Tình huống là thời điểm, là khoảnh khắc “có vấn đề” được nhà văn tái hiện lại trong tác phẩm. Ở truyện ngắn, tình huống là nhân tố để nhà văn khắc họa tính cách nhân vật, gởi gắm những tư tưởng tình cảm. Nhà văn xây dựng được tình huống điển hình góp phần thể hiện sâu sắc số phận, tính cách nhân vật, qua đó những thông điệp của người cầm bút ẩn chứa trong tác phẩm cũng được độc giả giải mã, tìm hiểu. Cho nên, nói về tình huống, nhà triết học, mĩ học lỗi lạc người Đức- Heghen- đã khẳng định: “Nói chung, tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt và trở thành được quy định. Ở trong thuộc tính này của nó, tình huống góp phần biểu lộ nội dung, là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật”. Nhận định này đã nhấn mạnh đến khía cạnh của khoảnh khắc mà nhà văn chợp được từ hiện thực của đời sống tự nhiên, xã hội; nhà văn nhào nặn lại cái hiện thực ấy theo lăng kính chủ quan của mình, rồi thổi vào đó những xúc cảm thẩm mĩ truyền tải đến độc giả. Bởi thế, viết truyện ngắn, nhà văn không xây dựng được một tình huống đặc sắc ắt hẳn sáng tác ấy không mấy được thành công, không kích thích được trí tò mò của độc giả. Vấn đề này tiếp tục được khẳng định thông qua lời nhận định của nhà văn Nguyễn Minh Châu: “Với truyện ngắn và với một tác giả có kinh nghiệm viết, tôi nghĩ
rằng đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xảy ra chuyện, thế là coi như xong một nửa… Những nhà văn có tài đều là những người có tài tạo ra những tình thế xảy ra chuyện vừa rất cá biệt vừa mang tính phổ biến hoặc tượng trưng”
và “những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn ra trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, một khoảnh khắc cuộc sống… nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, thậm chí có khi là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại” [14, tr.258]. Nhận định này vừa có tính kế thừa những tư tưởng mà Heghen đã khẳng định trước đó, vừa có ý bổ sung phát triển, nâng cao yêu cầu đối với người cầm bút: nhà văn có tài, nhà văn có biệt tài. Nhà văn có tài không chỉ dựa vào hiện thực của đời sống tự nhiên, xã hội mà còn phải biết tạo tác ra những tình huống điển hình vừa mang tính nguyên mẫu chung vừa có những đặc trưng khu biệt nhằm tạo sức hấp dẫn. Nhà văn có biệt tài sẽ tiếp nối những yêu cầu đã nêu ở nhà văn có tài, đồng thời thể hiện một cách đầy đủ nhất phần bản chất của đối tượng để nhân vật trở thành một đại diện cho giai đoạn lịch sử, giai đoạn văn học (nhân vật điển hình).
Đọc truyện ngắn Trần Thanh Cảnh, chúng tôi nhận thấy nhà văn rất chú ý trong việc xây dựng tình huống truyện. Mỗi truyện ngắn của nhà văn là mỗi tình huống có vấn đề. Ví như trong truyện ngắn Gái đảm, nhà văn khắc họa tình huống éo le của đôi trẻ yêu nhau, Vịnh (con chủ lò gạch)- Yến (công nhân làm thuê), bị ngăn cản. Để vẹn tròn ý nguyện trong tình yêu, cả hai đã xử lí tình huống thật nông nổi, tự tử, rất may không thành. “Một hôm, hai trẻ trốn nhà ra bãi sông ôm nhau, hôn nhau, cho nhau… chán chê rồi lại ôm nhau khóc lóc than thở “đêm ngắn ngày dài”, thôi thì sống cũng như thừa… Trong cơn phấn kích cao độ, cả hai cùng quấn mình vào cái chạc trâu, ôm nhau nhảy xuống giếng làng, những định chết cùng nhau để được ở bên nhau mãi mãi”. Còn trong truyện ngắn Giấc mơ, đó là cái khoảnh khắc đi chung xe buýt của Huyền với Thuấn thời đại học. “Hôm đầu tiên phải đi xe buýt về nhà, Huyền say, nôn cả mật xanh mật vàng. Thuấn đi cùng xe, lấy túi nylon cho Huyền, đưa nước cho Huyền súc
miệng, lấy khăn giấy cho Huyền lau. Từ hôm ấy trở đi, Huyền không mày tao với Thuấn nữa, mà xưng tên”. Sau hôm ấy, cuộc đời Huyền đã có lối rẽ khác. Lối rẽ mà nhà văn tạo ra cho Huyền là sự trở đi trở lại của khát vọng không biết là mơ hay thực: “Đấy là mấy hôm, Huyền tăng ca thêm vài tiếng. Mệt. Lên xe, Huyền kéo ghế ngả ra rồi ngủ thiếp đi, mặc kệ bọn trẻ ồn ào tán chuyện xung quanh.
Huyền lớn tuổi nhất xe. Trong mơ màng, Huyền thấy anh Kiên lái xe, cúi xuống hôn lên má, lên môi, rồi hôn sâu xuống ngực. Huyền giật mình tỉnh dậy, thì chỉ thấy anh Kiên đang đứng bên cạnh ghế, nhìn mình cười cười: “Thấy em ngủ ngon quá, anh không nỡ đánh thức”. Huyền nhìn ra xung quanh, phố xá, làng xóm đã vắng lặng, đêm rồi”. Rõ ràng, Huyền đã có tình yêu với Thuấn sao trong mơ lại là hình ảnh của anh Kiên lái xe? Tình yêu đầu đời tan vỡ, người con gái chỉ còn mong có được một tấm chồng. Hay trong truyện ngắn Buông, nhà văn đặc tả cái khoảnh khắc mà nhân vật tôi “ngồi một mình cả buổi trong văn phòng mới hiểu hết được ý nghĩa kết luận của phòng thí nghiệm là gì. Thanh đúng là con trai tôi. Thằng cháu ấy đích thị là cháu đích tôn của tôi. Nhưng con Hương Lan lại không phải là con đẻ của tôi! Khốn kiếp! Tôi đấm mạnh bàn tay xuống mặt bàn, đứa con gái tôi yêu quý, chăm bẵm hơn cả bản thân mình thì lại không phải là ruột thịt. Thằng con giai tôi không một ngày nhìn tới, chưa bao giờ dù là trong ý nghĩ là nó có tồn tại trên đời, thậm chí đã định tìm mọi cách ngăn cản không cho nó vào nhà thì lại mang gien của mình”. Quả thật, đây là một tình huống đắt đầy những nghịch lí nhằm gởi đến những ai có lối sống buông thả soi rọi lại bản thân, buộc phải cẩn trọng trong suy nghĩ và hành động để không lạc lối.
Như vậy, từ những phân tích nhận định trên, chúng tôi có thể khái quát về tình huống: Đối với truyện ngắn, tình huống giữ vai trò là hạt nhân trong kết cấu tác phẩm. Nó chính là cái hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt, khiến cho tại đó, cuộc sống hiện lên rất đậm đặc, ý đồ tư tưởng của người cầm bút cũng được bộc lộ rõ nét.