Chương 2: KINH TẾ BIỂN Ở KHU KINH TẾ NGHI SƠN, TỈNH
2.2. Thực trạng kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa hiện nay
Sau hơn 12 năm đầu tư xây dựng và đi vào hoạt động, đến nay khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa đã để lại dấu ấn đậm nét trong tiến trình phát triển kinh tế xã hội của địa phương nói riêng và cả nước nói chung. Với hệ thống kỹ thuật, hạ tầng được đầu tư tương đối đồng bộ, hiện đại, nơi đây mở ra nhiều cơ hội mới thuận lợi, tạo sức hút cho các nhà đầu tư, là động lực phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Thanh Hóa, của vùng Bắc Trung bộ và của cả nước, trong đó phải kể tới hoạt động phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế.
Với những tiềm năng và thế mạnh của mình, hoạt động phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn đã và đang đạt đem lại những lợi ích kinh tế to lớn cho ngân sách trung ương và địa phương; đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ trong quá trình phát triển bền vững. Cụ thể:
2.2.1. Ưu điểm
2.2.1.1. Kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn góp phần khai thác và phát huy được thế mạnh của các ngành kinh tế biển chủ lực của khu kinh tế này
Như trên đã phân tích, các ngành kinh tế biển nói chung và việc phát triển các ngành kinh tế biển tại khu kinh tế nói riêng có nguồn nguyên liệu đầu vào là các nguồn tài nguyên biển. Tương ứng với các vị trí vùng biển cũng như điều kiện tự nhiên tại các địa phương, các nguồn tài nguyên biển phân bố tại các khu vực là khác nhau, đem lại những giá trị tài nguyên biển đặc thù cho mỗi địa phương cụ thể. Cũng từ đây, sẽ góp phần hình thành nên các ngành kinh tế biển đặc thù – là thế mạnh của nguồn tài nguyên biển tại địa phương đó.
Nghi Sơn được biết đến là một khu vực có đầy đủ các tiềm năng về nguồn tài nguyên biển đa dạng và phong phú để phát triển các ngành kinh tế biển, trong đó có các ngành kinh tế biển chủ lực như: lọc hóa dầu, cảng biển và các khu công nghiệp cùng với hoạt động phát triển du lịch nghỉ dưỡng. Với những tiềm năng lớn, đến năm 2006, Khu kinh tế Nghi Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định thành lập với diện tích ban đầu 18.611,8 ha.
Mục tiêu là xây dựng và phát triển khu kinh tế Nghi Sơn trở thành một khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, trọng tâm là công nghiệp nặng và công nghiệp. Với những tiềm năng đặc thù về nguồn tài nguyên dầu khí cũng như tài nguyên biển phục vụ các hoạt động du lịch sinh thái, khu kinh tế Nghi Sơn xác định ưu tiên phát triển công nghiệp nặng, cảng biển và dịch vụ logistics làm hạt nhân cùng với phát triển hoạt động du lịch. Đặc biệt ưu tiên đến lọc hóa dầu; có hướng phát triển quy hoạch kho trung chuyển xăng dầu, những sản phẩm từ lọc hóa dầu, công nghiệp hóa chất sau lọc hóa dầu; quan tâm đến sản xuất xi măng và thép, cơ khí chế tạo. Bên cạnh đó, để xây dựng mạng lưới phát triển kinh tế xuyên suốt và thuận lợi, Nghi Sơn chú trọng
nghiên cứu định hướng phát triển cảng biển và kinh tế biển, vận tải biển để mở rộng hoạt động giao lưu hợp tác, phát triển kinh tế biển với các địa phương trong cả nước cũng như các quốc gia trong khu vực và trên thế giới.
Cụ thể, đối với hệ thống giao thông, chú trọng nghiên cứu và đầu tư xây dựng mạng lưới giao thông có tính kết nối với nước bạn Lào và các nước ASEAN, mở rộng hoạt động hợp tác cùng phát triển.
