H◊nh 10.1
c) Bi’n trẻ than (chi’t ∏p) A
C B
a) Bi’n trẻ con chπy Con chπy
b) Bi’n trẻ tay quay
Bẩ phÀn ch›nh cềa bi’n trẻ tr™n c∏c h◊nh 10.1a, b gÂm con chπy (ho∆c tay quay) C và cuẩn dây d…n bêng hểp kim c„ ặiữn trẻ su†t lèn (nik™lin hay nicrom), ặ≠ểc qu†n ặ“u ặ∆n d‰c theo mẩt l‚i bêng s¯. N’u mổc hai ặôu A, B cềa cuẩn dây này nậi ti’p vào mπch ặiữn th◊ khi dfich chuy”n con chπy C, bi’n trẻ c„ t∏c dÙng thay ặấi ặiữn trẻ
kh´ng ? V◊ sao ? Bi’n trẻ ặ≠ểc mổc nậi ti’p vào mπch ặiữn,
chºng hπn vèi hai ặi”m A và N cềa c∏c bi’n trẻ ẻ h◊nh 10.1a và b. Khi ặ„, n’u ta dfich chuy”n con chπy ho∆c tay quay C th◊ ặiữn trẻ cềa mπch ặiữn c„ thay ặấi kh´ng ? V◊ sao ?
Tr™n h◊nh 10.2 vœ c∏c k› hiữu să ặ cềa bi’n trẻ. H∑y m´ t∂ hoπt ặẩng cềa bi’n trẻ c„ k› hiữu să ặ a, b, c.
2 . Sˆ dÙng bi’n trẻ ặ” ặi“u chÿnh c≠Íng ặẩ dflng ặiữn
Vœ să ặ mπch ặiữn h◊nh 10.3.
T◊m hi”u trfi sậ ặiữn trẻ lèn nh†t cềa bi’n trẻ ặ≠ểc sˆ dÙng và c≠Íng ặẩ lèn nh†t cềa dflng ặiữn cho phọp chπy qua bi’n trẻ ặ„.
+ Mổc mπch ặiữn theo h◊nh 10.3. òằy con chπy C v“ s∏t ặi”m N ặ” bi’n trẻ c„ ặiữn trẻ lèn nh†t.
+ ò„ng c´ng tổc rÂi dfich chuy”n con chπy C ặ”
ặÃn s∏ng hăn. Tπi sao ?
+ ò” ặÃn s∏ng mπnh nh†t th◊ ph∂i dfich con chπy cềa bi’n trẻ tèi vfi tr› nào ? V◊ sao ?
3. K’t luÀn
Bi’n trẻ c„ th” ặ≠ểc dễng ặ” ặi“u chÿnh c≠Íng ặẩ dflng ặiữn trong mπch khi thay ặấi trfi sậ ặiữn trẻ cÒa n„.
C 2
C 3
C 6 C 5 C 4
H◊nh 10.2
H◊nh 10.3
II - c∏c ặiữn trẻ dễng trong k‹ thuÀt T◊m hi”u c†u tπo và nhÀn bi’t c∏c ặiữn trẻ dễng trong k‹ thuÀt.
Trong k‹ thuÀt, chºng hπn trong c∏c mπch ặiữn cềa raặi´, tivi... ng≠Íi ta côn sˆ dÙng c∏c ặiữn trẻ c„ k›ch th≠èc nhã vèi c∏c trfi sậ kh∏c nhau, c„ th” lèn tèi vài trđm m™ga´m (1MW = 106W).
C∏c ặiữn trẻ này ặ≠ểc ch’ tπo bêng mẩt lèp than hay lèp kim loπi mãng phề ngoài mẩt l‚i c∏ch ặiữn (th≠Íng bêng s¯). H∑y gi∂i th›ch v◊ sao lèp than hay lèp kim loπi mãng ặ„ lπi c„ ặiữn trẻ lèn.
H∑y nhÀn dπng hai c∏ch ghi trfi sậ c∏c ặiữn trẻ k‹ thuÀt n™u d≠èi ặây.
C∏ch 1 :Trfi sậ ặ≠ểc ghi tr™n ặiữn trẻ (h◊nh 10.4a).
C∏ch 2 :Trfi sậ ặ≠ểc th” hiữn bêng c∏c vflng màu săn tr™n ặiữn trẻ (h◊nh 10.4b và h◊nh 2 ẻ b◊a 3).
iii - vÀn dÙng
ò‰c trfi sậ cềa c∏c ặiữn trẻ k‹ thuÀt cễng loπi nh≠ h◊nh 10.4a c„ trong bÈ dÙng cÙ th› nghi÷m.
