6.5.1.1. Quan ni͏m v͉ con ng˱ͥi cͯa Edgar H. Schein E.H.Schein ÿã ÿѭa ra 4 mô hình quan niӋm vӅ con ngѭӡi.
(a) Ĉҫu tiên ông ÿѭa ra mô hình vӅ lӧi ích kinh tӃ và cho rҵng con ngѭӡi trѭӟc hӃt bӏ thúc ÿҭy bӣi ÿӝng cѫ kinh tӃ. Vì nhӳng ÿӝng cѫ này bӏ chӍ ÿҥo, giám sát bӣi xí nghiӋp nên con ngѭӡi thӵc chҩt là thө ÿӝng, bӏ sӱ dөng, bӏ thúc ÿҭy theo hѭӟng xí nghiӋp mong muӕn.
(b) Mô hình thӭ hai gҳn liӅn vӟi nhӳng giҧ thiӃt vӅ mһt xã hӝi, nó dӵa trên quan ÿiӇm cho rҵng vӅ cѫ bҧn con ngѭӡi bӏ thúc ÿҭy bӣi nhӳng nhu cҫu xã hӝi.
(c) Mô hình thӭ ba gҳn liӅn vӟi các giҧ thiӃt vӅ tӵ thân vұn ÿӝng.
Ӣ ÿây, các ÿӝng cѫ ÿѭӧc chia thành 5 nhóm trong mӝt hӋ thӕng cҩp bұc tӯ nhӳng nhu cҫu ÿѫn giҧn ÿӇ tӗn tҥi cho tӟi nhӳng nhu cҫu cao nhҩt vӅ tӵ thân vұn ÿӝng vӟi sӵ tұn dөng tӕi ÿa tiӅm năng cӫa con ngѭӡi. Theo quan ÿiӇm này thì con ngѭӡi tӵ thúc ÿҭy mình. Hӑ muӕn ÿѭӧc và có thӇ ÿѭӧc hoàn thiӋn.
(d) Mô hình thӭ tѭ dӵa trên nhӳng giҧ thiӃt phӭc hӧp, thӇ hiӋn quan ÿiӇm riêng cӫa Schein vӅ con ngѭӡi. Nhӳng giҧ thiӃt cѫ bҧn cӫa ông là, con ngѭӡi là mӝt thӵc thӇ phӭc hӧp và có khҧ năng thay ÿәi, có nhiӅu ÿӝng cѫ khác nhau kӃt hӧp thành mӝt mүu vұn ÿӝng phӭc hӧp. Con ngѭӡi còn có khҧ năng hӑc hӓi nhӳng cách vұn ÿӝng mӟi và có khҧ năng ÿáp ӭng lҥi các chiӃn lѭӧc quҧn trӏ khác nhau.
6.5.1.2. Các gi̫ thi͇t v͉ b̫n ch̭t con ng˱ͥi cͯa Douglas Mc.
Gregor
Trong khi sӱ dөng nhӳng yӃu tӕ sҧn xuҩt có tính cách khách quan và vô tri nhѭ ÿҩt ÿai, tѭ bҧn, nhiӅu nhân vұt quҧn trӏ ÿã phát huy ÿѭӧc khҧ năng có thӇ ѭӟc lѭӧng chính xác mӕi tѭѫng quan giӳa phí tәn và sҧn xuҩt. Nhѭng yӃu tӕ con ngѭӡi vүn là mӝt ҭn sӕ trong sҧn xuҩt.
Mӝt trong nhӳng ngѭӡi ÿҫu tiên ÿһt câu hӓi mӝt cách rõ rӋt vӅ bҧn chҩt con ngѭӡi là Douglas Mc. Gregor. Trong tác phҭm Human Side of Enterprise ông ÿi tӟi mӭc cӵc ÿoan và ÿѭa ra hai cҩp giҧ thuyӃt vӅ con ngѭӡi mà ông coi là ngҫm chӭa trong nhӳng hành ÿӝng cӫa nhӳng quҧn trӏ viên chuyên quyӅn và mӅm dҿo. Loҥi quҧn trӏ viên chuyên quyӅn hoһc loҥi ‘ThuyӃt X’ ÿѭӧc coi là nhӳng ngѭӡi sӁ ÿһt giҧ thuyӃt nhѭ sau vӅ nhӳng ngѭӡi làm công vӟi mình.
(1) Mӝt con ngѭӡi trung bình bҭm sinh không thích làm viӋc và sӁ trӕn tránh làm viӋc nӃu có thӇ.
