I KHAI NIEM XINAP
Xinap la dien tie'p xiic giiia te bao thdn kinh vdi te bao thdn kinh, giiia te' bao thdn kinh vdi loai te bao khdc nhu te bao co, td' bao tuyen... (hinh 30.1).
Te b&o trudc
xin^p •
XinSp Te b&o sau xin^p
Xinap
Xin^p Tuyen
^xA^
Hinh 30.1. Cae kieu xinap
A - Xinap than kinh - than kinh ; B - Xinap than kinh - co; C - Xinap than kinh - tuyen.
li - CAU TAO CUA XINAP
Cd 2 loai xinap : xindp hod hgc va xinap dien. Xindp hod hgc la loai xinap phd bien d ddng vat. Ndi dung bai nay chi dl cap den xindp hod hgc.
• Nghien ciru hinh 30.2 va mo ta cau tao cCia xinap hoa hoc.
Mdi xinap chi cd mdt loai chdt trung gian hod hgc. Chdt trung gian hod hgc phd bidn nhdt d thii la axdtinedlin va noradrdnalin. Ngodi ra, cdn nhieu cha't trung gian hoa hgc khae nhu ddpamin, serdtdnin,...
121
Chuy xinap Mang trade
xinap Khe xinap Mang sau xinap Thu the tiep nhan chat trung gian hoa hoc
T i t h e
Bdng chi/a chat trung gian hoa hoc (vi du : axetincdiin)
Hinh 30.2. Sa dd cau tao xinap hoa hgc
III QUA TRINH TRUYEN TIN QUA XINAP
Thdng tin truyin dudi dang xung than kinh khi ddn xinap tilp tuc duge truyen qua xinap.
Qua trinh truyen tin qua xinap (vi du, xindp cd chai trung gian hod hgc la axetincdiin) duge thi hien qua so dd hinh 30.3.
Nhu vay, thdng tin duge truyin qua xindp nhd chat trung gian hod hgc.
Sau khi dien the boat dgng hinh thanh d mdng sau va lan truyin di tiep, thi enzim axdtinedlinesteraza ed d mang sau se phan buy axetincdiin thdnh axdtat va cdlin. Hai chat nay quay trd lai mang trudc, di vao chuy xindp va dugc tai tdng hgp lai thanh axdtinedlin chira trong eae bdng xindp.
• Nghien ciru hinh 30.3 va tra Idi cac cau hdi sau : - Qua tnnh truyen
tin qua xinap didn ra nhu the nao 7
- Tai sao tin dugc tmyen qua xinap chi theo mot chieu, tu mang tardc qua mang sau ma khdng the theo chieu ngugc lai ?
Hudng xung than kinh
^ Xung than kinh den lam Ca^* di vao trong chuy xinap
Ca^* vao lam bdng chCra axetincdiin gan vao mang trudc va vd ra, giai phong axetincdiin vao khe xinap
1) Axetincdiin gan vao thu the tren mang sau va lam xuat hien dien the hoat dpng lan truyen di tiep
Hinh 30.3. Qua trinh truyen tin qua xinap 122
-Xindp Id dien tiip xuc giira tibdo thdn kinh vdi tibdo thdn kinh, giua tibdo thdn kinh vdi loqi tibdo kkdc (tibdo ca, tibdo tuyen...).
- Xindp gom mdng trudc, mdng sau, khe xindp vd chuy xindp.
Chuy xindp cd cdc bdng xindp chda chdt trung gian hod hgc.
- Qud trinh truyin tin qua xindp gom cdc giai doqn sau :
^ + Xung thdn kinh Ian truyin din chuy xindp vd lam Ca^^ di i vdo trong chuy xindp.
+ Ca-^~^ lam cko cdc bdng chua chdt trung gian kod hgc gdn vdo mdng trudc vd vd ra. Chdt trung gian hod kgc di qua khe xindp i din mdng sau.
+ Chdt trung gian hod kgc gdn vdo thu thi a mdng sau xindp lam xudt hien dien thi hoqt dgng a mdng sau. Dien thi hoqt dgng (xung thdn kinh) hinh thdnh lan truyen di tiip.
Cau hoi va bai tap
1. Ve so dd ca'u tao xinap.
2. Chai tmng gian hoa hgc cd vai trd nhU the nao trong truyen tin qua xinap ? 3. Danh da'u X vao d I I cho cau diing ve xinap :
I I A - Tdc do truyen tin qua xinap hoa hgc cham hon so vdi tdc do lan truyen xung than kinh tren sgi than kinh khdng cd bao mielin.
I ^ B - Tat ca cac xinap deu cd chda chat trung gian hoa hgc la axetincdiin.
I I C - Truyen tin khi qua xinap hoa hgc ed the khdng can chat trung gian hoa hgc.
I ^ D - Xinap la dien tiep xuc ciia cae te bao canh nhau.
4. Tai sao xung than kinh duge dan truyen trong mot cung phan xa ehi theo mot chieu ?
Em eo biet ?
Chat curare cd trong mdt loai cay a Nam Ml cd tac dung phong toa mang sau xinap than kinh - ca va gay liet ea. Trudc kia, nhirng ngudi tho dan Nam Ml thudng tam chat curare vao dau cae mui ten de san ban. Khi bi trung ten, cac con thu khdng the chay dugc nita va nga xudng vi xung than kinh tU nao khdng the den dugc ca xuang.
123
(Bdi
31 TAP TiNH CUA DONG VAT
I TAP TINH LA GI ?
Tap tinh la chudi phan ling cua ddng vat tra Idi kich thich tir mdi trudng (ben trong hoae bdn ngodi co thi), nhd dd ddng vat thich nghi vdi mdi trudng sdng vd tdn tai.
II PHAN LOAI TAP TINH
Tap tinh cua ddng vat cd thi duge chia thanh 2 loai : tap tfnh bdm sinh va tap tfnh hgc duge.
1. Tap tmh bam sinh
Tap tfnh bam sinh la loai tap tinh sinh ra da ed, duge di truyin tii bd me, dac trung cho lodi.
Vf du, nhdn thuc bidn rat nhilu ddng tac ndi tilp nhau de kit ndi cdc sgi to thanh mdt ta'm ludi (hinh 31.1).
2. Tap tmh hoc di/oc
Tap tfnh hgc dugc la loai tap tfnh duge
hinh thanh trong qua trinh sdng ciia cd thi, thdng qua hgc tap va nit kinh nghiem.
Vf du, mdt sd ddng vat vdn khdng sg ngudi nhung neu bi dudi bat, ehiing se hgc dugc kinh nghiem chay trdn that nhanh khi nhin thdy ngudi.
Tuy nhidn, trong nhilu trudng hgp rat khd phan biet tap tfnh nao dd d ddng vat hoan toan la bdm sinh hay hgc dugc. Nhilu tap tfnh eua ddng vat cd ea ngudn gd'c bam sinh va hgc duge. Vi du, tap tfnh bat chudt d meo vira la do bdm sinh, vita la do meo me day cho ; tap tfnh xay td cua chim vira mang tinh bdm sinh viia la do hgc dugc tir ddng loai.
124
• Hay cho bie't cac tap tinh nao dudi day la tap tinh bam sinh, tap tinh hoc dugc:
- Den thdi ki sinh san, td vd cai dao mdt cai hd tren m$t dat de lam to rdi bay di bit mdt eon sau budm, dot cho sau bi te liet, rdi bd vao to. Tiep dd, td vd cai de trUng vao tS va bit tS lai. Sau mdt thdi gian, td vd eon nd td trirng ra va an con sau. Cac td vd cai eon Idn len lap lai trinh tU dao ho va de trUng nhU td vd me (du khdng nhin thay cac td vd cai khae lam to va sinh de).
- Chudn chuon bay tha'p thi mUa, bay cao thi ning, bay vifa thi ram (ca dao).
