S˘ truy“n n®ng l≠Óng Hfln bi truy“n ....(1).... cho mi’ng gÁ.
Mi’ng nh´m truy“n ....(2).... cho cËc n≠Ìc.
Vi™n ặπn truy“n ....(3).... và ....(4)....
cho n≠Ìc bi”n.
Hi÷n t≠Óng
Hfln bi thọp lđn tı m∏ng nghi™ng xuậng va chπm vào mi’ng gÁ làm mi’ng gÁ chuy”n ặẩng.
Th∂ mÈt mi’ng nh´m ặ∑ ặ≠ểc nung n„ng vào mẩt cậc n≠Ìc lπnh.
Vi™n ặπn tı nflng sÛng bay ra, r¨i xuậng bi”n, nguẩi ặi và ch◊m dôn.
II - S˘ chuy”n ho∏ gi˜a c∏c dπng cềa că nđng, gi˜a că nđng và nhi÷t n®ng
H∑y m´ t∂ s˘ chuy”n ho∏ nđng l≠ểng trong c∏c hiữn t≠ểng sau ặây và t◊m tı th›ch hểp cho c∏c chÁ trậng cềa c∏c câu ẻ cẩt b™n ph∂i b∂ng 27.2.
B∂ng 27.2
III - S˘ b∂o toàn nđng l≠ểng trong c∏c hiữn t≠ểng că và nhiữt
Bêng nh˜ng quan s∏t và th› nghiữm ch›nh x∏c, ng≠Íi ta ặ∑ ch¯ng tã ặ≠ểc là trong c∏c hiữn t≠ểng că và nhiữt :"Nđng l≠ểng kh´ng t˘ sinh ra cÚng kh´ng t˘ m†t ặi ; n„ chÿ truy“n tı vÀt này sang vÀt kh∏c, chuy”n ho∏ tı dπng này sang dπng kh∏c".
C2
Hi÷n t≠Óng S˘ chuy”n ho∏ n®ng l≠Óng
Khi con lổc chuy”n ặẩng tı A ặ’n B ....(5).... ặ∑ chuy”n ho∏
dôn thành ....(6)...
Khi con lổc chuy”n ặẩng tı B ặ’n C ....(7).... ặ∑ chuy”n ho∏ dôn thành ....(8)....
....(9).... cềa tay ặ∑
chuy”n ho∏ thành ....(10).... cÒa mi’ng kim loπi.
....(11).... cÒa kh´ng kh› và hăi n≠èc ặ∑
chuy”n ho∏ thành ....(12).... cÒa nÛt.
Khi bã tay gi˜ con lổc, con lổc chuy”n ặẩng nhanh dôn tı A ặ’n B, chÀm dôn tı B ặ’n C, rÂi lπi chuy”n ặẩng nhanh dôn tı C ặ’n B, chÀm dôn tı B ặ’n A...
DÔng tay c‰ x∏t mi’ng ặÂng l™n m∆t bàn, mi’ng ặÂng n„ng l™n.
òun n„ng ậng nghi÷m. Kh´ng kh›
và hăi n≠èc trong Ëng nghi÷m n„ng l™n, d∑n nẻ, ặằy nÛt bÀt l™n và lπnh ặi.
ò„ ch›nh là nẩi dung cềa ặfinh luÀt b∂o toàn và chuy”n ho∏ nđng l≠ểng, mẩt trong nh˜ng ặfinh luÀt tấng qu∏t nh†t cềa t˘ nhi™n.
H∑y t◊m v› dÙ v“ s˘ bi”u hiữn cềa ặfinh luÀt tr™n trong c∏c hiữn t≠ểng că
và nhiữt ặ∑ h‰c.
IV - VÀn dÙng
H∑y t◊m th™m v› dÙ, ngoài nh˜ng v› dÙ ặ∑ c„ trong bài v“ s˘ truy“n că
nđng, nhiữt nđng tı vÀt này sang vÀt kh∏c ; s˘ chuy”n ho∏ gi˜a c∏c dπng cềa că nđng cÚng nh≠ gi˜a nhiữt nđng và că nđng.
Tπi sao trong hi÷n t≠Óng hfln bi va vào thanh gÁ, c∂ hfln bi và thanh gÁ sau khi va chπm chÿ chuy”n ặẩng ặ≠ểc mẩt ặoπn ngổn rÂi dıng lπi. Că nđng cềa chÛng ặ∑
bi’n ặi ặâu ?
Că nđng, nhiữt nđng c„ th” truy“n tı vÀt này sang vÀt kh∏c, chuy”n ho∏ tı dπng này sang dπng kh∏c.