Tại khu kinh tế Nghi Sơn, đến nay, tất cả các khu chức năng đã được phê duyệt quy hoạch chi tiết 1/2000, trong đó các khu quan trọng trong hoạt động phát triển kinh tế biển như: Cảng Nghi Sơn (được Bộ Giao thông vận tải phê duyệt quy hoạch chi tiết tại Quyết định số 1401/QĐ-BGTVT ngày 26/5/2010 được quy hoạch bao gồm các khu bến tổng hợp, container và bến chuyên dùng có khả năng tiếp nhận tàu 30.000 - 50.000 DWT, năng lực xếp dỡ 80 triệu tấn/năm); các khu công nghiệp (bao gồm: khu liên hợp lọc hoá dầu, trung tâm nhiệt điện Nghi Sơn và các khu công nghiệp tập trung như:
Khu công nghiệp số 1 (241,29 ha), Khu công nghiệp số 2 (128,37 ha), Khu công nghiệp số 3 (247,12 ha), Khu công nghiệp số 4 (385,24 ha), Khu công nghiệp số 5 (462,87 ha), Khu công nghiệp luyện kim (473,60 ha)). Ngoài ra, khu kinh tế Nghi Sơn còn bao gồm các khu chức năng khác như: khu đô thị trung tâm có diện tích 1.613,28 ha; khu đô thị số 3 có diện tích 572,2 ha; khu trung tâm dịch vụ công cộng có diện tích 38,70 ha; khu du lịch sinh thái đảo Nghi Sơn có diện tích 100 ha; khu xử lý chất thải rắn Trường Lâm có diện tích 40,03 ha; khu dịch vụ công cộng Bắc Núi Xước với diện tích 14,58 ha.
Ngoài ra còn có các khu chức năng khác đã được phê duyệt quy hoạch chi tiết như: Khu dân cư, Khu tái định cư, Sân Golf...
Việc phát triển các ngành kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn – trong đó chú trọng đầu tư vào các ngành kinh tế biển chủ lực đã và đang góp phần quan trọng trong việc khai thác và phát huy được thế mạnh và tiềm năng về
tài nguyên biển của địa phương, tiến tới xây dựng khu kinh tế Nghi Sơn trở thành trọng điểm về phát triển đa ngành, đa lĩnh vực – là điểm sáng trong phát triển kinh tế biển tại khu vực phía Bắc.
Thứ nhất, về hoạt động lọc hóa dầu
Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn là dự án lọc hóa dầu thứ hai của Việt Nam (sau nhà máy lọc hóa dầu Dung Quất) và được đánh giá là một trong những công trình trọng điểm quốc gia, một bước phát triển đột phá ngành công nghiệp lọc hóa dầu Việt Nam. Nhà máy được xây dựng trên diện tích 400 ha tại khu kinh tế Nghi Sơn với công suất lọc dầu đạt 200 nghìn thùng/ngày (tương đương 10 triệu tấn/năm). Nhà máy sử dụng nguồn nguyên liệu dầu thô nhập khẩu từ Kuwait. Dự án có tổng vốn đầu tư 09 (chín) tỷ USD, do các nhà đầu tư góp vốn gồm: Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) 25,1%, Công ty Dầu khí Quốc tế Kuwait (KPI/KPE) 35,1%, Công ty Idemitsu Kosan Nhật Bản (IKC) 35,1%, Công ty Hóa chất Mitsui Nhật Bản (MCI) 4,7%. Công ty TNHH Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP) được thành lập bởi các nhà đầu tư theo Hợp đồng liên doanh ký ngày 7/4/2008 và Giấy chứng nhận /đầu tư cấp ngày 14/4/2008. Dự án lọc hóa dầu Nghi Sơn có công nghệ chế biến sâu và phức tạp nhất trong lĩnh vực lọc hóa dầu tại Việt Nam và khu vực với 38 phân xưởng công nghệ hiện đại hàng đầu thế giới. Các sản phẩm chính của nhà máy bao gồm: khí hóa lỏng LPG; xăng RON 92, 95; dầu đi-ê-den, dầu hỏa, nhiên liệu phản lực, nhựa Polypropylene, Para-xylene, Benzene và lưu huỳnh 8
Dự án có công suất giai đoạn I là 200.000 thùng dầu thô/ngày. Theo kế hoạch, khi đạt 100% công suất vận hành, tương đương 10 triệu tấn dầu thô/năm, Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn sẽ đáp ứng được 40% thị trường
8http://baothanhhoa.vn/video/kkt-nghi-son/loc-hoa-dau-nghi-son-hien-thuc-hoa-ky-vong-tro-thanh-diem- sang-ve-phat-trien-kinh-te-cua-ca-nuoc/94746.htm
nhiên liệu trong nước, các sản phẩm hóa dầu chiếm khoảng 17% tổng sản lượng sẽ được xuất bán ở thị trường nước ngoài. Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn là dự án trọng điểm quốc gia nên việc chính thức bước vào giai đoạn vận hành thương mại của dự án được kỳ vọng sẽ mở ra nhiều cơ hội phát triển cho tỉnh Thanh Hóa và tạo cú hích lớn đối với kinh tế khu vực Bắc Trung Bộ.
