1.1. Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử
1.1.2. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết lịch sử là một thể của tiểu thuyết bên cạnh tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết trinh thám hay tiểu thuyết hiện thực... Bởi vậy, lẽ dĩ nhiên, tiểu thuyết lịch sử cũng mang trọn những đặc tr-ng của thể loại tiểu thuyết.
Nói đến lịch sử là nói đến quá khứ, đến những gì đã xảy ra. Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện trong văn học Việt Nam từ thế kỉ XVIII với Nam triều công nghiệp diễn chí, Thiên Nam liệt truyện, Hoàng Lê nhất thống chí, Việt Lam xuân thu... Tuy nhiên, các tác phẩm này đ-ợc viết theo lối ch-ơng hồi, các tác giả sử dụng thi pháp nghệ thuật của văn học Trung đại. B-ớc sang thế kỉ XX, tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển. Với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm, có những tác phẩm trở thành dấu ấn trong sự nghiệp của tác giả nh- Tiếng sấm
đêm đông (Nguyễn Tử Siêu), Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật), Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy T-ởng), Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc Hải)... Có những tác giả lấy lịch sử làm đề tài sáng tác chính trong sự nghiệp của mình nh- Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật...
Tuy lịch sử thuộc về quá khứ, nh-ng ng-ời viết tiểu thuyết lịch sử lại ở thời hiện tại. Bởi vậy, nhà văn không phải là một ng-ời chép sử đơn thuần.
Những người ghi chép lịch sử giống như “người thư kí trung thành của thời
đại”, ghi chép một cách xác thực, đầy đủ sự kiện của thời đại đó. Một nguyên tắc cơ bản của nhà sử gia là không đ-ợc phép xen lẫn cảm nhận chủ quan của mình khi ghi chép các sự kiện, hiện t-ợng hay nhân vật lịch sử. Các sự kiện trong sách lịch sử đ-ợc ghi chép theo trục thời gian tuyến tính, có ngày tháng năm cụ thể, những địa điểm và con ng-ời có thật. Nó cho phép ng-ời đọc tiếp nhận các tri thức lịch sử một cách chân thực nhất. Với nhà văn, viết tiểu thuyết lịch sử thuộc về lĩnh vực nghệ thuật. Lịch sử chỉ là chất liệu để nhà văn thể hiện một t- t-ởng nào đó trong nghệ thuật. Nói nh- Chế Lan Viên thì tiểu thuyết lịch sử phải nhẩy qua hai vòng lửa, vòng lửa lịch sử và vòng lửa nghệ thuật. Đó là hai nhiệm vụ mà nhà văn phải thực hiện khi lựa chọn thể loại tiểu thuyết lịch sử. Nói đến nghệ thuật là nói đến sự h- cấu, nh-ng vì bị giới hạn trong vòng lửa lịch sử, nên sự h- cấu trong tiểu thuyết lịch sử phải dựa trên sự thật lịch sử, tôn trọng lịch sử, h- cấu chỉ ở một mức độ nhất định. Chính sự h-
cấu có giới hạn này, đôi khi cho phép ta nhìn lịch sử một cách sáng rõ và khoáng đạt hơn.
Viết tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi nhà văn phải có vốn kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hoá, dân tộc, văn học... nhằm tái hiện lại bức tranh lịch sử thông qua cảm nhận của cá nhân mình.
Định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử, Từ điển thuật ngữ văn học viết nh- sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết h- cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì đ-ợc sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm văn học lịch sử th-ờng m-ợn chuyện x-a nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự
đồng cảm với những con ng-ời trong thời đại đã qua. Song không vì thế mà hiện đại hoá ng-ời x-a, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này. Đặc
điểm này của tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đòi hỏi nhà văn vừa phải là ng-ời nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử đúng đắn và tiến bộ” [21,256].
Từ điển văn học (Bộ mới) đã đ-a ra khái niệm về tiểu thuyết lịch sử có những yếu tố bổ sung so với khái niệm đ-ợc dẫn ra trong Từ điền thuật ngữ
văn học. Tiểu thuyết lịch sử là một “thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm tự sự h- cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính... Những tiêu
điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, th-ờng là sự hình thành, h-ng thịnh, diệt vong của các nhà n-ớc, những biến cố lớn trong đời sống xã hội cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia nh- chiến tranh, cách mạng... cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có
ảnh h-ởng đến tiến trình lịch sử... ” [23,1728].
Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ XX, ch-ơng 3, về tiểu thuyết lịch sử, cho rằng: Tiểu thuyết lịch sử lấy việc tái hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục đích sáng tác. Tiểu thuyết lịch
sử vẫn có h- cấu nh-ng chịu sự chi phối bởi cái nhìn chủ quan của nhà văn.
Có khi nhà văn chỉ xem sự kiện lịch sử là ph-ơng tiện, chất liệu để sáng tác.
Do đó, chất h- cấu trong tiểu thuyết lịch sử đậm đặc hơn. Nhà văn chỉ m-ợn lịch sử để thể hiện một quan điểm nào đó của mình, hoặc để cắt nghĩa vấn đề hiện thực hôm nay [Dẫn theo 11].
Còn rất nhiều ý kiến, quan niệm của các nhà văn, nhà nhiên cứu về tiểu thuyết lịch sử. Trên cơ sở đó, chúng tôi quan niệm về tiểu thuyết lịch sử nh- sau: Tiểu thuyết lịch sử là những sáng tác văn học khai thác từ đề tài lịch sử (nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử) đ-ợc nhà văn tái hiện lại một cách chân thực lịch sử, hoặc lấy lịch sử làm chất liệu, ph-ơng tiện để thể hiện quan điểm t- t-ởng của mình. Lịch sử trong tiểu thuyết không còn là lịch sử khách quan nh- nó vốn có, mà đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn.