CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.5 Tổng quan các công trình nghiên cứu
1.5.1 Các nghiên cứu trên thế giới
Phát triển bền vững (PTBV) nói chung và PTBV du lịch nói riêng là một trong những vấn đề được các nhà khoa học cũng như nhà quản lý quan tâm nghiên cứu thông qua việc nghiên cứu các nguyên tắc, tiêu chí và hệ thống các chỉ tiêu nhằm đánh giá sự PTBV.
Các nghiên cứu cho rằng PTBV nói chung hướng đến sự bền vững trên ba góc độ: PTBV kinh tế, PTBV xã hội, PTBV môi trường, đồng thời chỉ ra các mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa các trụ cột của PTBV, khẳng định mục tiêu tổng thể của PTBV là sự ổn định lâu dài của nền kinh tế và môi trường, điều đó chỉ có thể đạt được thông qua việc tích hợp và thừa nhận mối quan tâm kinh tế, môi trường và xã hội trong suốt quá trình ra quyết định. Điển hình cho các nghiên cứu đó là:
“Basic Principles of Sustainable Development” của Harris (2000); “The Future Of Sustainable Development” của Ekins (2009); “Links Between the Pillars of Sustainable Development” của Teodorescu (2012); “Theoretical Definitions and Models of Sustainable Development that Apply to Human Factors and Ergonomics”
của Thatcher (2014), “The Concept of Sustainable Development: Definition and Defining Principles” của Emas (2015).
Nghiên cứu xây dựng mục tiêu PTBV: Báo cáo nghiên cứu của Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) (2005) với chủ đề “Making Tourism More Sustainable: A Guide for Policy Makers”, đã đưa ra 12 mục tiêu cụ thể cho chương trình PTBV du lịch: (1) Đảm bảo tính khả thi và khả năng cạnh tranh của các điểm du lịch và các doanh nghiệp, để họ có thể tiếp tục phát triển thịnh vượng và cung cấp lợi ích trong dài hạn; (2) Tối đa hóa sự đóng góp của du lịch đối với sự thịnh vượng kinh tế của địa phương, bao gồm tỷ lệ chi tiêu khách được giữ lại tại địa phương; (3) Tăng cường số lượng và chất lượng công việc địa phương tạo ra và được hỗ trợ bởi du lịch, bao gồm cả mức lương, điều kiện dịch vụ và tính sẵn sàng cho tất cả mà không phân biệt đối xử theo giới tính, chủng tộc, khuyết tật hoặc bằng cách khác; (4) Tìm kiếm một phân phối rộng rãi và hợp lý các lợi ích kinh tế và xã hội từ du lịch trong cộng đồng, bao gồm cả việc cải thiện cơ hội, thu nhập và các dịch vụ có sẵn cho người nghèo; (5) Cung cấp sự an toàn, thỏa mãn và toàn bộ kinh nghiệm cho du khách, sẵn sàng phục vụ cho tất cả mà không phân biệt đối xử theo giới tính, chủng tộc, khuyết tật hoặc bằng cách khác; (6) Tham gia và trao quyền cho cộng đồng địa phương trong việc lập kế hoạch và ra quyết định về việc quản lý và tương lai phát triển của ngành du lịch trong khu vực của họ, tham vấn với các bên liên quan khác;
(7) Duy trì và tăng cường chất lượng cuộc sống trong cộng đồng địa phương, bao gồm cả cấu trúc xã hội và tiếp cận với các nguồn tài nguyên, tiện nghi và hệ thống hỗ trợ cuộc sống, tránh bất kỳ hình thức suy thoái, khai thác xã hội; (8) Tôn trọng và tăng cường các di sản lịch sử, văn hóa đích thực, truyền thống và tính đặc trưng của các cộng đồng sở tại; (9) Duy trì và nâng cao chất lượng của phong cảnh, cả thành thị và nông thôn, và tránh sự suy thoái vật lý và hình ảnh của môi trường;
(10) Hỗ trợ việc bảo tồn các khu vực tự nhiên, môi trường sống và động vật hoang dã, giảm thiểu thiệt hại cho mình; (11) Giảm thiểu việc sử dụng các nguồn tài nguyên khan hiếm và không tái tạo trong việc phát triển và hoạt động của thiết bị và các dịch vụ du lịch; (12) Giảm thiểu ô nhiễm không khí, nước và đất đai và phát sinh chất thải của các doanh nghiệp du lịch và du khách.
