SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN)
CHƯƠNG 5: THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHI TẬP TRUNG (OTC)
5.3 Hệ thống đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khóan
Sau khi được so ghép các lệnh mua và bán chứng khoán sẽ được chuyển sang hệ thống phụ trợ bao gồm hệ thống đăng ký, lưu ký, thanh toán bù trừ để hoàn tất thủ tục chuyển giao chứng khoán và tiền giữa các bên mua, bán cũng như các thủ tục có liên quan đến đăng ký quyền sở hữu chứng khóan
5.3.1 Sự cần thiết phải tồn tại hệ thống đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán
Đăng ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán là nói đến dịch vụ hỗ trợ giao dịch chứng khoán trên các thị trường chứng khoán bao gồm cả thị trường tập trung và thị trường phi tập trung
Sự cần thiết:
- Nguy cơ tiềm ẩn không thực hiện nghĩa vụ giao dịch trong các giao dịch tự phát của bên mua hoặc bên bán, đặc biệt là khi giá cả thị trường có nhiều biến động
- Trong khi đó giao dịch chứng khoán tại các Sở giao dịch chứng khoán , thị trường giao dịch phi tập trung, thị trường các công cụ tài chính phái sinh,…đều là hình thức giao dịch có tổ chức giữa nhiều người mua và người bán với nhau.
=> Để luôn đảm bảo nghĩa vụ thực hiện hợp đồng cũng như sự an toàn cho tất cả các bên tham gia mua bán và giảm thiểu chi phí giao dịch, hình thức giao dịch có tổ chức, đòi hỏi việc thanh toán tiền và chuyển giao chứng khoán cũng phải được thực hiện một cách có tổ chức
- Khi giao dịch chứng khoán đã được xác nhận thực hiện, việc chuyển giao chứng khoán và thanh toán tiền sẽ được thực hiện bằng hình thức chuyển khoản trên các tài khoản chứng khoán và tiền thông qua các bút toán ghi sổ thay vì chuyển giao vật chất trực tiếp như trong hình thức giao dịch tự phát.
=> chứng khoán niêm yết hay đăng ký giao dịch trên thị trường chứng khoán cần phải được lưu giữ tập trung và bất động hóa tại một nơi. Chính đòi hỏi này đã dẫn đến sự ra đời của loại hình dịch vụ đăng ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán để hỗ trợ cho việc thực hiện và hoàn tất các giao dịch chứng khoán trên các thị trường giao dịch có tổ chức.
Các tổ chức cung ứng dịch vụ đăng ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán thường là các ngân hàng lưu ký, các công ty chứng khoán, được gọi là các tổ chức lưu ký.
Hoạt động của thị trường giao dịch có tổ chức cần một nơi để lưu giữ và quản lý tập trung các chứng khoán, đồng thời sự hình thành của nhiều tổ chức lưu ký cũng đòi hỏi phải có một tổ chức đóng vai trò là tổ chức lưu ký trung tâm, làm trung gian kết nối các tổ chức lưu ký với nhau. Những đòi hỏi đó đã dẫn đến sự hình thành của trung tâm lưu ký chứng khoán, các tổ chức còn lại là thành viên của trung tâm lưu ký hay gọi là các thành viên lưu ký
Hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật, công nghệ thông tin của trung tâm lưu ký, của các thành viên lưu ký và của các ngân hàng thanh tóan, cùng với hệ thống pháp lý về lưu ký được gọi chung là hệ thống đăng ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán. Hay còn gọi tắt là hệ thống lưu ký chứng khoán.
Như vậy cùng với sự hình thành của thị trường chứng khoán có tổ chức, hệ thống lưu ký chứng khoán đã trở thành một hệ thống không thể thiếu, cấu thành nên hạ tầng của thị trường chứng khoán.
Bên cạnh việc đảm bảo an toàn thì hoạt động của hệ thống phụ trợ nói chung và hệ thống lưu ký chứng khoán nói riêng còn giúp tiết kiệm chi phí và thời gian giao dịch.
Hệ thống phụ trợ còn giúp chuẩn hóa giao dịch và giúp nhà đầu tư thực hiện quyền và lợi ích của mình đối với chứng khoán.
5.3.2 Đăng ký chứng khoán
Trước khi chứng khoán được đưa vào lưu ký tập trung tại trung tâm lưu ký chứng khoán, chúng cần phải được đăng ký đầy đủ thông tin để trung tâm lưu ký có thể nhận lưu ký.
