- Theo chủ nghĩa hành vi: Hành vi được xem là tổ hợp các phản ứng của cơ thể trước các kích thích tác động vào cơ thể. Chuẩn mực để đánh giá hành vi là mức độ thích ứng của con người với môi trường.
- Theo tâm lí học Mác xít: Hành vi của con người bao giờ cũng có mục đích nhằm bảo đảm cho con người tồn tại và phát triển; nó do nhiều yếu tố chi phối. Do đó, chuẩn mực hành vi của con người khó xác định
Người ta thấy ít nhất có ba góc độ xem xét chuẩn mực hành vi:
- Một là, chuẩn mực xét về mặt thống kê: nếu đại đa số các thành viên trong cộng đồng có hành vi tương tự như nhau trong các hoàn cảnh xác định nào đó thì hành vi đó được xem xét như là chuẩn mực. Những hành vi nào khác thì bị coi là lệch chuẩn.
- Hai là, chuẩn mực hướng dẫn hay quy ước do cộng đồng hay do xã hội đặt ra. Loại chuẩn mực này được đưa ra trên cơ sở những yêu cầu chung của cộng đồng đối với từng thành viên. Những hành vi nào khác với hướng dẫn, quy định thì những hành vi đó bị coi là lệnh chuẩn.
- Ba là, chuẩn mực chức năng. Loại chuẩn này được xác định ở mỗi cá nhân.
Mỗi cá nhân khi hành động đều đặt ra mục đích cho hành động của mình. Vì vậy, một hành vi được xem là hợp chuẩn là hành vi phù hợp với mục đích mà cá nhân đặt ra. Còn hành vi không phù hợp với mục đích đặt ra là hành vi lệch chuẩn.
- Sự hợp chuẩn hay lệch chuẩn của một hành vi không phải do cá nhân phán xét mà phải xem xét hành vi có được môi trường chấp nhận hay không.
Ở đây có hai mức độ sai lệch hành vi của con người về mặt tâm lí:
+ Một là sự sai lệch ở mức độ thấp và chỉ ở một số hành vi. Ở mức độ này, cá nhân có những hành vi không bình thường nhưng không ảnh hưởng tới hoạt động chung của cộng đồng, đến đời sống cá nhân và gia đình họ.
+ Hai là sự sai lệch ở mức độ cao và ở hầu hết các hành vi của cá nhân từ hành vi trong sinh hoạt đến lao động sản xuất, vui chơi giải trí… Những hành vi sai lệch ở mức độ này ảnh hưởng đến đời sống cá nhân họ và đến hoạt động chung của cộng đồng. Thông thường loại sai lệch ở mức này là các rối loạn hành vi bệnh lí cần có sự chẩn đoán và chữa trị của y tế.
4.7.1.2. Phân loại các sai lệch hành vi và cách khắc phục - Thứ nhất là sự sai lệch thụ động:
+ Những cá nhân có hành vi sai lệch do không nhận thức đầy đủ hoặc nhận thức sai các chuẩn mực đạo đức nên có những hành vi không bình thường so với chuẩn chung của cộng đồng.
+ Đặc trưng của loại sai lệch này là người có hành vi sai lệch không biết hành vi của mình là sai lệch.
+ Nguyên nhân rất rõ ràng là do họ chưa nắm vững chuẩn mực hoặc hiểu sai chuẩn mực một cách tự nhiên.
=> Vì vậy, cách khắc phục sẽ là cung cấp các kiến thức về chuẩn mực đạo đức cho họ, thuyết phục hoặc tăng cường sự tiếp xúc để họ nhận thấy sự khác thường trong hành vi và từ đó tìm cách khắc phục.
- Thứ hai là loại sai lệch hành vi chủ động:
+ Những cá nhân có sự sai lệch hành vi do họ cố ý làm khác so với người khác. Họ có thể nhận thức được yêu cầu của chuẩn mực đạo đức xã hội, cộng đồng nhưng họ cứ hành động theo ý họ mặc dù biết là không phù hợp.
+ Đối với loại sai lệch hành vi này cần có sự giáo dục thường xuyên của cộng đồng đối với các thành viên, vừa phải có sự “trừng phạt” của cộng động để mọi người hiểu rõ và có trách nhiệm tôn trọng các chuẩn mực đạo đức. Hơn nữa, các chuẩn mực cũng phải được củng cố để thực hiện tốt chức năng điều tiết hành vì vi của các cá nhân trong cộng đồng.