Điều này đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc về năng lực quản lý, thi công và vận hành, bảo dưỡng các nhà máy lọc hóa dầu của đội ngũ cán bộ và công nhân Vỉệt Nam nói chung và ngành dầu khí nói riêng.
Thứ hai, về hoạt động khai thác cảng và khu công nghiệp
Khu kinh tế Nghi Sơn được quy hoạch là một trong 8 (tám) khu kinh tế trọng điểm ven biển của cả nước, trong đó, cảng biển Nghi Sơn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao lợi thế cạnh tranh để thu hút đầu tư vào Khu kinh tế cũng như vào tỉnh Thanh Hoá. Trên cơ sở quy hoạch đã được duyệt, các nhà đầu tư đã không ngừng hoàn thiện hệ thống cảng biển, biến Nghi Sơn trở thành trung tâm logictics của khu vực. Với lợi thế có đường bờ biển dài 102km, gồm 5 cửa lạch, phân bố đồng đều ở các huyện, thành phố ven biển, tạo thành hệ thống giao thông sông - biển, rất thuận tiện cho các loại phương tiện ra vào hoạt động, đa dạng các loại hình vận tải...trong đó tiêu biểu là cảng biển Nghi Sơn thuộc khu kinh tế Nghi Sơn - là khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, trọng tâm là công nghiệp nặng, là nơi hình thành các sản phẩm mũi nhọn, có chất lượng và khả năng cạnh tranh cao, như: Dầu khí, xi măng, điện, thép...Theo quy hoạch được Bộ Giao thông Vận tải phê duyệt tại Quyết định số 2368/QĐ-GTVT ngày 29/7/2016, giai đoạn 2020 - 2030, cảng Nghi Sơn là cảng tổng hợp quốc gia, đầu mối khu vực loại I, là nơi tiếp nhận tàu đến 50.000 DWT (riêng khu bến đảo Hòn Mê tiếp nhận tàu đến 400.000 DWT). Lượng hàng hóa thông qua cảng dự kiến năm 2020 đạt khoảng 38,7 triệu tấn/năm, năm 2030 khoảng 65,6 triệu tấn/năm. Cảng biển Nghi Sơn
được đầu tư xây dựng bến số 1 vào năm 2001 cho tàu 10.000 DWT và tiếp tục đầu tư bến số 2 vào năm 2004 cho tàu 30.000 DWT, với tổng mức đầu tư 2 bến khoảng 500 tỷ đồng bằng nguồn vốn ngân sách tỉnh. Hiện nay, Cảng Nghi Sơn đang hoạt động với 8 cảng tổng hợp, 2 cầu cảng chuyên dùng xi măng, 2 cầu cảng chuyên dùng nhiệt điện và khu cầu cảng phục vụ Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn, đáp ứng cho tàu có trọng tải đến 70.000DWT giảm tải ra, vào;
khối lượng hàng hóa thông qua cảng liên tục tăng.
Theo điều chỉnh, mở rộng quy hoạch chung xây dựng khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, hệ thống cảng biển Nghi Sơn được quy hoạch tổng cộng 62 bến (trong đó, 12 bến container, 20 bến tổng hợp, còn lại là các bến và khu bến chuyên dùng). Hiện nay, cảng biển Nghi Sơn đã có 19 bến đi vào hoạt động; trong đó, 2 cầu cảng tổng hợp và khu hậu cần cảng của Công ty Cổ phần Cảng dịch vụ dầu khí tổng hợp PTSC Thanh Hóa, có khả năng tiếp nhận tàu 70.000 DWT, 3 cầu cảng tổng hợp của Công ty CP Đầu tư khoáng sản Đại Dương có khả năng tiếp nhận tàu chở hàng tổng hợp có trọng tải đến 60.000 DWT, 4 cầu cảng tổng hợp quốc tế của Công ty Cổ phần Gang thép Nghi Sơn có thể tiếp nhận và cung cấp dịch vụ cho các tàu container có sức chở đến 3.500 TEU (tương đương trọng tải 30.000 - 40.000 DWT). Với những lợi thế, tiềm năng phát triển tại khu vực này và được sự ủng hộ của tỉnh Thanh Hóa, Tập đoàn CMA CGM của Pháp, một hãng tàu vận tải container lớn thứ 3 thế giới đã quyết định mở tuyến vận tải container quốc tế đến Nghi Sơn 9.
