nhiên vẻ đẹp và tầm vóc của người lính đc nâng bổng ngang tầm với vũ trụ.
=>Với con đường núi chạy bằng những xe ko có kính phải chịu bao gian khổ,đường hiểm trở
nhưng người lính vẫn ung dung tự tin và cảm thấy thú vị trước vẻ đẹp của thiên nhiên,họ thây lạc quan yêu đời hơn để nắm chắc tay lái đưa xe ra tiền tuyến.
=>Đánh giá: Thể thơ tự do, tứ thơ lạ, chất thơ bắt nguồn từ hiện thực gian khổ của chiến trường, ngôn ngữ và giọng điệu ngang tàng tinh nghịch, lời thơ tự nhiên như lời ăn tiếng nói hàng ngày của người lính. Bên cạnh đó tg còn sd nghiều BPNT như liệt kê, đảo ngữ, điệp ngữ, chuyển đỏi cảm giác, hoán dụ… để khắc họa thành công hính ảnh chiếc xe không kính và qua đó làm nổi bật vẻ đẹp của người chiến sĩ lái xe TS trong thời k/c chống Mỹ hiên ngang, ung dung tự tại , lạc quan yêu đời và đặc biệt có tình yêu TQ sâu sắc. Họ tiêu biểu cho thế hệ trẻ Vn thời chống Mỹ. Họ đã làm nên con đường TS huyền thoại đúng như nhà thơ Tố Hữu viết
“ Xẻ dọc….lai”
-Có được sự thành công đó là do vốn sống, sự am hiểu của nàh thơ về người lính, đặc biệt là người chiến sĩ trên tuyến đường TS.
-Tác phẩm cùng với “ Những..xôi” của LMK, “Đ/c” của Chính Hữu “ Khoảng trời và hố bom”
của Lâm Thị Vĩ Dạ tác giả PTD đã làm tỏa sáng vẻ đẹp của người lính cách mạng Vn. Họ tiêu biểu cho một thế hệ anh hùng. Chiến công của họ mãi mãi là bài ca đi cùng năm tháng.
(KB: Chỉ bằng 8 câu thơ với tấm lòng cảm phục, yêu mến sâu sắc của mình PTD đã khắc họa thành công hình ảnh người chiến sĩ lái xe thời kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Họ tiêu biểu cho thế hệ VN anh hùng, họ mãi là tấm gương sáng cho thế hệ trẻ ngày nay cảm phục, yêu mến và ngợi ca.)
*Khổ 3, 4 dã khắc họa tinh thần hiên ngang bất khuất bất chấp khó khăn gian khổ của người chiến sĩ lái xe.“ko có kính…..mau thôi”.
-Khổ 3: Điều kiện thời tiết khắc nghiệt kết hợp với sự thiếu thốn về phương tiện vật chất càng làm cho khó khăn của người lính bị nhân đôi.Càng khó khăn càng vững tay lái, càng làm tăng thêm chất kiêu hùng ngang tàng của người lính, các anh sẵn sàng chấp nhận sự thật,các anh xem đây như là sự thử thách của mình (con đường TS là con đường huyết mạch kẻ thù đánh phá,hơn thê nữa nó còn khắc nghiệt về thời tiết đó là nắng cháy mưa rừng,cho nên mỗi một vòng quay của bánh xe->đôi diện với cái chết cận kề,song cac anh ko hề nhụt chí mà đón nhận với một thái độ chấp nhận.
- Lái những chiếc xe ko kính đi trên tuyến đường Trường Sơn, họ phải đối mặt với bụi TS. Bụi TS mù mịt được thể hiện qua động từ “ phun” cùng với nghệ thuật so sánh “ như người già”.
Chính bụi Ts làm cho hình ảnh người lính bị biến dạng, mái tóc xanh của tuổi trẻ đã thay đổi đáng sợ trở thành“tóc trắng” như người già.
+Hình ảnh so sánh “Bụi phun tóc trắng như người già” vừa phản ánh thực tế vừa thể hiện sự dí dỏm hài hước, bui không làm cho các anh khó chịu trái lại đó còn là cái cớ để các anh đùa vui:
“ Chưa cần rửa phì phèo châm… ha ha”
- Thái độ chưa cần rửa là sự sẵn sàng chấp nhận khó khăn .Chưa cần rửa mà phì phèo châm điếu thuốc.