Các thông tin bao gồm:
• Đăng ký thông tin về chứng khoán: tên chứng khoán, loại chứng khoán, số lượng đang lưu hành,…
• Đăng ký thông tin về người sở hữu chứng khoán: tên, địa chỉ, số lượng sở hữu,…
5.3.3 Lưu ký chứng khoán
Lưu ký chứng khoán là việc nhận ký gửi, bảo quản, chuyển giao chứng khoán cho khách hàng, giúp khách hàng thực hiện các quyền liên quan đến chứng khoán.
- Lưu ký chứng khoán sẽ được tiến hành tại trung tâm lưu ký chứng khoán, nhằm mục tiêu tập trung hóa chứng khoán và phi vật chất hóa chứng khoán nhằm giúp cho một khối lượng lớn các giao dịch chứng khoán được xử lý bằng nghiệp vụ chuyên môn mà không cần sự chuyển giao vật chất.
- Lưu ký chứng khoán còn bao gồm cả việc thực hiện các dịch vụ liên quan đến mở tài khoản, nhận gửi, rút, chuyển khoản chứng khoán lưu ký. Ngoài ra trung tâm lưu ký cũng có thể làm trung gian trong các giao dịch bảo đảm như cầm cố, giải chấp cầm cố chứng khoán.
Thành viên lưu ký là các công ty chứng khoán, các tổ chức tài chính, các quĩ đầu tư và cũng có thể là một số nhà đầu tư chuyên nghiệp lớn.
Thành viên lưu ký được phép mở tài khoản tại trung tâm lưu ký chứng khoán, các khách hàng không phải là thành viên của trung tâm sẽ thực hiện lưu ký tại công ty chứng khoán. Công ty chứng khoán sẽ tái lưu ký chứng khoán của khách hàng tại trung tâm lưu ký chứng khoán.
5.3.4 Bù trừ chứng khoán và tiền
- Bù trừ chứng khoán và tiền là khâu hỗ trợ sau giao dịch chứng khoán. Sau khi chứng khoán được niêm yết đã được đưa vào đăng ký, lưu ký tập trung tại trung tâm lưu ký chứng khoán, chúng sẽ được phép giao dịch trên Sở giao dịch chứng khoán.
- Sau khi giao dịch trên thị trường được thực hiện ( được xác nhận) thì các bên tham gia giao dịch cần phải nhận được tài sản của mình: bên bán nhận tiền, bên mua nhận chứng khoán. Bù trừ chứng khoán và tiền là khâu tiếp theo sau giao dịch, thực hiện việc xử lý thông tin về các giao dịch chứng khoán, tính toán lại nhằm xác định số tiền và chứng khoán cuối cùng mà các đối tác tham gia giao dịch phải có nghĩa vụ thanh toán sau khi giao dịch được thực hiện.
- Việc bù trừ chứng khoán phải được thực hiện theo từng loại chứng khoán, do không thể bù trừ các loại chứng khoán khác nhau với nhau. (khác bù trừ cho giao dịch của các ngân hàng thương mại, chỉ liên quan đến tiền)
- Phương thức bù trừ cho các giao dịch chứng khoán được quyết định bởi phương thức giao dịch trên thị trường chứng khoán.
+ phương thức giao dịch là đa phương (nhiều bên mua nhiều bên bán) thì phương thức bù trừ chứng khoán và tiền là đa phương.
+ phương thức giao dịch là song phương, điển hình là các giao dịch thỏa thuận thì phương thức bù trừ cũng là song phương.
5.3.5 Thanh toán chứng khoán và tiền
- Thanh toán chứng khoán và tiền cũng là dịch vụ hỗ trợ sau giao dịch chứng khoán, là hoạt động cuối cùng để hoàn tất các giao dịch chứng khoán.
- Để giảm rủi ro cho các đối tác tham gia giao dịch, việc thanh toán chứng khoán và tiền luôn phải đảm bảo nguyên tắc giao chứng khoán đồng thời với việc thanh toán tiền. Thời hạn thanh toán có thể là T+1, T+2, T+3 . Trong đó T là ngày giao dịch ( ngày mà giao dịch được thực hiện), 1,2,3 là số ngày tiếp theo sau ngà T ( không tính ngày nghỉ).
- Phương thức thanh toán phụ thuộc vào phương thức bù trừ. Nếu phương thức bù trừ là đa phương thì phương thức thanh toán cũng là thanh toán đa phương, tương tự khi phương thức bù trừ là song phương thì phương thức thanh toán cũng là phương thức song phương.