(2) Vì bҧn tính không thích làm viӋc cӫa con ngѭӡi nên mӑi ngѭӡi ÿӅu phҧi bӏ ép buӝc ÿiӅu khiӇn, hѭӟng dүn và ÿe dӑa bҵng các hình phҥt ÿӇ buӝc hӑ phҧi hӃt sӭc cӕ gҳng ÿӇ ÿҥt ÿѭӧc nhӳng mөc tiêu cӫa tә chӭc.
(3) Ngѭӡi bình thѭӡng bao giӡ cNJng thích bӏ lãnh ÿҥo muӕn trӕn tránh trách nhiӋm, có ít hoài bão và chӍ muӕn an phұn là trên hӃt.
Mӝt triӃt lý nhѭ vұy ÿѭӧc biӇu thӏ bҵng thuyӃt xác nhұn khái niӋm vӅ bҧn chҩt máy móc vô tә chӭc cӫa con ngѭӡi. Nhӳng nhà quҧn lý chӫ trѭѫng theo ThuyӃt X ÿӅu tin rҵng phҧi giành ÿѭӧc quyӅn lӵc tuyӋt ÿӕi ÿӕi vӟi nhӳng cӝng sӵ cӫa mình. Ĉӕi vӟi hӑ, viӋc ÿiӅu khiӇn tӯ bên ngoài thông qua giám sát chһt chӁ là thích hӧp nhҩt ÿӇ ÿӕi phó vӟi nhӳng ngѭӡi không ÿáng tin, vô trách nhiӋm và thiӃu kinh nghiӋm. ChӍ có tiӅn bҥc, lӧi nhuұn và bҵng ÿe dӑa hình phҥt mӟi thúc ÿҭy ÿѭӧc ngѭӡi ta làm viӋc. Do ÿó, ThuyӃt X tán thành cách tiӃp cұn nghiêm khҳc và ӫng hӝ cách quҧn trӏ bҵng lãnh ÿҥo và kiӇm tra.
Ngѭӧc lҥi, thuyӃt quҧn trӏ viên mӅm dҿo, hoһc ThuyӃt Y cho rҵng:
(1) Con ngѭӡi cNJng cҫn và thích làm viӋc nhѭ nghӍ ngѫi và giҧi trí. Sӵ làm viӋc cNJng cҫn cӕ gҳng vӅ thӇ xác và tinh thҫn nhѭ là trong khi vui chѫi hoһc nghӍ ngѫi.
(2) ViӋc kiӇm tra tӯ bên ngoài hoһc ÿe dӑa bҵng hình phҥt không phҧi là cách duy nhҩt ÿӇ buӝc con ngѭӡi phҧi cӕ gҳng ÿӇ ÿҥt các mөc tiêu cӫa tә chӭc. Con ngѭӡi có thӇ chӫ ÿӝng và tӵ giác trong viӋc thӵc hiӋn nhӳng mөc tiêu cӫa tә chӭc mà hӑ ÿѭӧc giao phó.
(3) Các phҫn thѭӣng liên quan tӟi nhӳng kӃt quҧ công viӋc cӫa hӑ ÿóng vai trò quan trӑng trong viӋc giao phó cho hӑ thӵc hiӋn mөc tiêu.
(4) Trong nhӳng ÿiӅu kiӋn thích hӧp, ngѭӡi bình thѭӡng không chӍ hӑc cách chҩp nhұn trách nhiӋm mà còn hӑc cách nhұn trách nhiӋm vӅ mình.
(5) Không ít ngѭӡi có khҧ năng phát huy khá tӕt trí tѭӣng tѭӧng, tài năng và sӭc sӕng sáng tҥo.
(6) Trong ÿiӅu kiӋn công nghiӋp hiӋn ÿҥi, chӍ có mӝt phҫn trí thӭc cӫa con ngѭӡi bình thѭӡng ÿѭӧc sӱ dөng.
ThuyӃt Y là mӝt khoa hӑc quҧn trӏ thông qua tӵ giác và tӵ chӫ. Mc.
Gregor kêu gӑi sӱ dөng biӋn pháp tӵ chӫ thay cho cách lãnh ÿҥo và ÿiӅu khiӇn thông qua nguyên tҳc thӭ bұc nhѭ trên. Thông qua sӵ thích ӭng có lӵa chӑn ÿӕi vӟi bҧn chҩt cӫa con ngѭӡi, nhà quҧn trӏ phҧi sáng tҥo ra nhӳng ÿiӅu kiӋn phù hӧp ÿӇ cho các thành viên trong tә chӭc có thӇ ÿҥt ÿѭӧc mөc tiêu cӫa chính mình mӝt cách tӕt nhҩt bҵng cách cӕ gҳng hӃt sӭc vì thành công cӫa xí nghiӋp. Mһc dù, không thӇ có ÿѭӧc quyӅn tӵ chӫ hoàn toàn ÿӇ ÿҥt ÿѭӧc các mөc tiêu cӫa tә chӭc cNJng nhѭ nhu cҫu cá nhân, song ngѭӡi ta có thӇ tìm cách ÿӇ giành ÿѭӧc quyӅn tӵ chӫ ӣ mӭc cao nhҩt. ĈiӅu này phө thuӝc vào cҧ ngѭӡi quҧn trӏ lүn các nhân viên. Các mөc tiêu cӫa tә chӭc càng ÿѭӧc giao phó cho các nhân viên nhiӅu bao nhiêu thì tinh thҫn tӵ giác càng cao bҩy nhiêu. ĈiӅu ÿó sӁ dүn ÿӃn quyӅn tӵ chӫ cao hѫn do ҧnh hѭӣng tӯ bên ngoài giҧm ÿi ÿáng kӇ. Nhѭng viӋc cӫa ngѭӡi quҧn trӏ là giao phó công viӋc cho nhӳng ngѭӡi ÿáng tin cұy và thúc ÿҭy hӑ làm viӋc.
Theo DouglasMc. Gregor, chӍ khi quan tâm ÿӃn mһt nhân văn cӫa xí nghiӋp thì mӑi cӕ gҳng mӟi ÿҥt ÿѭӧc kӃt quҧ.
Tâm hӗn và khҧ năng lƭnh hӝi ÿã giúp con ngѭӡi tҥo nên mӝt thӃ giӟi sáng tҥo, ÿӇ ÿҥt ÿѭӧc mӝt mӭc ÿӝ tiên ÿoán, và ÿҥt ÿѭӧc niӅm tin rҵng nhӳng nhu cҫu và bҧn tính cӫa con ngѭӡi có thӇ biӃn ÿәi ÿѭӧc và hѭӟng dүn ÿѭӧc tӟi mӭc ÿӝ có thӇ giúp con ngѭӡi trӣ nên hoàn thiӋn.
Quan ÿiӇm này vӅ bҧn chҩt con ngѭӡi khiӃn ta có thӇ ÿi ÿӃn mӝt sӕ kӃt luұn có tính cách cӵc kǤ quan trӑng ÿӕi vӟi Nhân Vұt Quҧn Trӏ.
(1) Cá nhân là mӕi quan tâm nhҩt cӫa con ngѭӡi.
Con ngѭӡi tӵ lo lҳng cho mình cҧ trong cuӝc sӕng cNJng nhѭ trong sӵ chӃt và trong mӝt xã hӝi phӗn thӏnh hiӋn ÿҥi. Ai muӕn ÿҥt ÿѭӧc tiӃn bӝ là ngѭӡi muӕn chiӃn thҳng.
(2) Cá nhân sӁ cӕ gҳng thӓa mãn nhӳng nhu cҫu căn bҧn cӫa bҧn tính nӃu cái lӧi lӟn hѫn phí tәn
Có nhұn ÿӏnh rҵng: ‘Con ngѭӡi thích làm viӋc. ĈiӅu này rҩt ÿúng khi con ngѭӡi làm viӋc ÿӇ thӓa mãn nhӳng nhu cҫu cӫa bҧn chҩt phӭc tҥp cӫa nó. Ngay cҧ khi làm viӋc vá víu nó cNJng cӕ gҳng: Nhѭng khi ÿҥt tӟi mӭc thӓa mãn, nó không còn ÿӫ lý trí và hăng hái ÿӇ nӛ lӵc vì cùng mӝt mөc tiêu’ (Koontz và O'Donnell).
(3) Cá nhân có thӇ chӏu ÿѭӧc sӵ lãnh ÿҥo.
Con ngѭӡi hѭӣng ӭng sӵ lãnh ÿҥo. Ngѭӡi ta có thӇ dùng nhiӅu phѭѫng pháp ÿӇ thuyӃt phөc con ngѭӡi ÿi theo mӝt con ÿѭӡng ÿã ÿӏnh, nhѭng nhӳng phѭѫng pháp này phҧi ÿѭӧc lӵa chӑn, vұn dөng và sҳp ÿһt trѭӟc sao cho hӧp vӟi nhu cҫu cá nhân ÿӇ thӓa mãn bҧn chҩt cӫa nó.
(4) Cá nhân muӕn sӕng và làm viӋc trong mӝt khung cҧnh xã hӝi.
ĈiӅu này có thӇ ÿúng trong hҫu hӃt các trѭӡng hӧp.
(5) Cá nhân góp phҫn tҥo lұp nhӳng cѫ chӃ ÿӇ phөc vө nhӳng nhu cҫu chung cӫa tұp thӇ.
