Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN Ở
3.1. Yêu cầu đặt ra đối với việc phát triển kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa
3.1.1. Yêu cầu về chính trị
Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) đã thông qua Nghị quyết 36/NQ-TW về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”; trong đó, xác định mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể cần đạt được đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết xác định mục tiêu tổng quát đến năm 2030 là đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh; đạt cơ bản các tiêu chí về phát triển bền vững kinh tế biển; hình thành văn hóa sinh thái biển; chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng; ngăn chặn xu thế ô nhiễm, suy thoái môi trường biển, tình trạng sạt lở bờ biển và biển xâm thực; phục hồi và bảo tồn các hệ sinh thái biển quan trọng. Những thành tựu khoa học mới, tiên tiến, hiện đại trở thành nhân tố trực tiếp thúc đẩy phát triển bền vững kinh tế biển. Đồng thời, Nghị quyết đã đặt ra các mục tiêu cụ thể, trong đó có mục tiêu về phát triển kinh tế biển theo hướng phấn đấu để các ngành kinh tế thuần biển đóng góp khoảng 10% GDP cả nước; kinh tế của 28 tỉnh, thành phố ven biển ước đạt 65% - 70% GDP cả nước. Các ngành kinh tế biển phát triển bền vững theo các chuẩn mực quốc tế; kiểm soát khai thác tài nguyên biển trong khả năng phục hồi của hệ sinh thái biển. Đến năm 2045, Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển bền vững, thịnh vượng, an ninh, an toàn; kinh tế biển đóng góp quan trọng vào nền kinh tế đất nước, góp phần xây dựng nước ta thành nước công nghiệp hiện đại theo định hướng xã hội chủ nghĩa; tham gia chủ động và có trách nhiệm vào giải quyết các vấn đề
quốc tế và khu vực về biển và đại dương. Đồng thời, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020 tiếp tục khẳng định: Phát triển mạnh kinh tế biển tương xứng với vị thế và tiềm năng biển của nước ta, gắn phát triển kinh tế biển với bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ chủ quyền vùng biển. Phát triển nhanh một số khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển, ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp năng lượng, đóng tàu, xi măng, chế biến thuỷ sản chất lượng cao… Đẩy nhanh tốc độ đô thị hoá, tạo thành các trung tâm kinh tế biển mạnh, tạo thế tiến ra biển, gắn với phát triển đa dạng các ngành dịch vụ, nhất là các ngành có giá trị gia tăng cao như dịch vụ xuất, nhập khẩu, du lịch, dịch vụ nghề cá, dịch vụ dầu khí, vận tải… Phát triển cảng biển, dịch vụ cảng và vận tải biển, sông - biển; phát triển các đội tàu, công nghiệp đóng mới và sửa chữa tàu biển… Phát triển kinh tế đảo phù hợp với vị trí, tiềm năng và lợi thế của từng đảo15.
Khu kinh tế Nghi Sơn là một trong những khu kinh tế ven biển lớn của khu vực Bắc Trung Bộ với những tiềm năng và thế mạnh vượt trội về phát triển kinh tế biển. Do đó, để phù hợp với định hướng phát triển khu kinh tế nói chung và khu kinh tế ven biển nói riêng của Đảng và Nhà nước, trong thời gian tới chính quyền tỉnh Thanh Hóa cần tranh thủ thời cơ, vận hội thuận lợi để khai thác có hiệu quả tiềm năng, lợi thế của khu kinh tế Nghi Sơn cho phát triển nhanh và bền vững trong xu thế hội nhập toàn cầu, sớm đưa khu kinh tế Nghi Sơn trở thành một trọng điểm kinh tế ven biển năng động với chức năng đô thị - công nghiệp – dịch vụ - du lịch; tiến tới xây dựng và phát triển khu kinh tế Nghi Sơn trở thành “Thành phố công nghiệp, thân thiện” trong tương lai; trong đó, ưu tiên phát triển công nghiệp, đô thị, dịch vụ, du lịch; tiến tới bảo đảm phát triển kinh tế biển bền vững.
15 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ XI, Nxb. CTQG, H, 2011, tr.121,122.
Với những chính sách ưu đãi đầu tư của Đảng và Nhà nước cũng như chính quyền địa phương tỉnh Thanh Hóa, khu kinh tế Nghi Sơn sẽ là khu kinh tế biển đa ngành, đa lĩnh vực với trọng tâm là công nghiệp nặng và công nghiệp cơ bản, gắn liền với xây dựng và khai thác có hiệu quả cảng biển Nghi Sơn; vận hành theo cơ chế ưu đãi đặc biệt; là động lực phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh Thanh Hóa và khu vực Bắc miền Trung.