Các nghiên cứu đề cập đến các nguyên tắc PTBV: Đại diện cho nhóm này đó là nghiên cứu của Urquhart (1998) với chủ đề “The Sustainable Development of
Tourism in Africa” đã đưa ra 05 nguyên tắc chính để PTBV du lịch tại Châu Phi: (1) Các yếu tố xã hội, kinh tế, công nghệ và sinh thái liên quan phải được xem xét một cách tổng thể trong phát triển du lịch; (2) Chính sách ở tất cả các cấp có một vai trò quan trọng trong việc quản lý du lịch bền vững; (3) Yêu cầu tư duy dài hạn ít nhất ba thế hệ trong tương lai cho việc cân bằng giữa tự nhiên và năng lực khai thác của con người; (4) PTBV du lịch cần thúc đẩy đáp ứng nhu cầu con người và đảm bảo tính toàn vẹn của hệ thống sinh thái; (5) Sự tham gia của cộng đồng địa phương và các bên liên quan khác trong việc phát triển du lịch là rất quan trọng. Nghiên cứu của Dumbraveanu (2007) “Principles and Practice of Sustainable Tourism Planning” đưa ra 06 nguyên tắc du lịch bền vững: (1) Giảm thiểu tác động của hoạt động du lịch đến môi trường để có được sự bền vững sinh thái, bằng cách đóng góp để duy trì và tăng cường bảo tồn thông qua việc trả lại một phần nguồn thu đối với các khu bảo tồn; (2) Giảm thiểu các tác động tiêu cực của hoạt động du lịch đến các cộng đồng địa phương và các thành viên của cộng đồng để có được bền vững xã hội; (3) Giảm thiểu các tác động tiêu cực của hoạt động du lịch về văn hóa, phong tục truyền thống của các cộng đồng địa phương để đạt được tính bền vững văn hóa;
(4) Tối đa hóa các lợi ích kinh tế của người dân địa phương từ việc phát triển du lịch, để có được sự bền vững kinh tế; (5) Giáo dục, chuẩn bị và thông tin; (6) Kiểm soát địa phương - nguyên tắc cơ bản về du lịch bền vững.
Nghiên cứu xây dựng tiêu chí và chỉ số đo lường sự PTBV: Huang (2011) với chủ đề “Good Practice in Sustainable Tourism” phát triển một hệ thống đo lường dựa trên các tiêu chí và chỉ số hệ thống thường được sử dụng rộng rãi và được chấp nhận về thực hành tốt du lịch bền vững, đồng thời đóng góp vào công tác giám sát và hệ thống báo cáo. Khung nghiên cứu du lịch bền vững được tác giả xây dựng với 08 tiêu chí: (1) Biến đổi khí hậu - năng lượng và hiệu quả tài nguyên; (2) Di sản thiên nhiên và văn hóa; (3) Đánh giá chất lượng, chứng nhận và xây dựng thương hiệu; (4) Quản lý chuỗi cung ứng bền vững cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ; (5) Quản lý điểm đến và quản trị tốt; (6) Vận tải và du lịch bền vững; (7) Mạng lưới tri thức, đào tạo và giáo dục; (8) Tiêu thụ bền vững, sản xuất và du lịch. Đồng cách tiếp cận trên, nghiên cứu của Anna Torres và Saarinen (2014) với chủ đề “Using
indicators to assess sustainable tourism development: a review” đã phân tích một cách hệ thống việc lựa chọn và vận dụng các tiêu chí và chỉ tiêu để đánh giá PTBV du lịch của các tác giả: McCool và cộng sự (2001), Chris và Sirakaya (2006), Moore và Polley (2007), McElroy (1998), Sanchez và Pulido (2008), Castellani và Sala (2010), Blancas và cộng sự (2010), đồng thời chỉ ra các thách thức trong sử dụng các chỉ tiêu này ở cấp độ địa phương.
Nghiên cứu các yếu tố tác động đến PTBV: Nghiên cứu của Butler (1999) với chủ đề “Sustainable Tourism: A State-of-the-Art Review chỉ ra ba yếu tố cụ thể liên quan đến các ứng dụng của PTBV cho ngành du lịch là: (1) Sức chứa điểm đến (carrying capacity); (2) Năng lực kiểm soát sự quá tải trong du lịch (control over tourism) và (3) Du lịch đại chúng hoặc du lịch thông thường (mass or conventional tourism). Nghiên cứu của Tosun (2001) với chủ đề “Challenges of Sustainable Tourism Development In the Developing World: The Case of Turkey” đã trình bày những thách thức để PTBV du lịch ở các nước đang phát triển bao gồm các ưu tiên của chính sách kinh tế quốc gia, cơ cấu hành chính công, sự xuất hiện của các vấn đề môi trường thông qua thương mại hóa, và cấu trúc của hệ thống du lịch quốc tế.