+Hành động “ phì phèo châm điếu thuốc” là một hành động tinh nghịch của người lính , đó cũng là hành động ngạo nghễ thách thức coi thường nguy hiểm .Đối với họ chẳng hề chi mà khi gặp nhau nhìn mặt mũi ai cũng lấm lem thì phá lên cười ha ha,một nụ cười lạc quan yêu đời.
Tiếng cười ha ha là tiếng cười sảng khoái,hồn nhiên trong sáng vang lên giữa núi rừng ,tiếng cười ấy át đi tiếng bom đạn,tiếng cười ấy đã tạo nên t/c đẹp cho người lính.
-Khổ 4:Không có kính người lính lái xe còn phải đối mặt với mưa ( trích thơ) Mưa TS mưa dữ dội. Ngồi trong cabin mà họ cảm thấy “Mưa tuôn mưa sối như ngoài trời”. Dù có mưa tuôn , mưa sối dù quần áo có ướt đầm thì các anh vẫn chưa cần thây, vẫn tiếp tục lái trăm cây số nữa bởi họ tin rằng “ Mưa ngừng gió lùa mau khô thôi”. Lại một lần nữa hành động thách thức coi thường hiểm nguy của người chiến sĩ được thể hiện. Dường như các anh coi những khó khăn khắc nghiệt của thiên nhiên để tôi luyện ý chí gang thép của mình.
-Trong hai khổ thơ trên tác giả sử dụng điệp từ “ù thì” và điệp cấu trúc”không có kính, ừ thì, chưa cần” vang lên như một lời thách đố của người lính trẻ. Họ sẵn sàng đối mặt với khó khăn gian khổ, dù bụi có phun, mưa có xối thì họ vẫn vững tay lái,
=>H/a người lái xe bỗng sáng ngời lên vẻ lạc quan,tinh nghịch giữa bom đạn.họ hết sức bình thản,sẵn sàng chủ động chấp nhận thách thức khó khăn gian khổ ko gì làm nhụt ý chí của họ,ko gì có thể ngăn nổi bánh xe lăn,ko gì cản nổi trái tim họ hướng về tiền tuyến,con đường đó đc tính bằng “trăm cây”.Trên tuyến đường họ phải chịu bao gian khổ “bụi,mưa sối như ngoài trời”nhưng họ vẫn lạc quan,vẫn phơi phới niềm tin, tràn đầy nghị lực “mưa ngừng…..thôi”=>ở
đây ta thấy cái bình thản đã đạt đến sự vô tư ,trẻ trung tinh nghịch của người lính.
*Khổ 5+ 6 đã thể hiện được Thương yêu đùm bọc nhau , tình đồng chí đồng đọi của những người lính lái xe.
“Những chiếc xe…..trời xanh thêm”.
-Khó khăn gian khổ càng gắn bó tình đồng chí,đồng đội->thành tiểu đội.Hình ảnh “ tiểu đội xe không kính” là hình ảnh độc đáo thể hiện cái nhìn mới của nhà thơ. Tác giả đã phản ánh hiện thực của chiến trường, thể hiện sự ác liệt tàn khốc của chiến tranh.
- ‘Những chiếc……….rơi”những chiếc xe gan góc,những chiếc xe đã qua thử thách, qua chiến trường, họ gặp nhau trở hành đồng đội một cách tự tin.
-Đối với người lính lái xe trên tuyến đườngTS năm xưa, bạn bè gặp nhau trên suốt chặng đường dài, nhưng họ không có thời gian để trò chuyện, nên chỉ tranh thủ “ Bắt tay nhau qua cửa kính vỡ rồi” . Từ những ô cửa kính của những chiếc xe bị vỡ, người chiến sĩ lái xe đã trao cho nhau những cái bắt tay vội vã nhưng vô cùng thân thiết. Đối với họ lúc này những ô kính vỡ không phải là bất tiện nữa mà giờ lại trở nên thuận tiện .Hđ “bắt tay nhau…..rồi” -> vừa thể hiện tinh thần đoàn kết, vừa là sự sẻ chia những khó khăn, vừa thể hiện sự an ủi quyết tâm chiến đấu. Cái bắt tay ấy còn thể hiện thái độ vui mừng vì anh sống sót trở ra và hứa hẹn ngày lập công.Cái