Bên cạnh những yêu cầu về phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng vê xây dựng và phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững, hoạt động phát triển kinh tế biển trong khu kinh tế Nghi Sơn còn cần phải đáp ứng các yêu cầu về bảo đảm an ninh quốc phòng, giữ vững chủ quyền biên giới lãnh thổ của đất nước về tài nguyên biển. Theo đó, phát triển kinh tế biển gắn với an ninh, quốc phòng luôn được chú trọng trong suốt quá trình phát triển của Việt Nam. Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 Hội nghị 8 BCH trung ương khóa XII chỉ rõ: “...đảm bảo an ninh, an toàn cho dân cư, người lao động và các hoạt động kinh tế khu vực biển; xây dựng vững chắc thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân vùng biển, đảo”. Với vị trí địa, chính trị của mình vấn đề phát triển kinh tế biển gắn với đảm bảo an ninh quốc phòng đối với tỉnh Thanh Hóa và khu vực Bắc Trung Bộ trở nên hết sức cấp thiết và quan trọng. Đây là căn cứ để tỉnh Thanh Hóa và các địa phương Bắc Trung Bộ tổ chức thực hiện thành công chiến lược phát triển kinh tế biển gắn với đảm bảo an ninh, quốc phòng. Phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn vùng, ưu tiên nguồn lực cho phát triển kinh tế gắn với bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo, góp phần thực hiện có hiệu quả chiến lược phát triển kinh tế - xã hội trên các vùng ven biển, hải đảo.
3.1.2. Yêu cầu về xây dựng chính sách và pháp luật
Một trong những đặc trưng quan trọng và cũng là đòi hỏi tất yếu của nhà nước pháp quyền - đó chính là thượng tôn pháp luật. Đặc trưng cơ bản
của nhà nước pháp quyền là mọi hoạt động của nhà nước được xem xét dưới góc độ pháp luật, trong đó tính tối cao của pháp luật được tôn trọng, các tư tưởng và hành vi chính trị, tôn giáo... của bất cứ tổ chức hoặc cá nhân nào cũng được giới hạn bởi khuôn khổ pháp luật và chịu sự điều chỉnh của pháp luật; bao hàm việc xác định rõ ràng quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, với hệ thống pháp luật đầy đủ, rõ ràng, minh bạch, thể hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân để điều chỉnh những quan hệ pháp luật phát sinh trong xã hội, nhất là việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cơ bản của công dân (hoặc con người nói chung). Nói cách khác, trong một xã hội thượng tôn pháp luật, mọi cá nhân, tổ chức, cán bộ quản lí nhà nước, đều phải sống và làm việc dựa trên các quy định của luật pháp; không ai được (phép) đặt mình ra khỏi các quy định của pháp luật. Theo đó, pháp luật phải được thực thi một cách nghiêm minh, nhất quán từ trên xuống dưới, không có ngoại lệ, không có biệt đãi, càng không thể có một hệ thống luật pháp dành riêng cho công chức hoặc nhóm đối tượng cụ thể nào đó hoặc theo ý chí một cá nhân hay tổ chức nắm quyền lực. Đó là hệ thống luật pháp của một nhà nước dân chủ - nơi pháp luật được ban hành một cách minh bạch, chính đáng và thể hiện được đầy đủ ý chí xã hội của cộng đồng trong các đạo luật đó.
Việc xây dựng và tổ chức vận hành các khu kinh tế, trong đó có khu kinh tế Nghi Sơn góp phần thu hút đầu tư để phát triển kinh tế, mở rộng quyền tự do kinh doanh theo hướng thông thoáng hơn khi trao quyền và những ưu đãi đặc biệt cho các nhà đầu tư – đặc biệt đối với những nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Do đó, nếu không có một hành lang pháp lí vững chắc và đầy đủ để quy định về vấn đề này sẽ dễ dẫn tới vấn đề buông lỏng quản lí, từ đó hình thành nên những “lỗ hổng” trong công tác quản lí hành chính nhà nước tại các khu kinh tế, đe dọa nghiêm trọng tới tình hình phát triển kinh tế xã hội của địa phương cũng như cả nước, ảnh hưởng tới trật tự an
toàn xã hội, tình hình môi trường tự nhiên và chất lượng cuộc sống của người dân. Do đó, công tác xây dựng và vận hành các hoạt động phát triển kinh tế xã hội – trong đó có kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn phải được đảm bảo thực hiện dựa trên những chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước nhằm đảm bảo phát triển kinh tế, trật tự an toàn xã hội và quốc phòng an ninh của quốc gia, tiến tới bảo đảm phát triển kinh tế biển bền vững.