Nghiên cứu của Angelkovaa (2012) với chủ đề “Sustainability and Competitiveness of Tourism” đã chỉ ra rằng du lịch là hoạt động có tác động lớn về PTBV. Tính bền vững của du lịch liên quan đến việc mở rộng hợp tác giữa các công ty du lịch, điểm du lịch và các cơ quan quốc gia, khu vực và địa phương để trang trải một nhóm lớn các thách thức và đồng thời để duy trì cạnh tranh. Cơ hội cho PTBV du lịch và bảo tồn năng lực cạnh tranh, ảnh hưởng chủ yếu bởi chất lượng của môi trường, bảo tồn di sản thiên nhiên, văn hóa hấp dẫn và giá trị khác, hàng hóa và các nguồn lực. Đối với tính bền vững, nó được coi là bất kỳ loại hình du lịch, góp phần vĩnh viễn đối với việc bảo vệ và thúc đẩy môi trường, thiên nhiên và các nguồn lực khác, các giá trị văn hóa và tính toàn vẹn của các cộng đồng địa phương. Nghiên cứu của Amir và cộng sự (2015) với chủ đề “Sustainable Tourism Development: A Study on Community Resilience for Rural Tourism in Malaysia” đã thảo luận khả năng phục hồi của các cộng đồng nông thôn ở Malaysia với sự giúp đỡ của các quy hoạch PTBV trong du lịch nông thôn. Nghiên cứu cho thấy PTBV du lịch ở khu vực nông thôn sẽ
góp phần cải thiện khả năng phục hồi trong cộng đồng địa phương. Đồng thời khẳng định cần có các chiến lược để đảm bảo sự PTBV du lịch nông thôn và để duy trì khả năng phục hồi của cộng đồng địa phương.
Cuối cùng, nghiên cứu của Ninerola và các cộng sự (2019) với chủ đề
“Tourism Research on Sustainability: A Bibliometric Analysis” đã chỉ ra trong giai đoạn 1987 - 2018 có 4647 bài báo xuất bản trên các tạp chí và khái quát các vấn đề của PTBV du lịch, nhấn mạnh các vấn đề thống nhất và chưa thống nhất trong đánh giá phát triển du lịch bền vững và triết lý giảm tăng trưởng (de-growth). Theo đó, một số tác giả nhận định du lịch sinh thái (ecotourism) được xem là đồng nghĩa với bền vững du lịch, tuy nhiên các tác giả lập luận rằng du lịch sinh thái không tự động bền vững, nó phải có hiệu quả kinh tế, môi trường phù hợp, và được chấp nhận về mặt văn hóa xã hội để được coi là bền vững. Nghiên cứu cũng đề xuất trong tương lai nên tiếp tục khám phá mối quan hệ của du lịch bền vững với các khái niệm như đạo đức kinh doanh hoặc trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, để đáp ứng các kỳ vọng của tất cả các bên liên quan đồng thời cung cấp bằng chứng thực nghiệm về kết quả của việc thực hiện các chính sách khác nhau được phát triển ở cả cấp địa phương và quốc tế, nhằm tăng cường hiệu quả và tái sử dụng các nguồn lực.
Nhìn chung các nghiên cứu về chủ đề PTBV du lịch tiếp cận khá đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, các tác giả đều làm nổi bật ba góc độ của tính bền vững trong phát triển du lịch. Góc độ thứ nhất liên quan đến “kinh tế” với việc đảm bảo sự phát triển hướng đến nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, giá trị mang lại cho các đối tượng hữu quan và năng lực cạnh tranh của các điểm đến. Góc độ thứ hai liên quan đến “xã hội” với việc phát triển du lịch phải đảm bảo mang lại giá trị cho cộng đồng địa phương nhưng không tổn hại đến lợi ích nhận được của thế hệ tương lai. Góc độ thứ ba liên quan đến “môi trường” với việc phát triển du lịch phải tập trung vào khai thác, gìn giữ và bảo tồn các giá trị tài nguyên du lịch.