Mẩt bi’n trẻ con chπy c„ ặiữn trẻ lèn nh†t là 20W. Dây ặiữn trẻ cềa bi’n trẻ là dây hểp kim nicrom c„ ti’t diữn 0,5mm2 và ặ≠ểc qu†n ặ“u xung quanh mẩt l‚i s¯ trfln ặ≠Íng k›nh 2cm. T›nh sậ vflng dây cềa bi’n trẻ này.
C 10 C 9 C 8 C 7
H◊nh 10.4
Bi’n trẻ là ặiữn trẻ c„ th” thay ặấi trfi sậ và c„ th” ặ≠ểc sˆ dÙng ặ” ặi“u chÿnh c≠Íng ặẩ dflng ặiữn trong mπch.
a)
b)
C„ th” em ch≠a bi’t
B∂ng 1 : Trfi sậ ặiữn trẻ ặ≠ểc quy ặfinh theo c∏c vflng màu
Màu cềa vflng 1 và cềa vflng 2 cho hai sậ ặôu cềa trfi sậ ặiữn trẻ, màu cềa vflng 3 cho luá thıa cềa 10 nhân vèi hai sậ ặôu ặ∑ x∏c ặfinh tr™n ặây. Vflng 4 cho trfi sậ cềa sai sậ.
V› dÙ : Vflng 1 màu ặã t≠ăng ¯ng vèi sậ 2 cho trong b∂ng tr™n, vflng 2 màu lÙc t≠ăng ¯ng vèi sậ 5, vflng 3 màu t›m t≠ăng ¯ng vèi x107Wvà nh≠ vÀy th◊ trfi sậ cềa ặiữn trẻ vèi ba vflng màu ặã, lÙc, t›m là : 25.107W= 250.106W= 250MW.
Em h∑y thˆ t›nh xem mẩt ặiữn trẻ c„ c∏c vflng màu theo th¯ t˘ lÙc, nâu, da cam th◊ c„ trfi sậ ặiữn trẻ là bao nhi™u.
òậi vèi c∏c ặiữn trẻ c„ k›ch th≠èc qu∏ nhã, ng≠Íi ta dễng c∏c ch†m màu thay cho c∏c vflng màu ặ” ghi trfi sậ ặiữn trẻ theo c∏c quy ặfinh nh≠ tr™n.
Vflng màu Màu
Th¯ nh†t (vflng 1)
Th¯ hai (vflng 2)
Th¯ ba (vflng 3)
Th¯ t≠
(vflng 4)
òen 0 0 x1W 0
N©u 1 1 x10W ± 1%
òã 2 2 x102W ± 2%
Da cam 3 3 x103W
Vàng 4 4 x104W
LÙc 5 5 x105W
Lam 6 6 x106W
T›m 7 7 x107W
X∏m 8 8 x108W
Trổng 9 9
Vàng ∏nh kim x0,1W ± 5%
Bπc x0,01W ± 10%
bài 1
Mẩt dây d…n bêng nicrom dài 30m, ti’t diữn 0,3mm2ặ≠ểc mổc vào hiữu ặiữn th’ 220V. T›nh c≠Íng ặẩ dflng ặiữn chπy qua dây d…n này.
gÓi ˝ c∏ch gi∂i
- T›nh ặiữn trẻ cềa dây d…n : R = 110W.
- T›nh c≠Íng ặẩ dflng ặiữn chπy qua dây d…n.
bài 2
Mẩt b„ng ặÃn khi s∏ng b◊nh th≠Íng c„ ặiữn trẻ là R1 = 7,5W và c≠Íng ặẩ dflng ặiữn chπy qua ặÃn khi ặ„ là I = 0,6A. B„ng ặÃn này ặ≠ểc mổc nậi ti’p vèi mẩt bi’n trẻ và chÛng ặ≠ểc mổc vào hiữu ặiữn th’ U = 12V nh≠ să ặ h◊nh 11.1.
a) Ph∂i ặi“u chÿnh bi’n trẻ c„ trfi sậ ặiữn trẻ R2 là bao nhi™u ặ” b„ng ặÃn s∏ng b◊nh th≠Íng ? b) Bi’n trẻ này c„ ặiữn trẻ lèn nh†t là Rb= 30W vèi cuẩn dây d…n ặ≠ểc làm bêng hểp kim nik™lin c„ ti’t diữn S = 1mm2. T›nh chi“u dài l cềa dây d…n dễng làm bi’n trẻ này.
gÓi ˝ c∏ch gi∂i a) T›nh ặiữn trẻ t≠ăng ặ≠ăng cềa ặoπn mπch nậi
ti’p : R = R1+ R2. Tı ặ„ suy ra R2. b) Tı c´ng th¯c t›nh ặiữn trẻ suy ra c´ng th¯c t›nh chi“u dài cềa dây d…n và thay sậ.
* T◊m c∏ch gi∂i kh∏c cho c©u a)