Bên cạnh việc đảm bảo xây dựng một hệ thống các quy định pháp luật về hoạt động phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế, một trong những biện pháp nhằm thúc đẩy hoạt động phát triển kinh tế biển ở các khu kinh tế - trong đó có khu kinh tế Nghi Sơn được tiến hành một cách hiệu quả là phải tiến tới công khai, minh bạch trong hoạt động xây dựng chính sách cũng như cải cách thủ tục hành chính trong các khu kinh tế được thực hiện thông qua hoạt động của các Ban Quản lí khu kinh tế, trong đó có khu kinh tế Nghi Sơn. Theo đó, minh bạch (transparency) được hiểu là cởi mở, thẳng thắn, trung thực trong tất cả các giao tiếp, giao dịch và hoạt động 16.
Trong hoạt động quản lí hành chính nhà nước, minh bạch được hiểu là các thông tin phù hợp, tin cậy, kịp thời về các hoạt động của Chính phủ và các cơ quan trong hệ thống hành chính nhà nước phải luôn luôn được công khai, dễ tiếp cận, tạo điều kiện để người dân thực hiện hiệu quả quyền giám sát hoạt động quản lí hành chính nhà nước của mình. Theo đó, minh bạch trong quản lí hành chính nhà nước đòi hỏi quá trình hoạch định chính sách, thực hiện và các điều chỉnh trong việc thực hiện chính sách đó phải được công khai một cách hợp lí 17.
Nói cách khác, để đảm bảo được minh bạch trong cải cách hành chính nhà nước thì mức độ công khai phải rõ ràng, đầy đủ, trung thực về hoạt động
16 Renee Kuriyan và các cộng sự (2012). Technologies for Transparency and accountability: Implication for ICT policy and implementation
17 Bok, D. (1997). ''Measuring the Performance of Government.'' In Why People Don't Trust Government, eds. Joseph Nye, Jr., Philip Zelikow, and David King. Cambridge, MA: Harvard, University Press, pp. 55 -75
quản lí hành chính nhà nước cho cộng đồng dân cư hiểu rõ và thực hiện quyền giám sát hiệu quả. Minh bạch trong cải cách hành chính nhà nước đòi hỏi phải đảm bảo sự rõ ràng trong việc không chỉ đáp ứng được tính công khai thông tin mà còn phải đảm bảo khả năng tiếp cận được thông tin, chia sẻ thông tin và sẵn sàng tham gia trao đổi một cách thẳng thắn, trung thực, rõ ràng về quá trình quyết định chính sách, kế hoạch và thực hiện các chính sách, kế hoạch đó trên thực tế trong hoạt động quản lí hành chính nhà nước. Do đó, đảm bảo minh bạch trong cải cách hành chính nhà nước phải luôn gắn liền với trách nhiệm của cơ quan quản lí hành chính nhà nước nói chung và cán bộ quản lí hành chính nhà nước nói riêng.
Theo đó, hoạt động quản lí hành chính nhà nước trong quá trình thực hiện hoạt động kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn cần phải được cải cách theo hướng tinh gọn, hoạt động có hiệu lực và hiệu quả, công khai và minh bạch nhằm hạn chế tới mức tối đa những sai phạm của cơ quan quản lí nhà nước có thẩm quyền trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình về công tác quản lí hành chính nhà nước tại khu kinh tế Nghi Sơn.
3.1.3. Yêu cầu về sự phát triển kinh tế
Để phù hợp với tinh thần và định hướng chung của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế biển trong khu kinh tế, các hoạt động phát triển kinh tế biển trong khu kinh tế Nghi Sơn đều phải được xây dựng và tổ chức thực hiện dựa trên nền tảng của quan điểm phát triển bền vững, ứng phó và thích nghi với tình trạng biến đổi khí hậu đang ngày càng diễn biến phức tạp. Theo đó, biến đổi khí hậu có thể có nhiều ảnh hưởng đến các hệ sinh thái biển, ven biển và nước ngọt (bao gồm dòng chảy và chất lượng nước), tất cả đều quan trọng đối với sản xuất thủy sản thông qua các hoạt động khai thác và nuôi trồng thuỷ sản. Nó có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của các hệ sinh thái
quan trọng như rừng ngập mặn, các cửa sông và các đầm phá ven biển vốn rất quan trọng đối với các giai đoạn sống của nhiều loài thủy sản. Bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về sinh cảnh sẽ ảnh hưởng đến năng suất và sự an toàn nuôi trồng thủy sản.
