Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN Ở
3.3. Giải pháp phát triển kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn tới
3.3.1. Cần phát huy mạnh mẽ tiềm năng về tài nguyên biển để phát huy kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn theo hướng đồng bộ, thống nhất và hiệu quả; tận dụng tối đa các nguồn lực của toàn khu kinh tế
Thực tế chỉ ra rằng, nguồn lực của ngân sách trung ương và ngân sách địa phương đã và đang buộc phải đầu tư cho nhiều mục tiêu kinh tế - xã hội khác nhau. Điều này tất yếu dẫn tới nguồn lực đầu tư cho việc phát triển kinh tế biển thường bị dàn trải và kém hiệu quả. Do đó, để tăng hiệu quả đầu tư trong việc phát triển kinh tế biển của khu kinh tế Nghi Sơn, cần tiến tới lựa chọn một số lĩnh vực kinh tế biển thực sự có lợi thế để tập trung đầu tư và trở thành thế mạnh của khu kinh tế. Theo đó, cần căn cứ vào các lợi thế về tài nguyên biển và lợi thế địa - kinh tế, lợi thế địa - chiến lược - để lựa chọn điểm đột phá cụ thể cho từng lĩnh vực.
Xuất phát từ cơ cấu ngành nghề đa dạng của kinh tế biển, trong đó có nhiều ngành then chốt như: khai thác dầu khí, khai thác chế biến hải sản, du lịch biển, vận chuyển hàng hải, xây dựng cảng biển và khu kinh tế ven biển, đóng tàu, xây dựng kết cấu hạ tầng nghề cá, phát triển các ngành công nghiệp
phụ trợ... đòi hỏi nhiều vốn, nhiều lao động đặc thù không thể là công việc của một thành phần kinh tế nào. Do đó, sự huy động nguồn lực của toàn vùng, của mọi thành phần kinh tế sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để phát triển mạnh mẽ ngành này. Thực tế chỉ ra rằng, kinh tế biển đã và đang tạo ra những tiền đề, điều kiện phát triển các ngành kinh tế khác, từ sản phẩm nuôi trồng, chế biến thuỷ sản, có thể tạo ra những ngành nghề chế biến mới, từ nhu cầu cần có nhiều phương tiện đánh bắt và từ công việc sơ chế, chế biến thuỷ hải sản, đòi hỏi phải phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ. Do vậy, việc kết hợp yêu cầu về phát triển kinh tế biển với phát triển các ngành kinh tế khác là rất cần thiết nhằm phát triển những ngành mới, đồng thời tạo ra cơ cấu ngành kinh tế phong phú, hiện đại góp phần phát triển kinh tế biển và kinh tế - xã hội của địa phương.
3.3.2. Phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn cần phải được đặt trong quy hoạch thống nhất tổng thể của địa phương và cả nước về phát triển kinh tế biển nói riêng và phát triển kinh tế xã hội nói chung
Thực tế chỉ ra rằng, nhiều hoạt động phát triển kinh tế biển trong khu kinh tế Nghi Sơn được đặt ra nhưng không hoặc chưa tương xứng với khả năng thực tế của đia phương về phát triển kinh tế biển, dẫn tới những dự án
“treo” không có cơ sở để thực hiện, gây lãng phí nguồn tài nguyên thiên nhiên và tốn kém cho ngân sách trung ương cũng như ngân sách địa phương.
Mục tiêu đề ra thường mang tầm vĩ mô, song điều kiện thực hiện, triển khai thường không theo kịp, dẫn đến mục tiêu và kế hoạch đề ra ban đầu bị bóp méo và không đạt được như ý. Hậu quả là phá vỡ quy hoạch, kế hoạch chung, làm lãng phí tiền của và công sức của cả nước, địa phương lẫn người dân, gây không ít bức xúc trong xã hội.
Xuất phát từ thực trạng trên, vấn đề quy hoạch phát triển kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa trong thời gian tới phải xuất phát từ
vấn đề xây dựng quy hoạch các ngành kinh tế biển với quy hoạch không gian sản xuất của các ngành nghề khác trong tỉnh hợp thành thể thống nhất, tránh tình trạng chồng chéo và trùng lặp giữa các loại hình quy hoạch. Bên cạnh đó, để mở rộng sự liên kết vùng trong khu kinh tế, quá trình xây dựng quy hoạch các ngành kinh tế biển của khu kinh tế Nghi Sơn phải được tích hợp với quy hoạch của địa phương cũng như vùng kinh tế, bởi lẽ, chỉ có đặt trong quy hoạch tổng thể của toàn vùng thì mới có tầm nhìn dài hạn trong quá trình phát triển, bảo đảm các hoạt động kinh tế biển được triển khai thực hiện đồng bộ và thống nhất. Mặt khác, khi không gian kinh tế của địa phương với vùng được gắn kết, không còn bị chia cắt sẽ góp phần hình thành các vùng tập trung sản xuất có liên kết chặt chẽ với nhau, bổ sung những điểm còn khuyết thiếu của nhau, thiết lập được chuỗi giá trị kết nối toàn vùng, giúp cho quá trình sản xuất, lưu thông thuận tiện, các sản phẩm từ biển của các địa phương trong vùng có nhiều điểm tương đồng sẽ được kết nối. Từ đó góp phần đẩy mạnh hoạt động phát triển kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn trong sự phù hợp với định hướng chung về phát triển kinh tế xã hội của địa phương và vùng kinh tế; gắn kết và mở rộng các ngành kinh tế biển trong sự liên quan chặt chẽ với các địa phương khác để cùng phát triển kinh tế biển bền vững.
3.3.3. Cần tổ chức hoạt động của Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn theo hướng công khai, minh bạch và hiệu quả; nâng cao chất lượng của hoạt động quản lí hành chính nhà nước tại khu kinh tế
Theo quy định tại khoản 1 Điều 61 Nghị định 82/2018/NĐ – CP, Ban Quản lý khu kinh tế là cơ quan trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước trực tiếp đối với khu kinh tế trên địa bàn tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương theo quy định của pháp luật; quản lý và tổ chức thực hiện chức năng cung ứng dịch vụ hành chính công và dịch vụ hỗ trợ khác có liên quan đến hoạt động đầu tư và sản xuất kinh doanh cho nhà
đầu tư trong khu kinh tế. Do đó, Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn với chức năng, quyền hạn và nhiệm vụ của mình phải đảm bảo sự ổn định, từ đó tạo điều kiện để thực hiện cơ chế hành chính “một cửa tại chỗ”, hỗ trợ nhà đầu tư thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh, trong đó có phát triển kinh tế biển trong khu kinh tế theo hướng công khai, minh bạch và hiệu quả.
Xuất phát từ những hạn chế trong quá trình thực hiện chức năng quản lí hành chính nhà nước tại khu kinh tế Nghi Sơn, trong thời gian tới, cần tổ chức triển khai thực hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước nói chung và hoạt động của Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn một cách hiệu quả hơn. Cụ thể:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện việc trình phê duyệt phương án kiện toàn tổ chức bộ máy của Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn theo quy định tại Nghị định số 82/2018/NĐ-CP; đồng thời tiến hành tập trung rà soát, đánh giá phân loại cán bộ, công chức, viên chức và người lao động theo từng vị trí việc làm để sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lí hành chính nhà nước trong khu kinh tế Nghi Sơn theo hướng tinh gọn, hoạt động có hiệu lực và hiệu quả.
Thứ hai, quan tâm đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, ngoại ngữ đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ của Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn, đáp ứng yêu cầu của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế trong việc thu hút các nhà đầu tư nước ngoài vào việc phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế.
Thứ ba, tăng cường cải cách thủ tục hành chính, thực hiện nghiêm quy định “4 tăng, 2 giảm, 3 không” đó là: Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin; tăng cường công khai minh bạch trong giải quyết thủ tục hành chính, tăng cường trách nhiệm của cán bộ, công chức trong thực thi công vụ; tăng sự hài lòng cho người dân và doanh nghiệp. Giảm thời gian và giảm chi phí giải quyết thủ tục hành chính. Không phiền hà, sách nhiễu; không yêu cầu bổ sung hồ sơ quá 1 lần; không trễ hẹn; từ đó tạo môi trường đầu tư thông thoáng, công khai và minh bạch.
Thứ tư, tập trung triển khai lập và trình Ủy ban nhân dân Tỉnh phê duyệt một số Đồ án quy hoạch phân khu chức năng chính theo Quy hoạch chung xây dựng khu kinh tế Nghi Sơn theo hướng điều chỉnh mở rộng; báo cáo Tỉnh uỷ, Uỷ ban nhân dân Tỉnh thống nhất và trình Chính phủ phê duyệt.
Thứ năm, tập trung đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng khu kinh tế Nghi Sơn nhằm tạo điều kiện thuận lợi để nhà đầu tư triển khai đầu tư, kinh doanh phát triển kinh tế biển. Theo đó, hoạt động xây dựng kết cấu hạ tầng của khu kinh tế Nghi Sơn cần được đảm bảo xây dựng đúng tiến độ, đảm bảo chất lượng và sử dụng nguồn vốn đúng mục đích và hiệu quả. Đồng thời cần nhanh chóng tiếp tục triển khai thực hiện các dự án “treo”, hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng trong khu kinh tế Nghi Sơn để làm tiền đề phát triển kinh tế biển bền vững.
Thứ sáu, đẩy mạnh hoạt động xúc tiến, thu hút đầu tư, tạo môi trường đầu tư thông thoáng, bình đẳng cho nhà đầu tư và doanh nghiệp; tiếp tục hỗ trợ, đồng hành cùng doanh nghiệp, giải quyết kịp thời những vướng mắc phát sinh cho doanh nghiệp; đặc biệt trong các ngành kinh tế biển là ngành kinh tế chủ lực của khu kinh tế Nghi Sơn như: lọc hóa dầu, phát triển nhiệt điện, cảng biển…
Thứ bảy, đẩy mạnh hoạt động rà soát và quản lý chặt chẽ công tác quản lý đất đai, môi trường và tài nguyên khoáng sản. Theo đó, cần tiếp tục rà soát, kiểm tra tình hình thực hiện các dự án được cấp phép đầu tư, giao đất, cho thuê đất để chấm dứt, thu hồi các dự án chậm tiến độ kéo dài, vi phạm quy định pháp luật tạo quỹ đất thu hút các nhà đầu tư có năng lực triển khai dự án.
3.3.4. Nhất quyết phải đa dạng hóa các hình thức huy động nguồn vốn đầu tư cho kinh tế biển
Nguồn vốn đầu tư phát triển luôn được coi là một trong những yếu tố quyết định cho tăng trưởng và giải quyết các vấn đề xã hội của địa phương,
điều đó càng có ý nghĩa quan trọng với một địa phương có điểm xuất phát về kinh tế thấp, trình độ, chất lượng nguồn nhân lực còn nhiều hạn chế, khoa học kỹ thuật lạc hậu, năng suất lao động và thu nhập chưa cao như tỉnh Thanh Hóa. Do đó, cần tập trung vào những hình thức huy động chủ yếu sau:
Thứ nhất, thu hút sử dụng có hiệu quả nguồn vốn ODA, viện trợ không hoàn lại trong phát triển kinh tế biển.
Để thu hút, sử dụng có hiệu quả nguồn vốn này hơn nữa cần phải thực hiện tốt các yêu cầu về: Xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin chi tiết về các dự án trọng điểm trong phát triển kinh tế biển để làm căn cứ kêu gọi đầu tư. Theo đó, các danh mục đầu tư phải chú trọng các tiêu chí đã được thể chế hóa để làm cơ sở cho việc lựa chọn chương trình dự án ODA. Đồng thời, tỉnh Thanh Hóa cũng như Ban Quản lí khu kinh tế Nghi Sơn phải chủ động nguồn vốn đối ứng để đáp ứng yêu cầu của các tổ chức tài trợ. Điều này sẽ góp phần thể hiện trách nhiệm và tính nghiêm túc của chính quyền sở tại trong hoạt động phát triển kinh tế xã hội nói chung và phát triển kinh tế biển nói riêng. Bên cạnh đó, cần tiến hành quản lý chặt chẽ quy trình tổ chức thực hiện các dự án tại khu kinh tế Nghi Sơn để tránh hiện tượng thất thoát, lãng phí nguồn vốn;
xây dựng cơ chế phối hợp giữa các Ban quản lý dự án của tỉnh Thanh Hóa và trung ương để kịp thời tháo gỡ khó khăn khi tổ chức thực hiện các dự án do Bộ, ngành trung ương làm chủ quản.
Thứ hai, thu hút đầu tư bằng hình thức phát hành trái phiếu địa phương để phát triển kinh tế biển
Theo đó, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài chính cần tham mưu cho Ủy ban nhân dân Tỉnh chủ động đề xuất Chính phủ, Bộ Tài chính cho phép phát hành trái phiếu địa phương để huy động vốn cho phát triển kinh tế biển. Điều này vừa góp phần tăng trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý, kiểm toán, minh bạch khi sử dụng nguồn vốn để phát triển kinh tế biển,
vừa thu hút được số vốn lớn nhờ khả năng huy động rộng rãi trong cộng đồng, có thời hạn vay dài, chi phí rẻ hơn các nguồn vay khác, khắc phục được tình trạng phụ thuộc và phải thực hiện những chính sách ưu đãi quá mức cho các chủ đầu tư trong quá trình thực hiện các hoạt động phát triển kinh tế biển tại khu kinh tế Nghi Sơn; từ đó tiến hành xã hội hóa công tác phát triển kinh tế biển theo hướng dân chủ, minh bạch và hiệu quả.
Thứ ba, Thực hiện hình thức hợp tác công tư (PPP) trong xây dựng kết cấu hạ tầng cho kinh tế biển
Theo đó, trong lĩnh vực xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật cho kinh tế biển như: cảng biển, giao thông kết nối khu kinh tế biển, trục cao tốc ven biển…hình thức đầu tư này đặc biệt phù hợp với những dự án kinh tế biển yêu cầu phải có mức vốn đầu tư lớn. Tuy nhiên, khi thực hiện cần phải cân bằng lợi ích giữa lợi nhuận của nhà đầu tư thu được từ dự án và những mục đích xã hội mà dự án đạt được, đồng thời phải tạo ra yếu tố môi trường thuận lợi, ổn định, có khung pháp lý đầy đủ quy định cụ thể về phân bổ trách nhiệm một cách rõ ràng trong từng giai đoạn thực hiện và kết thúc dự án.
3.3.5. Phát triển kinh tế biển phải đặt trong mối quan hệ với yêu cầu về bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển kinh tế biển bền vững
Như trên đã phân tích, khu kinh tế Nghi Sơn chứa đựng những tiềm năng lớn để phát triển kinh tế biển theo hướng đa dạng và được đầu tư để trở thành trung tâm của hoạt động phát triển kinh tế xã hội ở khu vực Bắc Trung Bộ. Đó cũng là tiềm năng lớn để thu hút các nhà đầu tư. Tuy nhiên, nếu quản lý không tốt, trước những ưu đãi vượt trội của Đảng và Nhà nước cũng như chính quyền địa phương tỉnh Thanh Hóa dành cho các nhà đầu tư tại khu kinh tế Nghi Sơn về hoạt động phát triển kinh tế biển, nguy cơ phá hủy môi trường tự nhiên nói chung và môi trường biển nói riêng là khó tránh khỏi. Bởi vậy đảm bảo thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường trở thành một trong
những yêu cầu cấp thiết đối với các nhà đầu tư trong quá trình thực hiện các hoạt động phát triển tại khu kinh tế Nghi Sơn.
Để bảo đảm xây dựng và phát triển kinh tế biển Việt Nam bền vững, Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã chỉ rõ: việc phát triển bền vững kinh tế biển phải dựa trên nền tảng tăng trưởng xanh, bảo tồn đa dạng sinh học, các hệ sinh thái biển; bảo đảm hài hoà giữa các hệ sinh thái kinh tế và tự nhiên, giữa bảo tồn và phát triển, giữa lợi ích của địa phương có biển và địa phương không có biển. Theo đó, các lợi ích kinh tế mà các hoạt động phát triển kinh tế biển ở khu kinh tế Nghi Sơn đem lại phải tương ứng với những hi sinh về lợi ích môi trường biển, chú trọng tìm kiếm các giải pháp để cải tạo chất lượng các thành phần môi trường trong quá trình phát triển kinh tế biển nhằm đảm bảo phát triển bền vững kinh tế biển. Trong trường hợp mặc dù đã áp dụng các biện pháp cần thiết nhưng vì lí do khách quan hoặc chủ quan mà các vấn đề về ô nhiễm, suy thoái, sự cố môi trường vẫn xảy ra thì phải áp dụng các biện pháp nhằm kịp thời ngăn chặn, xử lí các vấn đề đó, tiến hành khôi phục lại và cải tạo chất lượng của các thành phần môi trường, đảm bảo phát triển bền vững.
Nói cách khác, trước những áp lực về việc phải đạt được hiệu quả của khu kinh tế nói chung và khu kinh tế Nghi Sơn nói riêng, cần thiết phải xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện một hành lang pháp lí vững chắc về bảo vệ môi trường tại khu kinh tế để quản lí chặt chẽ các hoạt động của các khu kinh tế nhưng phải phù hợp với yêu cầu của một nền kinh tế mở như Việt Nam hiện nay. Theo đó, hoạt động phát triển kinh tế tại các đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt phải tạo ra các chính sách ưu đãi phát triển thực sự thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước nhưng đồng thời phải giữ vững được quan điểm và chủ trương của Việt Nam trong phát triển kinh tế bền vững, không chấp