4.7.2. Sự sai lệch hành vi xã hội và sự giáo dục sửa chữa các hành vi lệch chuẩn mực đạo đức xã hội
4.7.2.1. Sự sai lệch hành vi xã hội
* Chuẩn mực xã hội
- Chuẩn mực xã hội có thể hiểu với tư cách là những quy tắc, yêu cầu của xã hội với cá nhân. Các quy tắc, yêu cầu này có thể được ghi thành văn bản: đạo luật, điều lệ, văn bản pháp quy...hoặc những yêu cầu có tính chất ước lệ trong một cộng đồng nào đó mà mọi người đều thừa nhận.
- Chuẩn mực xã hội là yếu tố không thể thiếu trong quản lí xã hội, là một trong những phương tiện định hướng hành vi, kiểm tra hành vi xã hội của một cá nhân hay một nhóm người.
- Chuẩn mực quy định những mục tiêu cơ bản, những giới hạn, điều kiện và các hình thức ứng xử trong những lĩnh vực quan trọng nhất của đời sống con người.
- Bất kì một chuẩn mực xã hội nào cũng có 3 thuộc tính là: tính ích lợi, tính bắt buộc và sự thực hiện trên thực tế trong hành vi của con người. Trong 3 thuộc tính này, tính ích lợi là điểm gốc.
- Có thể phân chuẩn mực xã hội thành các loại như sau:
+ Luật pháp: là một loại chuẩn mực tổng hợp mang tính phổ cập. Đây là một hệ thống các quy tắc chỉ đạo hành vi cá nhân có tính khách quan được ghi thành văn bản. Sự sai lệch loại chuẩn mực này sẽ bị trừng phạt bởi các cơ quan chuyên trách.
+ Đạo đức: đây là loại chuẩn mực được phần lớn mọi người thừa nhận, nhưng phần lớn không được ghi nhận thành văn bản. Loại chuẩn mực này linh động hơn luật pháp, vi phạm sẽ bị lên án nhưng không bị trừng phạt như các vi phạm luật pháp.
+ Phong tục và truyền thống: là loại chuẩn mực củng cố những mẫu mực ứng xử, chủ yếu là những quy tắc sinh hoạt công cộng của con người đã hình thành trong lịch sử.
+ Chuẩn mực thẩm mĩ: những chuẩn mực này củng cố quan niệm về cái đẹp và cái xấu trong sáng tạo nghệ thuật, trong hành vi đạo đức, trong sinh hoạt...
những chuẩn mực thẩm mĩ ít nhiều mang tính chủ quan.
+ Chuẩn mực chính trị: là loại chuẩn mực điều tiết hành vi của các chủ thể trong đời sống chính trị, điều tiết các quan hệ giữa các giai cấp, đảng phái, giữa các cộng đồng xã hội lớn. Các chuẩn mực chính trị thường được thể hiện trong các loại chuẩn mực khác như: chuẩn mực luật pháp, chuẩn mực tổ chức, một phần trong chuẩn mực đạo đức.
=> Các hệ thống chuẩn mực nêu trên có sự khác nhau về nội dung và phương pháp điều tiết hành vi con người. Chúng được tổng hợp lại tạo nên một sự
điều tiết hữu hiệu hành vi của con người làm cho đời sống xã hội và cộng đồng ổn định trật tự, thúc đẩy xã hội ngày càng tiến bộ.
* Sự sai lệch hành vi xã hội
- Những hành vi xã hội phù hợp với các chuẩn mực xã hội được gọi là hành vi chuẩn mực, còn những hành vi không phù hợp chuẩn mực được gọi là các hành vi sai lệch.
- Khi xét sự sai lệch xã hội không quy vào một hành vi mà thường xem xét hệ thống những hành vi cụ thể, người ta xem xét hành vi của chủ thể có thể sai lệch chuẩn mực xã hội về:
+ Số lượng những hành vi nào đó không phù hợp với các chuẩn mực đã định + Động cơ, thái độ, mức độ mạnh mẽ của hành vi
+ Sự không thích hợp với tình huống trong đó diễn ra hành vi - Ở đây có hai góc độ xem xét sự sai lệch hành vi xã hội.
+ Một là góc độ cá nhân: các cá nhân có thể có hành vi sai lệch các chuẩn mực xã hội - là vấn đề tâm lý học quan tâm nghiên cứu
+ Hai là cộng đồng người có những hành vi sai lệch: ở góc độ thứ hai này người ta xét cả tính chất xã hội của các sai lệch - thuộc lĩnh vực xã hội học nghiên cứu.