Khả năng biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất thủy sản là hiện hữu, nhu cầu tiếp tục tăng sản lượng nuôi trồng thủy sản, đã và đang đặt ra yêu cầu cho tỉnh Thanh Hóa phải phát triển và triển khai các kịch bản phòng, chống và thích ứng với quá trình đó. Việc thích ứng với biến đổi khí hậu ở đây phải được hiểu theo nghĩa tích cực là phải chuyển đổi cơ cấu, ngành nghề để biến bất lợi thành lợi thế, có như vậy, công tác quy hoạch, phối hợp, liên kết cả về kinh tế và tổ chức quản lý đạt hiệu quả cao. Để thích ứng được với tình hình biến đổi khí hậu và biến những bất lợi thành lợi thế cho sự phát triển kinh tế biển, việc nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ vào quá trình sản xuất phải được chú trọng và tập trung vào công tác điều tra cơ bản về các vùng biển, thềm lục địa, công tác quản lý dữ liệu, quan trắc môi trường, bảo vệ các nguồn tài nguyên và môi trường biển, dự báo chính xác những tác động do biến đổi khí hậu gây ra.
Đối với công tác xây dựng và tổ chức triển khai thực hiện những ngành kinh tế biển, với những ưu thế và tiềm năng quan trọng và đặc thù về phát triển kinh tế biển, quy hoạch chung xây dựng khu kinh tế Nghi Sơn được xác định là khu kinh tế biển đa ngành, đa lĩnh vực với trọng tâm là công nghiệp nặng và công nghiệp cơ bản, vận hành theo cơ chế ưu đãi đặc biệt; là cụm đô thị công nghiệp, du lịch dịch vụ, hiện đại với trung tâm thành thành phố công nghiệp Nghi Sơn và các đô thị Hải Ninh, Yên Mỹ, Thanh Tân; là đầu mối giao thông quan trọng, cửa ngõ giao lưu, trao đổi hàng hóa của khu vực Bắc Trung Bộ nói riêng và của cả nước nói chung với vùng Bắc Lào, Đông Bắc Thái Lan và các đối tác quốc tế thông qua cảng biển Nghi Sơn; phấn đấu đưa
khu kinh tế Nghi Sơn vươn tới tầm nhìn là một khu vực phát triển bền vững, thịnh vượng, thống nhất với các chiến lược phát triển của tỉnh Thanh Hóa và của quốc gia.
Trong quy hoạch cần tuân thủ vào quyết định của Thủ tướng Chính phủ, xác định được tiềm năng, thế mạnh của khu kinh tế Nghi Sơn, có sự so sánh với những khu kinh tế khác trong cả nước, tạo được sự đặc trưng khác biệt riêng cho khu kinh tế Nghi Sơn trong hoạt động phát triển kinh tế biển.
Đồng thời, để xúc tiến quá trình xây dựng các vùng kinh tế, đồ án quy hoạch cần làm rõ được những định hướng cụ thể, đột phá, phát triển nhanh và bền vững, trong đó cần xác định khu kinh tế Nghi Sơn ưu tiên phát triển công nghiệp nặng, cảng biển và dịch vụ logistics làm hạt nhân, phát huy cảng biển và du lịch để kết nối các vùng trong tỉnh, trong đó, khi quy hoạch công nghiệp cần phân khu chức năng cho từng loại hình sản xuất công nghiệp, không nên quy hoạch theo kiểu dàn trải.
Trong các ngành kinh tế biển, cần đặc biệt ưu tiên đến lọc hóa dầu; có hướng phát triển quy hoạch kho trung chuyển xăng dầu, những sản phẩm từ lọc hóa dầu, công nghiệp hóa chất sau lọc hóa dầu; quan tâm đến sản xuất xi măng và thép, cơ khí chế tạo. Bên cạnh đó, cần có nghiên cứu định hướng phát triển cảng biển và kinh tế biển, vận tải biển. Đối với hệ thống giao thông cần nghiên cứu xây dựng mạng lưới giao thông có tính kết nối với nước bạn Lào và các nước ASEAN. Bên cạnh đó, để đảm bảo mục tiêu phát triển kinh tế biển bền vững, cần quan tâm đến công tác giữ gìn, bảo đảm môi trường và có biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu; phát triển phải luôn giữ gìn văn hóa truyền thống của địa phương...
Để thực hiện được mục tiêu chiến lược đó, về định hướng phát triển không gian, đồ án chú trọng phát triển khu kinh tế Nghi Sơn theo mô hình phi tập trung hóa các khu vực phát triển công nghiệp và đô thị, phù hợp với đặc