Là học thuyết tiêu biểu của Pháp gia, học thuyết Pháp trị của Hàn Phi tổng hợp, khái quát một cách có chọn lọc những thành tựu của cả 3 trường phái Pháp – Thuật – Thế trước đó.
1.3.1. Tư tưởng về Pháp trong học thuyết của Hàn Phi
“Pháp” là một phạm trù rất thường thấy trong triết học Trung Quốc cổ đại, “Pháp” nghĩa thông dụng nhất là cách thức. Nhưng cũng có cách hiểu Pháp theo nghĩa rộng là để thể chế chính trị, chế độ xã hội của quốc gia (Tông pháp, biến pháp). Hàn Phi nhấn mạnh đến ý nghĩa “Pháp” là pháp luật: “Pháp luật là mệnh lệnh ban bố rõ ràng ở nơi cửa công, hình phạt chắc chắn đối với lòng dân”.
Hàn Phi có một cái nhìn hết sức thực tiễn, ông thấy được vai trò của pháp luật trong việc cai trị đất nước bởi vì pháp luật xét đến cùng là quy chuẩn chung mà mọi người phải theo, là tiêu chuẩn chính xác nhất để phân định chính và tà, tốt và xấu “Kẻ thượng trí tuy làm việc đúng ngay nhưng trước đó phải lấy phép tắc tiên vương làm chuẩn….Cho nên thuật trị quốc chỉ cốt theo pháp luật mà làm hay ngăn cấm mà thôi”.Then chốt của việc xây dựng đất nước giàu mạnh là phải dựa vào pháp luật. Có pháp luật thì mới ngăn cấm được bất ổn, xã hội mới ổn định, xã hội ổn định lại là tiền đề quan trọng để xây dựng đất nước giàu mạnh, vua được an vui. Pháp luật có vai trò quan trọng như thế nên cần phải xây dựng pháp luật (Định pháp), đây chính là việc bậc vua sáng phải luôn chú ý trước hết.
Về việc xây dựng pháp luật (Định pháp)
Trong tác phẩm “Hàn Phi tử”, Hàn Phi dành 1 thiên Định pháp trong quyển 17 để nói về vấn đề xây dựng và thiết lập hệ thống pháp luật. Đây được đánh giá là một trong những thiên quan trọng nhất trong cả tác phẩm.
Một hệ thống pháp luật tốt không phải được xây dựng dựa trên chủ quan cá nhân mà cần phải tuân thủ theo những nguyên tắc.
Nguyên tắc thứ nhất: Pháp luật phải minh bạch, được ghi thành văn bản và phổ biển rộng rãi.
Trước và trong thời đại của Hàn Phi, đại đa số các trào lưu triết học và các vua chúa Trung Quốc đều cho rằng pháp luật cần giữ bí mật với dân chỉ cho riêng quan lại biết mà thôi. Dân không được phổ biến pháp luật, pháp luật giữ ở nơi quan phủ, quan phủ chính là pháp luật. Pháp luật không được phổ biến rộng rãi làm cho sự chuyên chế của giai cấp quý tộc càng đè nặng nhân dân, mâu thuẫn xã hội ngày một trầm trọng. Trước nguy cơ mâu thuẫn giai cấp xã hội không còn kiểm soát được, trong tầng lớp quý tộc và địa chủ mới, chủ yếu là những người thuộc phái Pháp gia, đã xuất hiện nhiều tư tưởng đòi phải ban bố rộng rãi pháp luật: Quản Trọng cho rằng:
“Lập pháp là để cho dân biết việc nào nên làm, việc nào không nên làm.
Lập pháp phải minh bạch tuỳ thời. Nếu không dạy dân mà giết dân là bạo ngược”.
Hàn Phi là người ủng hộ mạnh mẽ quan điểm phổ biến pháp luật cho dân. Ông cho rằng Pháp không chỉ là dùng hình mà cần được thành văn, in ấn cẩn thận để quan phủ công bố rộng rãi cho dân chúng mới biết mà thi hành. Hàn Phi nói: “Luật là cái được biên chép vào sổ sách, đặt nơi quan quan phủ để ban khắp trăm họ. Do luật pháp ấy mà trăm họ được báo cho biết những gì phải làm và những gì không được làm”. Pháp luật không được phổ biến mà dân chúng “điều hay không biết là phải làm mà phạm phải điều cấm cũng không biết”. Người dân được phổ biến pháp luật thì hiểu được những điều được làm và không dám làm điều nghịch, nhà vua nhờ thế không phải nhọc nhằn mà mọi việc vẫn ổn định. Đây chính là nguyên tắc đầu tiên để xây dựng pháp luật.
Nguyên tắc thứ 2: Pháp luật tường tận, rõ ràng
Hàn Phi cho rằng khi đã phổ biến pháp luật rộng rãi, muốn cho mọi người tuân theo thì bản thân pháp luật khi được soạn thảo mỗi điều ngăn cấm hoặc thăng thưởng cần phải có lý lẽ, dẫn chứng xác đáng, rõ ràng.
Pháp luật còn chỉ ra và ghi rõ bằng văn bản những tình huống liên quan, những nguyên tắc xét xử, phán quyết, các chứng cớ được trình vì vậy tránh được tình trạng lợi dụng kẽ hở của pháp luật hoặc trông chờ sự may mắn hay phán xử do tuỳ ý chủ quan cá nhân. Pháp luật mới nghiêm minh, dân chúng mới chịu phục,quan lại có trật tự, triều đình và nhà vua không phải khó nhọc mà cai trị vẫn tốt. Đó là nguyên tắc thứ 2 trong tư tưởng định pháp của Hàn Phi.
Nguyên tắc thứ 3: Pháp luật phải hợp với thời thế
Theo Hàn Phi tử, pháp luật ra đời xuất phát là công cụ của giai cấp thống trị để bảo vệ lợi ích giai cấp thống trị. Giai cấp thống trị muốn cai trị tốt cần dựa vào xu thế vận động của xã hội mà đặt ra pháp luật.Ông đã nhìn ra được pháp luật là sự phản ánh điều kiện xã hội, điều kiện đời sống kinh tế xã hội thay đổi thì pháp luật thay đổi theo. Quan điểm của Hàn Phi nhìn nhận sự phát triển theo hướng duy vật: Pháp luật không phải là ý chí chủ quan của một ai đó đưa ra, pháp luật được định ra dựa trên những đòi hỏi khách quan từ thực tiễn cai trị. Mọi vấn đề thực tiễn cần được nhìn thẳng và giải quyết trong thực tiễn, thời thế khác nhau thì biện pháp cai trị cũng khác nhau.
Hàn Phi phê phán gay gắt các quan điểm hoài cổ giữ nguyên một cách cai trị đất nước theo truyền thống, không chịu nắm bắt sự thay đổi của lịch sử đặc biệt là Nho gia. Hàn Phi nói: “Bọn nhà Nho đời nay nói với nhà vua lại không nói đến cái làm cho đời nay được trị mà nói đến công lao trị an ngày xưa, không hiểu rõ công việc phép quan, không xét kỹ cái tình hình
của bọn gian tà, mà đều nói đến những chuyện truyền lại từ thời thượng cổ, ca ngợi công lao của các tiên vương. Bọn nhà Nho tô vẽ lời nói, bảo:
“Nghe lời nói của ta thì có thể làm bá vương”. Loại người nói như vậy cũng như bọn thầy cúng, đồng cốt, vị vua có pháp độ không nghe”.
Trong thiên “Tâm độ” (đo lòng người), Hàn Phi nói: “Thời thế thay đổi mà cách cai trị không thay đổi thì sinh loạn... Cho nên, bậc thánh nhân trị dân thì pháp luật theo thời mà đổi, sự ngăn cấm theo khả năng mà đổi”.
Với quan điểm này ông đã bác bỏ quan niệm bảo thủ rằng luật lệ đã đặt ra là luôn đúng. Quan điểm này vẫn còn những giá trị đối với hiện nay.
Nguyên tắc thứ 4: Pháp luật phải thống nhất và có tính ổn định
Pháp luật là công cụ đắc lực của nhà vua khi nó có tính thống nhất, chắc chắn. Pháp luật không được lẫn lộn, chồng chéo, mập mờ mà phải thống nhất, một nước chỉ có một hệ thống luật pháp. Hàn Phi phê phán Thân Bất Hại nước Hàn ban hành pháp luật không có sự thống nhất khiến bọn gian thần lợi dụng.
Hàn Phi nêu ra mối quan hệ giữa 2 mặt thống nhất và ổn định của pháp luật. Ông cho rằng pháp luật thống nhất chưa đủ mà cần phải ổn định mới đủ đảm bảo cho hiệu quả thực thi lâu dài. Trong thiên “Giải lão và
“Dụ lão” một lần nữa Hàn Phi vận dụng tư tưởng của Lão tử để lý giải cho vấn đề này. Một mặt khẳng định pháp luật phải tuỳ thời mà thay đổi, cũng như Lý là biểu hiện riêng của sự vật nên biến đổi khôn lường, nhưng không phải vì thế mà tuỳ tiện sửa đổi, vì Đạo là cái quy luật căn bản, bền vững biến chất cũng giống như pháp luật là chuẩn mực của xã hội để phân định là ác – chính nghĩa, tốt – xấu, đúng – sai. Pháp luật phải thống nhất và ổn định mới có sức mạnh răn đe kẻ ác và tạo lòng tin tưởng nơi dân chúng.
Nguyên tắc thứ 5: Pháp luật phải dễ hiểu, có khả năng thi hành, gắn với lợi ích con người.
Trước Hàn Phi, Quản Trọng cho chính lệnh cần phải là “ Lời bàn luận không cao xa mà dễ thi hành” (luận ti nhi dị hành).
Theo quan điểm của Hàn Phi thì trong thiên hạ ngoài một số ít là thánh nhân còn đại đa số nhân dân đều khó có thể hiểu được những đạo lý sâu xa, Hàn Phi viết: “Những điều mà kẻ sĩ sâu sắc mới hiểu được thì không thể đưa ra làm lệnh làm luật bởi dân không phải tất cả đều hiền”
(Bát thuyết).
Như vậy, Hàn Phi chỉ ra một trong những nguyên tắc hết sức quan trọng của việc định pháp là làm sao cho pháp luật phải thật dễ hiểu, dễ thi hành. Việc này giúp pháp luật đi vào được cuộc sống, Hàn Phi nói: “Pháp chế gọn thì việc kiện tụng của dân ít đi. Thế cho nên sách của thánh nhân thế nào cũng diễn giải rõ ràng, pháp luật của minh quân bao giờ cũng xét đoán mọi việc rõ ràng”. Đó là một tư tưởng tiến bộ nữa ở Hàn Phi vẫn còn giữ nguyên giá trị với cuộc sống ngày nay.
Về việc thực thi pháp luật
Nếu như trong “Định pháp” và nhiều thiên khác Hàn Phi đã nói về tầm quan trọng của vấn đề xây dựng hệ thống pháp luật thì vấn đề thi hành, thực thi pháp luật cũng là một trong những chủ đề đáng lưu ý trong tác phẩm “Hàn Phi tử”.
Trong cả tác phẩm, tư tưởng về thi hành pháp luật được Hàn Phi thể hiện trong nhiều chương khác nhau. Thực thi pháp luật theo Hàn Phi cần chú trọng 2 nguyên tắc: Nghiêm minh, công bằng, chú trọng đến thưởng phạt. Trong đó công bằng, nghiêm minh là tính chất của việc thực thi pháp luật. Thưởng phạt là phương thức tốt nhất để thực thi pháp luật.
Tính nghiêm minh ,công bằng.
Trong thực thi pháp luật Hàn Phi chú trọng nhất đến tính nghiêm minh. Theo Hàn Phi, thiên hạ tất thảy đều bất ổn vì con người vốn có tính tư lợi khiến tranh giành không bao giờ dứt, ông không tin vào nhân nghĩa, không trông mong vào nhà vua nhân nghĩa chỉ cần thi hành pháp luật một cách công minh đã là rất tốt rồi. Pháp luật lấy chỗ dư mà bù vào chỗ thiếu, làm chỗ cong được ngay thẳng, kiềm chế lòng tư lợi mà khuyến khích con người lo cho lợi ích chung. Đây là quan điểm nổi bật tiến bộ của Hàn Phi, vượt trước thời đại ông rất xa. Nếu như các nhà tư tưởng phương Tây thời Phục Hưng – Khai Sáng đề cập đến mọi người bình đẳng trước pháp luật thì trước đó Hàn Phi đã chủ trương rằng tất cả mọi người đều phải có quyền lợi ngang nhau trước pháp luật. Trong hoàn cảnh lịch sử Hàn Phi sống, chế định pháp luật của tất cả nước chư hầu đề có sự phân biệt giữa nô lệ, thứ dân và quý tộc “Lễ không xuống được hạng thứ dân, hình phạt không lên được đến đại phu”. Hàn Phi cho rằng nguyên tắc quan trọng bậc nhất của pháp là “Pháp bất a quý” – Luật pháp không phân biệt sang hèn.
Hàn Phi không trông chờ những kẻ cầm quyền có đạo đức, thậm chí nếu dùng đức mà trị nước sẽ dẫn đến chủ quan và dẫn đến nước loạn “Dùng cái tâm mà trị nước thì vua Nghiêu cũng không thể chỉnh đốn được”. Vậy chỉ khi một pháp luật công bằng thì kẻ trên không dám làm trái chức trách, kẻ dưới không dám làm điều ám muội, pháp luật không được bỏ sót một ai, không có người đứng ngoài và đứng trên pháp luật, ngay cả vua là bậc quân chủ cũng phải nghiêm thủ pháp luật “Pháp luật không hùa theo người sang như sợi dây dọi không uốn mình theo gỗ cong. Trừng trị cái sai không kiêng nể đại thần, thưởng công đúng đắn không bỏ sót kẻ thất phu”. Pháp luật công bằng thì dân mới tin tưởng và tích cực tuân thủ, quan lại mới tích cực trong chức trách không dám trễ nải. “Lấy pháp luật mà giết, mà trị tội thì dân chịu chết mà không oán. Lấy pháp luật mà định công lao thì dân
nhận thưởng mà không cho là ân đức”. Có thể nói, phần nào Hàn Phi đã có tư tưởng về công bằng xã hội, ông chủ động trao cho người dân công cụ để bảo vệ mình trước nhà cầm quyền là pháp luật dù rằng pháp luật đó vẫn do giai cấp quý tộc viết ra, nhưng Hàn Phi vẫn tiến bộ hơn hẳn các nhà triết học Trung Quốc lúc đó mong chờ sự ban ân có tính chất mị dân của vua chúa. Một số nhà Nho sau này phê phán Hàn Phi tử không thương yêu dân chúng chỉ chuyên tâm dùng hình phạt nhưng thật ra Hàn Phi luôn quan tâm đến cái gốc của việc trị nước là vỗ yên dân chúng bởi ông cũng chiểu rằng dân yên chúng bởi ông cũng hiểu rằng dân yên thì nước mới mạnh, nhưng Hàn Phi cũng như các nhà tư tưởng Pháp gia trước đó đều cho rằng vỗ yên dân là làm cho dân chúng tự lực, tận tâm sản xuất, là cho dân quyền bình đẳng với các tầng lớp quý tộc trước pháp luật. Họ lên án và tìm cách xoá bỏ đặc quyền đặc lợi của giai cấp quý tộc, đây là điểm tiến bộ hơn hẳn Nho gia và các trường phái khác.
Chú trọng đến thưởng phạt trong thi hành pháp luật.
Hàn Phi cho rằng cần dựa vào bản tính ham lợi, sợ hãi của con người mà thi hành pháp luật. Nội dung chính của việc thực thi pháp luật chính là thưởng phạt mà ông gọi là Nhị cán (2 cánh tay) của nhà vua: “Muốn trị thiên hạ thì phải dựa theo tình cảm con người. Tình cảm có yêu có ghét nên thưởng phạt có thể dùng. Thưởng phạt có thể dùng thì lệnh cấm có thể thi hành mà cái đạo trị nước hoàn toàn vậy”. Pháp luật lấy phạt nặng – thưởng hậu để làm gương, có vậy nước mới mạnh. “Phàm là người rơi lệ, không dành lòng gia hình cho kẻ khác, là Nhân; nhưng buộc không thể không gia hình cho kẻ khác là Pháp. Tiên vương sở dĩ đã thắng lợi thành công, là nhờ vào Pháp, chẳng màng đến tiếng khóc than”. Nhà vua dựa theo bản tính con người và tình hình thực tế mà định ra thưởng phạt. Đối với Hàn Phi, việc phân định ranh giới giữa công và tư rất quan trọng, vì nó
là cơ sở để thực hiện pháp luật nghiêm minh “Trừng trị cái sai không kiêng nể đại thần, thưởng công đúng đắn không bỏ sót kẻ thất phu”.
Thưởng phạt dựa trên bản tính con người mà răn đe hay khuyến khích nên nếu nhà vua định công, phạt tội đúng sẽ cai trị được đất nước.
“Thưởng hậu thì cái mình muốn sẽ có phanh. Phạt nặng thì cái mình cấm sẽ chóng được. Trị nặng cái tội của 1 tên gian mà chặn được điều gian tà trong cõi. Nếu phạt nhẹ, dân ham cái lợi coi thường tội, cho nên việc gian không chấm dứt. Như thế không làm cho nước loạn cũng là lừa dân”. Nếu nhà vua không căn cứ vào điều kiện khách quan, không căn cứ vào bản tính của con người và sự vận động của xã hội, để cho ý chí chủ quán lấn át mà không dựa vào phép tắc sẽ làm hỏng luật thưởng phạt, việc thực thi pháp luật không thể nghiêm minh được. Hàn Phi coi trọng thưởng phạt, ghét nhân nghĩa mà ông cho là giả tạo, đòi hỏi mọi người đều phải theo phép công mà hạn chế tư lợi nhưng lại không thể gạt bỏ tư lợi do vậy pháp luật chỉ cốt dựa vào 2 chữ “Lợi” & “Cấm” mà thôi. Pháp luật răn đe mọi hành động bị ngăn cấm, thậm chí cả trong ý nghĩ: Vua có lòng thiên vị, thưởng phạt tuỳ tiện, ban ân huệ không theo pháp chế thì tất bề tôi có những ham muốn vượt quá bất hợp pháp. Trong thiên “Ngụy sử” Hàn Phi viết: “Cho nên những người hiền ở không mà được nổi danh, kẻ gian nhờ ban thưởng mà giàu có. Cho nên bề trên không thắng được kẻ dưới vậy”.
Quản Trọng ở nước Tề, đặc biệt là Thương Ưởng ở nước Tần đều thi hành luật pháp rất nghiêm minh làm cho những nước này trở nên hùng mạnh. Lịch sử đã chứng minh sự suy vong không thể tránh khỏi của nhà Chu, tất cả các nước chư hầu không sửa đổi pháp chế, dựa vào trật tự cũ của nhà Chu đều dần bị tiêu diệt, những nước mang tư tưởng pháp trị áp dụng vào thực tiễn, thi hành pháp luật nghiêm minh đều mạnh lên như Tề và Tần.