- Sự sai lệch hành vi xã hội có thể do nhiều nguyên nhân và có biểu hiện khác nhau.
+ Thứ nhất, có thể cá nhân nhận thức sai hoặc không đầy đủ về các chuẩn mực xã hội, do đó dẫn đến vi phạm. Trường hợp này người vi phạm có khi không biết là mình vi phạm.
+ Thứ hai, có thể cá nhân không chấp nhận các chuẩn mực xã hội, quan niệm riêng của cá nhân có điểm khác với chuẩn mực chung. Trường hợp này cá nhân hành động theo quan niệm của mình và cho rằng mình đúng, không thừa nhận mình sai.
+ Thứ ba, có thể cá nhân biết là mình sai nhưng vẫn cố tình vi phạm chuẩn mực chung. Trường hợp này do cá nhân không tự kiềm chế được bản thân, đồng thời do thể chế kiểm tra, trừng phạt của xã hội lỏng lẻo, do đó cá nhân có điều kiện vi phạm.
+ Thứ tư là nguyên nhân thuộc về phía chuẩn mực xã hội: đó là sự biến dạng của các chuẩn mực xã hội. Sự biến dạng của chuẩn mực xã hội có thể là: chuẩn mực không còn phù hợp với điều kiện xã hội lịch sử cụ thể hoặc chuẩn mực không
ổn định, không rõ rệt.
* Hậu quả của sự sai lệch hành vi xã hội
- Những hành vi sai lệch ở mức độ trầm trọng như vi phạm luật pháp gây rất nhiều tổn thất cho xã hội, gây không khí lo sợ làm tổn hại đến an ninh, trật tự cuộc sống.
- Một số sai lệch có thể có hậu quả rất trầm trọng như tệ tham nhũng, lợi dụng chức quyền. Các loại vi phạm chuẩn mực này có thể gây tổn hại về kinh tế và hàng loạt các hậu quả khác.
- Những vi phạm chuẩn mực đạo đức: mại dâm, ngoại tình... vừa gây hậu quả trực tiếp vừa gây hậu quả gián tiếp, vừa làm suy thoái nhân cách con người vừa nêu gương xấu cho thế hệ trẻ ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục, gây ra nhiều hệ lụy nguy hiểm cho sự phát triển xã hội.
=> Nói tóm lại, các loại sai lệch hành vi xã hội đều gây nên những hậu quả xấu cho xã hội và cho cá nhân. Tùy mức độ sai lệch mà hậu quả của nó có thể khác nhau.
4.7.2.2. Giáo dục, sửa chữa các hành vi sai lệch chuẩn mực đạo đức xã hội - Muốn giáo dục, sửa chữa các hành vi sai lệch chuẩn mực phải phân loại các hành vi lệch chuẩn. Căn cứ vào loại chuẩn mực mà hành vi của cá nhân vi phạm có thể chia thành các loại hành vi sai lệch sau:
+ Các hành vi sai lệch về luật pháp và các quy tắc sinh hoạt công cộng;
+ Các hành vi sai lệch chuẩn mực đạo đức;
+ Các hành vi sai lệch chuẩn mực thẩm mĩ;
+ Các hành vi sai lệch chuẩn mực chính trị.
Các loại hành vi sai lệch về mặt pháp luật, chính trị đã có sự uốn nắn, trừng phạt của cơ quan chuyên trách
Các loại hành vi sai lệch chuẩn mực đạo đức, thẩm mĩ, phong tục truyền thống được giám sát, uốn nắn bằng dư luận của cộng đồng. Trong các loại hành vi sai lệch này đáng chú ý nhất là các hành vi sai lệch chuẩn mực đạo đức bởi vì ngay trong các chuẩn mực thẩm mĩ, truyền thống, phong tục cũng thể hiện một phần các chuẩn mực đạo đức. Sự vi phạm hai loại chuẩn mực nàv này là sự vi phạm một phần chuẩn mực đạo đức. Giáo dục, ngăn chặn, sửa chữa các hành vi sai lệch chuẩn mực đạo đức cũng sẽ góp phần ngăn chặn sửa chữa một phần đáng kể các hành vi sai lệch chuẩn mực thẩm mĩ, phong tục, truyền thông.thống
- Phương châm của chúng ta là ngăn ngừa sự sai lệch chuẩn mực hơn là sửa