Có nhiӅu nhu cҫu mӝt con ngѭӡi lҿ loi không thӇ thӓa mãn ÿѭӧc.
Hӑ chӍ có thӇ thӓa mãn nӃu hӑ hӧp tác làm viӋc. NӃu cái lӧi lӟn hѫn phí tәn, con ngѭӡi dӉ chҩp nhұn hҥn chӃ quyӅn lӧi cá nhân.
(6) Không có con ngѭӡi trung bình.
Ai cNJng mong muӕn tiӃn bӝ, muӕn chӭng minh khҧ năng cӫa mình trѭӟc nhӳng con ngѭӡi khác. Do vұy, bҧn chҩt cӫa con ngѭӡi là không mҩy khi bҵng lòng vӟi hiӋn tҥi cӫa mình. Nhu cҫu vѭѫn lên cao hѫn nӳa bҧn năng tuyӋt ÿӕi ӣ mӛi con ngѭӡi.
(7) Cá nhân nӛ lӵc cao nhҩt khi ÿѭӧc trӑng dөng.
"Con ngѭӡi nóng nҧy muӕn ÿem hӃt khҧ năng ÿӇ làm viӋc. Nó bӵc mình khi không có cѫ hӝi ÿӇ áp dөng kiӃn thӭc và tài năng ÿӇ gánh trách nhiӋm nhҵm ÿҥt kӃt quҧ. Nó chán nҧn khi phҧi làm viӋc nӱa vӡi, làm viӋc ÿӅu ÿӅu theo thói quen. Nó tò mò muӕn biӃt mӭc khҧ năng tӕi ÿa cӫa mình và muӕn hành ÿӝng ӣ mӭc ÿó” (Koontz và O’Donnell).
6.5.1.3. Thuy͇t Z cͯa Nh̵t b̫n
NhiӅu công ty cӫa Nhұt ÿã thành công trong kinh doanh. Hӑ ÿã ÿҥt ÿѭӧc năng suҩt lao ÿӝng cao ӣ ngѭӡi lao ÿӝng và sӵ trung thành cao cӫa hӑ ÿӕi vӟi công ty. Các nhà quҧn trӏ Nhұt cho rҵng trong thӵc tӃ không có con ngѭӡi lao ÿӝng nào hoàn toàn có bҧn chҩt nhѭ thuyӃt X và thuyӃt Y nêu lên. ĈiӅu mà Mc. Gregor coi là bҧn chҩt chӍ có thӇ là thái ÿӝ lao ÿӝng cӫa con ngѭӡi và thái ÿӝ lao ÿӝng ÿó tùy thuӝc vào thái ÿӝ và cách thӭc hӑ ÿѭӧc ÿӕi xӱ trong thӵc tӃ. Qua kinh nghiӋm thành công cӫa các công ty Nhұt Bҧn, mӑi ngѭӡi lao ÿӝng ÿӅu có thӇ làm viӋc mӝt cách hăng hái, nhiӋt tình nӃu hӑ ÿѭӧc tham gia vào các quyӃt ÿӏnh quҧn trӏ và ÿѭӧc công ty quan tâm ÿӃn các nhu cҫu cӫa hӑ.
Ĉó chính là tinh thҫn cӫa thuyӃt Z.
Tѭ tѭӣng then chӕt cӫa thuyӃt Z là dùng ngѭӡi dài hҥn. Nhân viên ÿѭӧc thu nhұn ÿӇ làm viӋc vƭnh viӉn trong công ty, hӑ ÿѭӧc quan tâm nâng cao cҧ trình ÿӝ chuyên môn nghiӋp vө lүn ÿӡi sӕng vұt chҩt, tinh thҫn.
Lý thuyӃt Z hѭӟng nhân viên vào công viӋc tұp thӇ và hӧp tác.
Các doanh nghiӋp Nhұt ÿã biӃt khéo léo kӃt hӧp cҧ hai mһt vӯa là mӝt tә chӭc cѫ năng tҥo ra lӧi nhuұn, vӯa là mӝt cӝng ÿӗng sinh sӕng ÿҧm bҧo ÿӡi sӕng cho mӑi công nhân, tҥo ra nhӳng cѫ hӝi tӕi thiӇu ÿӇ mӑi ngѭӡi nӃu tích cӵc làm viӋc ÿӅu có thӇ tiӃn thân và thành công.
Tóm lҥi, con ngѭӡi, nguӗn lӵc quý nhҩt cӫa doanh nghiӋp phҧi ÿѭӧc tôn trӑng và ÿӕi xӱ mӝt cách xӭng ÿáng.