Bên cạnh những tiềm năng to lớn về phát triển cảng biển, để phù hợp với định hướng chiến lược trong việc xây dựng và phát triển khu kinh tế Nghi Sơn trở thành khu kinh tế trọng điểm về phát triển công nghiệp. Với những đặc thù về điều kiện tự nhiên, Nghi Sơn là một trong rất ít những địa điểm ở
9 http://nghison.gov.vn/Trang/default.aspx
phía Bắc Việt Nam có điều kiện để xây dựng cảng biển nước sâu, là điều kiện để thu hút những dự án có quy mô lớn, các dự án công nghiệp nặng gắn với cảng như lọc hoá dầu, luyện cán thép, đóng mới và sửa tàu thuyền, sản xuất nhiệt điện... và là cửa ngõ để giao lưu quốc tế. Bên cạnh đó, Nghi Sơn còn có địa hình cao, nằm cạnh những mỏ đá vôi lớn vào loại nhất trong cả nước làm vùng nguyên liệu cho các ngành công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng.
Đánh giá về tiềm năng của Nghi Sơn, đoàn chuyên gia thuộc Viện phát triển kinh tế Nhật bản (JICA) khảo sát năm 1996 đã nhận định: “...Nằm ở cuối phía nam bờ biển Thanh Hoá, Nghi Sơn có tiềm năng về xây dựng một cảng biển nước sâu có độ sâu từ 15-18m. Sau khi xây dựng một nhà máy xi măng lớn, một cảng chuyên dùng và tuyến kỹ thuật hạ tầng vào khu công nghiệp, đồng thời với sự đầu tư tổng hợp sẽ cho phép vùng Nghi Sơn trở thành một trong các trung tâm công nghiệp hiện đại của vùng bắc Trung Bộ và của cả nước, sẽ là cửa ngõ chính của tam giác kinh tế phía Bắc...”
Thứ ba, về hoạt động du lịch
Nghi Sơn là xã đảo nằm trên đảo Biện Sơn hay còn gọi là hòn Biện, đảo Biện, cù lao Biện. Nơi đây có bề dày lịch sử hàng nghìn năm trầm tích lắng đọng, cảnh quan thiên nhiên “sơn thủy hữu tình” với một quần thể di tích văn hóa và tâm linh, hội tụ đủ tiềm năng để phát triển du lịch. Đặc biệt, hệ thống di tích thắng cảnh độc đáo như biển Hải Hòa, biển Nghi Sơn gắn với vịnh đảo, làng biển Do Xuyên, động Trường Lâm, đền Lạch Bạng, pháo đài Tĩnh Hải...đã tạo nên một khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, là điều kiện để có thể phát triển du lịch sinh thái, thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. Đó chính là món quà thiên nhiên đã ban tặng cho mảnh đất và con người nơi đây.
Hiện đã có một số dự án đầu tư trên địa bàn xã Nghi Sơn, như: Dự án Khu du lịch sinh thái đảo Nghi Sơn, do Công ty CP Đầu tư, dịch vụ và Du lịch Nghi Sơn làm chủ đầu tư, với diện tích 106 ha, tổng số vốn là 154,52 tỷ đồng. Dự
án khu dịch vụ du lịch và nghỉ dưỡng Bắc đảo Nghi Sơn với diện tích 3,10 ha, tổng vốn là 300 tỷ đồng, hiện đang đưa vào khai thác dịch vụ nhà hàng ăn uống, quán cafe sinh thái và đang chuẩn bị hoàn thiện đưa vào khai thác khu tổ hợp khách sạn 7 tầng, khu dịch vụ spa 10. Điều này sẽ góp phần thúc đẩy các hoạt động du lịch tại khu kinh tế Nghi Sơn phát triển mạnh mẽ hơn, qua đó khai thác và phát huy được những giá trị về du lịch sinh thái của tài nguyên biển nơi đây, góp phần đem lại nguồn lợi kinh tế cho chính người dân địa phương, cũng như đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của địa phương và cả nước.