- Khi nhin thay den giao thdng chuyen sang mau do, nhumg ngudi qua dudng dimg lai.
Ill CO s o THAN KINH CUA TAP TINH
Co sd eiia tap tfnh la cac phan xa. Cdc phan xa thuc hien qua cung phan xa (hinh 31.2).
Kich thich ngo^i hoae trong
Cd quan
thu cam th^nkinh
Cd quan thuc hl§n
Hanh ddng
Hinh 31.2. Sa dd ca sd than kinh ciia tap tinh
Khi so lugng edc xindp trong cung phan xa tang ldn thi miic dd phiic tap cua tap tfnh cung tang ldn.
Tap tfnh bam sinh la chudi phan xa khdng dilu kien ma trinh tu eiia ehiing trong he thdn kinh da duge gen quy dinh sdn tir khi sinh ra, nghia la eii cd kfeh thfch la cdc ddng tdc xay ra lidn tuc theo mdt trinh tu nhai dinh. Ndi each khdc, tap tinh bam sinh la do kilu gen quy dinh. Chfnh vi vay, tap tinh bam sinh thudng rai bin vung, khdng thay ddi.
Tap tfnh hgc duge la chudi phan xa cd dilu kien. Qua trinh hinh thanh tap tinh hgc dugc chinh la qua trinh hinh thdnh cdc mdi lidn he mdi giOa eae noron. Su hinh thanh cdc mdi lidn he mdi giiia cdc noron la co sd dl giai thich tai sao tap tinh hgc duge cd thi thay ddi.
Su hinh thanh tap tfnh hgc duge d ddng vat phu thude vao miic do tien hod eiia he thdn kinh (mure do td chiic eua he thdn kinh don gian hay phdc tap) va tudi thg cua ehiing.
Mdt so tap tfnh eua ddng vat nhu tap tfnh sinh san, ngii ddng la kit qua phdi hgp boat ddng ciia he thdn kinh va he ndi tilt.
125
Dua vao mUc do tien hoa ciia he than kinh va tuoi thg eiia ddng vat, hay tra Idi cac cau hdi sau :
- O ddng vat cd he than kinh dang ludi va he than kinh dang ehuoi hach, cac tap tinh ciia chung hau het la tap tinh bam sinh, tai sao ?
- Tai sao ngudi va dgng vat cd he than kinh phat trien cd rat nhieu tap tinh hoc duac ?
- Tap tinh Id chudi nhung pkdn img cua dgng vdt trd Idi kick thick td mdi trudng (ben trong hodc ben ngodi ca tki), nkd do dgng vdt thich nghi vdi mdi trudng sdng vd ton tqi.
- Tap tinh bdm sinh Id loqi tap tink sinh ra dd cd, di truyin tdbd me, ddc trung cho lodi.
- Tap tink hgc dugc Id loqi tap tinh dugc kink tkdnk trong qud trink sdng ciia cd the, thdng qua kgc tap vd rut kink ngkiem.
- Ca sd tkdn kinh ciia tap tinh Id cdc phdn xq khdng diiu kien vd cdc phdn xq cd diiu kien.
v,..
Cau hoi va bai tap
1. Tap tinh la gi ?
2. Cho mdt vai vf du (khae vdi vi du trong bai hgc) ve tap tfnh bam sinh va tap tinh hgc dugc.
3. Cho bie't sU khae nhau giua tap tfnh bam sinh va tap tfnh hgc dugc.
Em eo biet ?
CHON ME CHO CON
Cac loai chim cd xu hudng chgn ap cac qua trimg cd kich cd to, cd mau sic, hoa van hoae cham Idm dd'm. Chim tu hu cd tap tinh de trUng vao to cua cae loai chim khae va nhd ap hg. Chim tu hii ludn tao ra qua trUng sim mau, cd nhieu hoa van va kich cd ciia trimg Idn ban so vdi cae qua trimg cda loai chim ap hg. Vi vay, trimg eua chung dugc mdt so loai chap nhan va ap hd.
126
y..: t: