Anh sẽ giải phương trình Dirac chứ?
Gần cuối của cái năm mà tôi ở Brazil, tôi đã nhận được một lá thư của giáo sư Wheeler, thông báo rằng sẽ có một hội thảo quốc tế của các nhà vật lý lý thuyết ở Nhật Bản, và liệu tôi có muốn tham dự? Nhật Bản đã có một số nhà vật lý nổi tiếng trước thế chiến II – giáo sư Yukawa[65], người được trao giải Nobel, Tomonaga[66], và Nishina[67] – mà hội thảo này là dấu hiệu đầu tiên của việc nước Nhật đang trở lại cuộc sống bình thường sau chiến tranh, và tất cả chúng tôi đều nghĩ là mình nên tham dự và trợ giúp họ.
Wheeler gửi kèm cho tôi một cuốn từ điển cụm từ và thành ngữ của quân đội, và viết rằng nếu tất cả chúng ta đều học được một chút tiếng Nhật thì rất tốt. Tôi đã tìm được một phụ nữ Nhật ở Brazil giúp luyện phát âm. Tôi đã tập gắp những mẩu giấy bằng đũa, và đã đọc rất nhiều về Nhật. Thời ấy, Nhật vẫn còn là nơi rất huyền bí đối với tôi, và tôi nghĩ rằng sẽ rất thú vị nếu có dịp đến một đất nước kỳ lạ và tuyệt vời như vậy. Thế nên, tôi đã rất tích cực chuẩn bị cho chuyến đi.
Khi đến nơi, chúng tôi được đón ở sân bay rồi được đưa về một khách sạn ở Tokyo. Khách sạn này do Frank Lloyd Wright thiết kế. Nó là bản sao của một khách sạn Âu châu, giống đến cả cái anh chàng nhỏ thó mặc bộ đồ kiểu như chàng Philip Morris.
Chúng tôi không phải đang ở Nhật; cũng có thể là chúng tôi đang ở châu Âu hay châu Mỹ! Anh chàng dẫn chúng tôi lên
phòng cứ loanh quanh, kéo cái rèm cửa lên lên xuống xuống, chờ tiền boa. Mọi thứ giống hệt như ở Mỹ.
Mọi việc ở khách sạn được sắp xếp rất bài bản. Đêm đầu tiên ấy, chúng tôi được một phụ nữ mặc đồ Nhật phục vụ bữa tối ở trên tầng thượng của khách sạn, nhưng thực đơn thì lại bằng tiếng Anh. Tôi đã bỏ ra rất nhiều công sức để học lấy vài cụm từ tiếng Nhật, thế nên gần cuối bữa, tôi nói với cô phục vụ: “Kohio motte kite kudasai.” Cô ấy cúi người đáp lại rồi bước đi.
Anh bạn Marshak của tôi hỏi dồn: “Gì thế? Gì thế?”
“Tôi nói tiếng Nhật mà,” tôi trả lời.
“Ồ, ông bốc phét! Ông thì lúc nào cũng giở trò, Feynman.”
“Ông nói cái gì thế?” Tôi nói với giọng nghiêm túc.
“Được thôi,” anh ta nói. “Ông gọi gì vậy?”
“Tôi bảo cô ấy mang cà phê cho chúng ta.” Marshak không tin. “Tôi cá với ông,” anh ta nói. “Nếu cô ấy mang cà phê cho chúng ta…”
Cô phục vụ xuất hiện với khay cà phê cho chúng tôi, và Marshak đã thua cuộc.
Hóa ra tôi là người duy nhất học được một ít tiếng Nhật - ngay cả Wheeler cũng chẳng học gì, cho dù ông đã bảo mọi người nên học tiếng Nhật – và tôi không thể chịu thêm được kiểu làm việc như thế nữa. Tôi đã đọc về các khách sạn phong cách Nhật - những khách sạn được mô tả là rất khác với nơi chúng tôi đang ở.
Sáng hôm sau, tôi gọi anh chàng người Nhật, cái anh chàng vẫn sắp xếp mọi việc, lên phòng mình. “Tôi muốn ở trong một khách sạn mang phong cách Nhật.”
“Tôi e rằng điều đó là không thể, thưa giáo sư Feynman.”
Tôi đã đọc được là người Nhật rất lịch sự, nhưng cũng rất ngoan cố: bạn phải kiên nhẫn với họ. Vì thế tôi quyết định cũng ngoan cố như họ, và cũng lịch sự như thế. Đó là một cuộc đấu trí: mất 30 phút, đi tới đi lui.
“Vì sao ngài lại muốn chuyển đến một khách sạn kiểu Nhật?”
“Bởi vì ở khách sạn này, tôi không cảm thấy là mình đang ở Nhật.”
“Các khách sạn kiểu Nhật không tốt đâu. Ngài phải ngủ trên sàn nhà.”
“Đó chính là điều tôi muốn; tôi muốn xem nó như thế nào.”
“Và không có ghế bành – ngài phải ngồi trên sàn nhà bên cạnh bàn.”
“Không sao. Việc đó sẽ rất thú vị. Đó chính là cái tôi đang mong đợi.”
Cuối cùng anh ta thú nhận bản chất của vấn đề là: “Nếu ngài ở một khách sạn khác thì trên đường đến hội nghị xe buýt sẽ phải dừng thêm ở một điểm nữa.”
“Không, không!” Tôi đáp. “Vào buổi sáng tôi sẽ đến khách sạn này và lên buýt ở đây.”
“Vâng, thế thì được thôi. Được thôi ạ.” Mọi chuyện chỉ có vậy, ngoại trừ việc phải mất cả nửa tiếng đồng hồ để biết bản chất của vấn đề.
Anh ấy đi đến chỗ điện thoại để gọi sang một khách sạn khác, nhưng đột nhiên anh ta dừng lại; mọi việc lại bế tắc. Phải mất thêm mười lăm phút nữa để khám phá ra rằng, vấn đề lần này là chuyện thư từ. Người ta đã sắp xếp đâu vào đấy địa chỉ nhận các thông báo của hội nghị.
“Không sao,” tôi nói. “Khi đến để lên buýt vào buổi sáng, tôi
sẽ kiểm tra xem có thông báo nào dành cho mình ở đây không, ở chính khách sạn này.”
“Được, thế thì tốt rồi.” Anh ta cầm điện thoại lên và cuối cùng chúng tôi cũng được chuyển sang một khách sạn mang phong cách Nhật.
Ngay khi đến nơi, tôi thấy là thật đáng để bõ công chuyển.
Khách sạn rất đáng yêu! Có một chỗ ở phía trước để bạn bỏ giầy lại, rồi một cô gái mặc trang phục truyền thống – một chiếc khăn choàng rộng (thường đi với kimono – ND) – đi dép mềm nhẹ nhàng lướt đến, và nhận các thứ của bạn; bạn đi theo cô ấy dọc hành lang trải thảm, qua những cái cửa trượt làm bằng giấy, và cô ấy đi những bước rất ngắn chít-chít-chít-chít. Tất cả đều rất tuyệt!
Khi chúng tôi bước vào phòng, cái anh chàng, người đã thu xếp mọi chuyện cho tôi, quỳ xuống, phủ phục, chạm mũi xuống tận sàn nhà; cô gái cũng phủ phục và chạm mũi xuống sàn. Tôi cảm thấy lúng túng. Mình có nên cũng chạm mũi xuống sàn không nhỉ?
Họ trao đổi với nhau những lời chào, anh chàng ấy nhận phòng cho tôi, rồi đi ra. Đó là một căn phòng thực sự tuyệt vời.
Có tất cả những đồ đạc bình thường, thông dụng mà bây giờ các bạn đều biết, nhưng với tôi khi đó thì tất cả là mới. Có một cái hốc tường trong có bức tranh, một lọ hoa với những nhành tơ liễu cắm rất đẹp, một cái bàn dọc theo sàn nhà với một miếng nệm bên cạnh, và ở cuối phòng có hai cái cửa trượt mở thông ra vườn.
Người phụ nữ phục vụ phòng của tôi ở tầm tuổi trung niên.
Cô ấy giúp tôi thay đồ và đưa tôi một bộ yukata, một cái áo choàng đơn giản xanh-trắng, để mặc ở khách sạn.
Tôi đẩy cửa ra và chiêm ngưỡng khu vườn xinh xắn, rồi ngồi xuống bàn làm việc một chút.
Tôi ngồi đó chưa đầy mười lăm hay hai mươi phút thì cái gì đó đập vào mắt tôi. Tôi ngước mắt nhìn lên, hướng ra vườn, và thấy một phụ nữ Nhật rất trẻ đẹp trong bộ đồ đáng yêu nhất đang ngồi ở lối vào cửa, xế trong góc.
Tôi đã đọc nhiều về các phong tục của Nhật và có một ý nghĩ về việc vì sao cô ấy lại được đưa đến phòng mình. Tôi nghĩ:
“Việc này có thể rất hay đây!”
Cô ấy biết một chút tiếng Anh. “Ngài có thích xem vườn không?”[68] cô ấy hỏi.
Tôi xỏ đôi giày đi kèm với bộ yukata đang mặc, và đi ra ngoài vườn.
Cô ấy cầm lấy cánh tay tôi và chỉ cho tôi mọi thứ.
Hóa ra là vì cô ấy biết một chút tiếng Anh, người quản lý khách sạn nghĩ tôi muốn cô ấy chỉ dẫn đi xem khu vườn – tất cả chỉ có vậy. Tôi hơi thất vọng một chút, tất nhiên, nhưng đây là sự gặp gỡ của các nền văn hóa, và tôi biết là rất dễ hiểu nhầm.
Sau đó ít lâu người phụ nữ phục vụ phòng tôi đi vào và nói điều gì đó – bằng tiếng Nhật – về chuyện tắm rửa. Tôi biết là phòng tắm Nhật rất hay và háo hức muốn thử, nên tôi nói:
“Hai.”
Tôi đã đọc và biết rằng phòng tắm Nhật rất phức tạp. Họ dùng nhiều nước được đun nóng ở bên ngoài và bạn không được cho xàbông vào nước tắm cũng như làm bẩn nước sẽ còn dùng cho người tắm sau.
Tôi đứng dậy và bước vào khu vệ sinh, nơi có một cái bồn rửa, và tôi có thể nghe thấy ai đó đang tắm ở khu bên cạnh, cửa đóng. Bất thình lình cửa trượt mở ra: người đang tắm nhìn xem
ai đang đột nhập. “Giáo sư!” ông ấy nói với tôi bằng tiếng Anh.
“Vào khu vệ sinh trong khi người khác đang tắm là một lỗi rất nặng đấy!” Đó là giáo sư Yukawa!
Ông ấy nói với tôi rằng, không nghi ngờ gì việc người phụ nữ đã hỏi tôi có muốn tắm hay không, và nếu vậy thì cô ấy sẽ chuẩn bị mọi thứ cho tôi và sẽ bảo tôi khi nào nhà tắm không có ai dùng. Nhưng có lẽ tất cả mọi người trên thế giới đều mắc cái lỗi xã hội nghiêm trọng ấy, tôi đã may mắn vì đó là giáo sư Yukawa!
Khách sạn phong cách Nhật này rất hay, nhất là khi có người đến thăm tôi ở đó. Khách đi vào phòng, chúng tôi ngồi xuống sàn, và bắt đầu chuyện trò. Không quá năm phút sau, người phụ nữ phục vụ phòng tôi sẽ bước vào với một cái khay có kẹo và trà. Việc này giống như bạn là ông chủ trong ngôi nhà riêng của bạn, và nhân viên khách sạn giúp bạn tiếp đãi khách của mình. Ở đây (tại Mỹ - ND), khi bạn có khách ở phòng mình trong khách sạn, chẳng ai thèm quan tâm; bạn phải gọi cho dịch vụ, và vân vân.
Việc ăn uống ở khách sạn này cũng rất khác. Cô gái mang thức ăn đến sẽ ở lại với bạn khi bạn ăn, nên bạn không cô đơn.
Tôi không thể nói chuyện thành thạo với cô ấy, nhưng không sao. Còn thức ăn thì tuyệt vời. Chẳng hạn, món súp được để trong một cái bát đậy kín. Bạn nhấc nắp lên và hiện ra một bức tranh tuyệt đẹp: những lát hành nho nhỏ nổi trên mặt súp; quá tuyệt. Việc xếp thức ăn trên đĩa như thế nào là rất quan trọng.
Tôi đã quyết định là sẽ sống theo kiểu Nhật đến mức cao nhất có thể. Điều đó ngụ ý việc ăn cá. Tôi lớn lên chưa bao giờ thích cá, nhưng ở Nhật tôi đã nhận ra rằng đó là trò con nít: tôi đã ăn rất nhiều cá và rất thích cá. (Khi trở về Mỹ, việc đầu tiên tôi làm là đi đến khu bán cá. Thật kinh khủng - giống hệt như trước.
Tôi không thể chịu nổi. Sau này tôi đã tìm được lời giải: cá phải rất, rất tươi – nếu không thì nó sẽ có mùi đặc trưng làm tôi ghê sợ.) một lần, khi ăn ở khách sạn kiểu Nhật, tôi được phục vụ một món hình tròn, cứng, kích cỡ như lòng đỏ trứng, để trong một cái chén với một ít nước màu vàng. Cho đến lúc này, tôi đã ăn tất cả các món ăn Nhật, nhưng món này làm tôi sợ: nó cứ cuộn cuộn, giống như vỏ não. Khi tôi hỏi cô gái phục vụ đó là món gì, cô ấy đáp “kuri.” Điều đó không giúp tôi nhiều. Tôi nghĩ đó có lẽ là trứng bạch tuộc, hay thứ gì đó. Vì muốn Nhật hóa càng nhiều càng tốt, nên tôi vừa ăn vừa lo. (Tôi cũng ghi nhớ cái từ “kuri” như thể là đời tôi phụ thuộc vào nó – tôi không quên từ đó trong ba mươi năm.) hôm sau, tôi hỏi một anh chàng người Nhật ở hội nghị xem món xoăn xoắn ấy là gì.
Tôi nói với anh ta là tôi thấy món đó rất khó ăn.
“Kuri” là cái quái gì vậy?
“Nó có nghĩa là ‘hạt dẻ’,” anh ta đáp.
Ít tiếng Nhật tôi đã học được rất có tác dụng. Một lần, khi xe buýt mãi không khởi hành, một anh chàng nào đó nói: “Này, Feynman! Anh biết tiếng Nhật, bảo họ xuất phát đi!”
Tôi nói “Hayaku! Hayaku! Ikimasho! Ikimasho!” – nghĩa là:
“Đi thôi! Đi thôi! Nhanh lên! Nhanh lên!” Tôi nhận ra là tiếng Nhật của mình không chuẩn. Tôi đã học những cụm từ này trong cuốn sách của quân đội, nên chắc hẳn chúng rất thô thiển, bởi thế khi tôi nói như vậy mọi người ở khách sạn bắt đầu lật đật chạy như chuột, miệng nói: “Vâng, thưa ngài! Vâng, thưa ngài!” và xe buýt khởi hành ngay lập tức.
Cuộc hội thảo ở Nhật gồm hai phần: một phần ở Tokyo và phần kia ở Kyoto. Trên xe buýt đến Kyoto, tôi đã kể với anh bạn Abraham Pais về khách sạn kiểu Nhật và anh ta cũng muốn thử.
Chúng tôi nghỉ ở khách sạn Miyako, nơi có cả phòng kiểu Mỹ
lẫn phòng kiểu Nhật, và tôi cùng với Pais ở chung một phòng kiểu Nhật.
Sáng hôm sau, người phụ nữ trẻ phục vụ phòng của chúng tôi chuẩn bị buồng tắm, buồng này nằm ngay trong phòng của chúng tôi. Một lúc sau cô ấy quay lại với một cái khay để mang bữa sáng. Tôi chưa mặc xong quần áo. Cô ấy quay về phía tôi và nói rất lịch sự:
“Ohayo, gozai masu,” có nghĩa là: “Chúc buổi sáng tốt lành.”
Pais vừa từ buồng tắm ra, người vẫn còn ướt và hoàn toàn để trần. Cô ấy quay về phía cậu ta và nói với sự điềm tĩnh như trước: “Ohayo, gozai masu,” rồi để khay thức ăn xuống cho chúng tôi.
Pais nhìn tôi và nói: “Lạy Chúa, chúng ta chưa được khai hóa sao!”
Chúng tôi biết là ở Mỹ nếu người phục vụ mang bữa sáng đến mà anh chàng đang đứng đó trần truồng thì thể nào cũng có những tiếng hét nho nhỏ kèm theo một vụ ồn ào dữ lắm.
Nhưng ở Nhật họ ứng xử với chuyện đó rất đẹp, và chúng tôi cảm thấy trong chuyện này họ tiến bộ và văn minh hơn chúng tôi nhiều.
Thời gian đó tôi đang làm về lí thuyết hê-li lỏng và tôi đã tìm ra cách giải thích các hiện tượng kỳ lạ của siêu chảy bằng các định luật của động học lượng tử. Tôi rất tự hào về thành công này và sẽ báo cáo về công trình của mình trong hội thảo ở Kyoto.
Vào đêm trước hôm tôi trình bày báo cáo, có một bữa tối, và người đàn ông ngồi xuống cạnh tôi không ai khác là giáo sư Onsager, một chuyên gia hàng đầu về vật lý chất rắn và các vấn đề về hê-li lỏng. Ông ấy là một trong những người không nói
nhiều, nhưng mỗi khi ông ấy nói điều gì, thì điều đó là quan trọng.