2.2.1.2. Hoạt động kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn đã thúc đẩy quá trình hình thành nên những vùng kinh tế biển trong cả nước, xây dựng mạng lưới phát triển kinh tế biển rộng rãi và hiệu quả cao
Ngày 09 tháng 07 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1114/QĐ – TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung đến năm 2020. Theo đó, Nhà nước xác định khu vực Bắc Trung Bộ là khu vực có thế mạnh đặc biệt về phát triển kinh tế biển. Mục tiêu đặt ra là tiến tới xây dựng vùng Bắc Trung Bộ trở thành khu vực phát triển năng động, nhanh và bền vững, là một đầu cầu quan trọng của cả nước trong giao lưu hợp tác quốc tế; giữ vững ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội, phát triển kinh tế biển gắn với đảm bảo quốc phòng, an ninh, bảo vệ chủ quyền biển, đảo của đất nước. Từ đó, từng bước cải thiện căn bản đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân, đẩy mạnh công tác xóa đói, giảm nghèo, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào ở các xã đặc biệt khó khăn, vùng căn cứ kháng chiến; tăng cường công tác bảo vệ và nâng cao sức khỏe của người dân. Đồng thời, hạn chế tối
10http://thanhhoa.gov.vn/portal/Pages/2016-10-29/Phat-trien-tiem-nang-du-lich-bien-dao-Nghi-Son- p1yurz.aspx
đa ảnh hưởng của thiên tai lũ bão, hạn hán, bảo vệ môi trường sinh thái; ứng phó có hiệu quả với biến đổi khí hậu, đặc biệt là nước biển dâng.
Để đảm bảo thực hiện một cách thống nhất và hiệu quả các mục tiêu đặt ra, các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh trong thời gian qua đã nỗ lực trong việc xây dựng và tổ chức vận hành hoạt động của các khu kinh tế, trong đó có khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Trong nhóm cảng biển Bắc Trung Bộ (nhóm 2) thì cảng Nghi Sơn được đầu tư muộn hơn so với Cửa Lò và Vũng Áng - Sơn Dương nhưng lại có bước phát triển nhanh chóng. Dấu mốc đầu tiên là 187 m cầu cảng chuyên dùng của Nhà máy xi-măng Nghi Sơn đi vào hoạt động từ giữa năm 2000. Sau đó ít năm, Thanh Hóa đã mạnh dạn tự bỏ ngân sách gần 500 tỷ đồng xây dựng 390 m cầu cảng bến số 1 và 2; nạo vét 4,6 km luồng tàu, đê chắn sóng, đê chắn cát, để thu hút đầu tư cảng biển và khu kinh tế. Đồng thời, tỉnh Thanh Hóa cũng kêu gọi, thu hút các thành phần kinh tế đầu tư xây dựng cảng biển theo quy hoạch. Bên cạnh đó, với những thế mạnh và tiềm năng về lọc hóa dầu, phát triển các ngành công nghiệp nặng và các loại hình du lịch sinh thái, khu kinh tế Nghi Sơn đã và đang phấn đấu phát triển và trở thành một trong những điểm sáng về phát triển kinh tế biển tại khu vực Bắc Trung Bộ.
Thực tế chỉ ra rằng, nếu chỉ tiến hành phát triển kinh tế xã hội trong giới hạn và phạm vi trên một địa bàn địa phương nhất định thì rất khó có thể tạo ra động lực cạnh tranh giữa các nền kinh tế, từ đó thúc đẩy kinh tế phát triển mạnh mẽ hơn. Nhìn dưới khía cạnh các khâu liên tục của một chuỗi phát triển cho bất cứ ngành kinh tế biển cụ thể, quá trình thực hiện các hoạt động phát triển này cần phải được thực hiện đồng thời và tổng thể trên ba phương diện: (i) khai thác vùng không gian biển (mặt biển, dưới biển, bầu trời trên biển); (ii) khai thác vùng bờ biển (các cảng biển, bãi biển, khu kinh tế ven biển); và (iii) các lĩnh vực “hậu cần” cho kinh tế biển và các khu kết nối (vận