òfinh luÀt b∂o toàn và chuy”n ho∏ nđng l≠ểng : Nđng l≠ểng kh´ng t˘
sinh ra cÚng kh´ng t˘ m†t ặi ; n„ chÿ truy“n tı vÀt này sang vÀt kh∏c, chuy”n ho∏ tı dπng này sang dπng kh∏c.
C„ th” em ch≠a bi’t
Tı nđm 1840 ặ’n nđm 1849, nhà b∏c h‰c Jun (1818 - 1889) ng≠Íi Anh ặ∑ làm nhi“u th› nghiữm ặ” ch¯ng minh s˘ t≠ăng ặ≠ăng gi˜a c´ng và nhiữt l≠ểng, ngh‹a là ch¯ng minh s˘ b∂o toàn nđng l≠ểng trong c∏c hiữn t≠ểng că và nhiữt.
Sau ặây là mẩt trong nh˜ng th› nghiữm nấi ti’ng nh†t cÒa ´ng (H.27.1).
Khi c∏c vÀt n∆ng M r¨i xuËng, chÛng th˘c hi÷n c´ng làm quay c∏c l∏ kim loπi L ặ∆t trong n≠èc, do ặ„ làm cho n≠èc n„ng l™n. C∏c phọp ặo ch›nh x∏c cho th†y c´ng do c∏c qu∂ n∆ng th˘c hi÷n ặ≠ểc ặÛng bêng nhiữt l≠ểng mà n≠èc nhÀn ặ≠ểc, ngh‹a là că nđng cềa c∏c qu∂ n∆ng gi∂m ặi bao nhi™u th◊ nhi÷t n®ng cÒa n≠Ìc t®ng l™n b†y nhi™u.
C3
C5 C4
Tπi sao trong hi÷n t≠Óng v“ dao ặẩng cềa con lổc, con lổc chÿ dao ặẩng trong mẩt thÍi gian ngổn rÂi dıng lπi ẻ vfi tr› cân bêng ? Că nđng cềa con lổc ặ∑ chuy”n ho∏ thành dπng nđng l≠ểng nào ?
C6
H◊nh 27.1
K” tı chi’c m∏y hăi n≠èc ặôu ti™n ặ≠ểc ch’ tπo vào cuậi th’ kÿ XVII, vıa cÂng k“nh vıa chÿ sˆ dÙng ặ≠ểc kh´ng qu∏ 5% nđng l≠ểng cềa nhi™n liữu ặ≠ểc ặật ch∏y, ặ’n nay con ng≠Íi ặ∑ c„ nh˜ng b≠èc ti’n khấng l trong l‹nh v˘c ch’
tπo ặẩng că nhiữt. Ngày nay, con ng≠Íi sˆ dÙng tı nh˜ng ặẩng că nhiữt bọ nhã dễng ặ” chπy xe gổn m∏y ặ’n nh˜ng ặẩng că nhiữt khấng l dễng ặ”
ph„ng nh˜ng con tàu vÚ trÙ.
I - òẩng că nhiữt là g◊ ?
òẩng că nhiữt là nh˜ng ặẩng că trong ặ„ mẩt phôn nđng l≠ểng cềa nhi™n liữu bfi ặật ch∏y ặ≠ểc chuy”n ho∏ thành că nđng.
C∏c ặẩng că nhiữt ặôu ti™n là c∏c m∏y hăi n≠èc (H.28.1). ChÛng c„ ặ∆c ặi”m chung là nhi™n liữu (cềi, than, dôu...) ặ≠ểc ặật ch∏y ẻ b™n ngoài xilanh cềa ặẩng că.
Hàng trđm nđm sau khi m∏y hăi n≠èc ra Ửi mèi xu†t hiữn ƯỈng că ƯỊt trong, là ặẩng că nhiữt mà nhi™n liữu ặ≠ểc ặật ch∏y ngay ẻ b™n trong xilanh.
òẩng că nhiữt là ặẩng că ặ≠ểc sˆ dÙng rẩng r∑i nh†t hiữn nay, bao gÂm tı nh˜ng ặẩng că chπy bêng xđng ho∆c dôu ma dÛt cềa xe m∏y, ´t´ (H.28.2), m∏y bay, tàu ho∂, tàu thu˚... ặ’n c∏c ặẩng că chπy bêng c∏c nhi™n liữu ặ∆c biữt cềa t™n lˆa, con tàu vÚ trÙ (H.28.3), ặẩng că chπy bêng nđng l≠ểng nguy™n tˆ cềa tàu ngôm, tàu ph∏ bđng, nhà m∏y ặiữn nguy™n tˆ...