“Thế nào, Feynman,” ông ấy nói với giọng cộc lốc: “Tôi nghe nói anh nghĩ là mình đã hiểu được hê-li lỏng.”
“Vâng, đúng vậy…”
“Hừm.” Và đó là tất cả những gì ông ấy đã nói với tôi trong suốt bữa tối! Thế nên, đó không phải là một sự khích lệ lắm.
Hôm sau, tôi trình bày báo cáo của mình và giải thích tất cả về hê-li lỏng. Ở cuối của báo cáo, tôi bày tỏ rằng vẫn còn vấn đề mà tôi chưa có khả năng giải quyết: đó là liệu quá trình chuyển từ một pha sang pha kia của chất lỏng hê-li là chuyển pha loại một (giống như khi chất rắn nóng chảy hay chất lỏng sôi – nhiệt độ không thay đổi) hay loại hai (giống như bạn đôi khi thấy trong từ học, ở đó nhiệt độ tiếp tục thay đổi).
Rồi giáo sư Onsager đứng lên và nói với giọng rất nghiêm:
“Vâng, giáo sư Feynman là người mới trong lĩnh vực của chúng ta và tôi nghĩ anh ấy cần được học hỏi thêm. Có một vài thứ mà anh ấy cần phải biết, và chúng ta nên nói cho anh ấy biết.”
Tôi thầm nghĩ: “Chết thật! Mình sai ở đâu nhỉ?”
Onsager tiếp tục: “Chúng ta nên nói với Feynman rằng không một ai đã từng biết chính xác loại của bất kỳ chuyển pha nào từ các nguyên lý ban đầu, nên việc lý thuyết của anh không cho phép anh tìm được chính xác loại của chuyển pha không có nghĩa là anh không hiểu đầy đủ tất cả các khía cạnh khác của hê-li lỏng.” Hóa ra đó lại là một lời tán đồng, nhưng với cái cách bắt đầu phát biểu của ông ấy, tôi đã nghĩ là mình sẽ bị phê ra trò!
Chưa đầy một ngày sau, khi tôi đang ở trong phòng khách sạn thì điện thoại đổ chuông. Đó là điện thoại từ tạp chí Time.
Người ở đầu dây bên kia nói: “Chúng tôi rất quan tâm đến công trình của ngài. Ngài có bản copy nào của công trình đó mà ngài có thể gửi cho chúng tôi không?”
Tôi chưa bao giờ xuất hiện trên Time nên rất phấn khởi. Tôi tự hào về công trình của mình và nó đã được đánh giá cao ở hội thảo, nên đáp: “Chắc chắn rồi!”
“Tốt quá. Vậy ngài hãy gửi nó đến trụ sở Tokyo của chúng tôi.” Người đó cho tôi địa chỉ. Tôi cảm thấy thật tuyệt.
Tôi đọc lại địa chỉ và anh ta nói: “Đúng rồi. Cảm ơn ngài rất nhiều, ngài Pais.”
“Ồ, không.” Tôi giật mình đáp lại. “Tôi không phải là Pais;
các vị cần gặp Pais à? Xin lỗi. Khi nào anh ấy về tôi sẽ bảo là các vị muốn nói chuyện với anh ấy.”
Vài giờ sau thì pais về: “Này, Pais! Pais!” tôi gọi với giọng phấn chấn. “Tạp chí Time điện thoại! Họ muốn anh gửi cho họ một copy báo cáo anh ở hội thảo.”
“Hừ!” anh ta nói. “Truyền thông chỉ là một con điếm!” Tôi lại bị sốc một lần nữa.
Về sau tôi nhận ra là, Pais đã nói đúng, nhưng ngày ấy, tôi đã nghĩ là thật tuyệt nếu có tên mình trên tạp chí Time.
Đó là lần đầu tiên tôi đến Nhật. Tôi thiết tha quay lại và đã nói là tôi sẽ đến bất kỳ đại học nào mà họ muốn mời tôi. Vì thế, phía Nhật đã thu xếp một loạt các địa điểm mà tôi sẽ tới thăm, kế tiếp nhau mỗi nơi vài ngày.
Khi đó, tôi đã cưới Mary Lou, và chúng tôi đã được tiếp đãi ở mọi nơi mà chúng tôi đã đến. Có nơi họ tổ chức riêng cho chúng tôi hẳn một buổi lễ có khiêu vũ, những buổi như thế thường chỉ dành cho một nhóm đông du khách. Ở nơi khác chúng tôi được tất cả sinh viên tiếp đón ngay trên thuyền. Lại có nơi thị trưởng