Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG
1.2. Thực hiện chính sách và các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
1.2.1. Thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
1.2.1.1. Khái niệm thực hiện chính sách
Sau khi chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC được hoạch định, chính sách đó cần tổ chức thực hiện trong cuộc sống. Đây là giai đoạn quan trọng để chính sách trở thành hoạt động cụ thể và đạt kết quả trên thực tiễn. Khi đó, các CQNN vừa là người đề xuất các phương án chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC, đồng thời là người tổ chức thực hiện chính sách đó.
Từ đó cho thấy, việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC là quá trình thông qua việc tổ chức và triển khai các hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm hiện thực hoá những mục tiêu mà chính sách đã đề ra.
1.2.1.2. Các bước thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC khi Nhà nước thu hồi đất
Bước 1: Xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện
Đây là cơ sở, là công cụ quan trọng để triển khai thực hiện chính sách một cách có hiệu quả. Kế hoạch triển khai thực hiện bao gồm mục tiêu mong đợi được thể hiện thông qua các chỉ báo cụ thể; các hoạt động cần triển khai để theo đuổi các mục tiêu (hay nội dung thực thi chính sách); các nguồn lực cần huy động; nhiệm vụ và cách thức tổ chức thực hiện của chủ thể thực hiện theo thời gian. Như vậy, các nội dung nhiệm vụ trong kế hoạch sẽ cung cấp các cơ sở cho việc thực hiện chính sách, việc kiểm tra, đôn đốc thực thi chính sách. Bên cạnh đó, để một kế hoạch thực hiện tốt thì phải có tính hợp lý và khả thi; và hiệu quả thực hiện chính sách phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của kế hoạch thực hiện.
Kế hoạch thực thi, gồm: kế hoạch thực thi tổng thể chung; kế hoạch thực thi của các cơ quan, tổ chức hoặc các cấp địa phương có liên quan.
Kế hoạch triển khai thực hiện gồm: Kế hoạch tổ chức điều hành; kế hoạch cung cấp các yếu tố đầu vào (bao gồm tài chính, nhân lực và vật lực);
kế hoạch thời gian triển khai thực hiện; kế hoạch kiểm tra, đôn đốc, thực thi.
Bước 2: Phổ biến, tuyên truyền chính sách
Mục đích phổ biến, tuyên truyền không chỉ giúp người dân, các doanh nghiệp và toàn xã hội hiểu rõ tầm quan trọng của chính sách, mà còn giúp các CQNN, CBCC, các tổ chức chính trị xã hội có trách nhiệm tổ chức thực thi chính sách nhận thức đầy đủ tính chất, tầm quan trọng, vai trò, quy mô của chính sách đối với người dân và đối với toàn xã hội.
Để làm được điều đó, cần lựa chọn hình thức, phương pháp phổ biến, tuyên truyền phù hợp, nhằm tạo mối quan tâm và trách nhiệm của cán bộ thực thi chính sách cũng như thay đổi nhận thức của đối tượng bị Nhà nước thu hồi đất đối với công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC.
Bước 3: Phân công, phối hợp thực hiện
Đây là một trong những nội dung quan trọng quyết định đến thành công của việc thực hiện chính sách. Bởi vì, khi việc phân công, phối hợp một cách chặt chẽ, hợp lý giữa các cơ quan quản lý ở Trung ương và địa phương thì việc tổ chức thực hiện chính sách sẽ có hiệu quả.
Do đó, yêu cầu đề ra cần phải phân công rõ nhiệm vụ, trách nhiệm cụ thể của đơn vị chủ trì và cơ quan phối hợp.
Bước 4: Duy trì chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC
Để chính sách được duy trì cần phải có sự phối hợp của cả người tổ chức, người thực hiện và môi trường tồn tại. Tuy nhiên, việc thực hiện không đơn giản, bởi vì quá trình thực thi trên thực tế luôn gặp nhiều thách thức, khó khăn do các nhà hoạch định chính sách không lường hết được những vấn đề phát sinh trong thực tiễn cũng như những thay đổi thuộc về môi trường chính sách trước và sau khi ban hành chính sách.
Vì vậy, các cơ quan QLNN cần tiếp tục thiết lập và sử dụng hệ thống công cụ quản lý để tạo lập môi trường thuận lợi cho việc thực thi chính sách.
Đồng thời, người dân, tổ chức và toàn xã hội vừa phải phát huy quyền làm chủ, tăng cường thực hiện dân chủ để cùng tham gia quản lý xã hội, vừa phải có trách nhiệm tham gia thực hiện yêu cầu của Nhà nước. Việc thực hiện đồng bộ những nội dung trên sẽ góp phần tích cực vào việc duy trì chính sách trong quá trình phát triển của xã hội.
Bước 5: Điều chỉnh chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC
Thực tiễn những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước đã có những chính sách, giải pháp tương đối đồng bộ, hiệu quả tập trung giải quyết vấn đề của chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC khi Nhà nước thu hồi đất như:
công tác chỉ đạo, lãnh đạo; công tác vận động, tuyên truyền; hoạt động đền đù, bồi thường thiệt hại… nhằm mục đích làm sao giúp cho Nhà nước quản lý
có hiệu quả, góp phần xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Bên cạnh đó, theo quy định hiện hành, trường hợp có thay đổi, cơ quan nào ban hành chính sách thì cơ quan đó điều chỉnh, bổ sung chính sách sau khi tham khảo ý kiến của các bên có liên quan đến tổ chức thực hiện chính sách.
Bước 6: Theo dõi, đôn đốc, kiểm tra thực hiện
Để thực hiện tốt chính sách bồi thường, hỗ trợ TĐC khi Nhà nước thu hồi đất thì một trong những nhiệm vụ quan trọng cần tập trung thực hiện đó là tăng cường công tác kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện chủ trương, tiến độ và kết quả thực hiện.
Theo dõi, kiểm tra việc thực hiện các chỉ đạo, hướng dẫn của Trung ương trong thực hiện các kết luận, chương trình, kế hoạch về công tác bồi thường, hỗ trợ TĐC; cũng như sự phối hợp của địa phương nhằm kịp thời phát hiện những sai sót, trường hợp cần thì xử lý nghiêm các hành vi vi phạm nhằm đảm bảo các chủ trương, chính sách về bồi thường, hỗ trợ, TĐC của Đảng, Nhà nước được thực hiện đúng tiến độ, đúng mục tiêu và đạt được hiệu quả cao.
Bên cạnh đó, do nhận thức, thái độ, động cơ và năng lực thực thi của mỗi cơ quan, cán bộ khác nhau nên việc thực hiện chính sách về bồi thường, hỗ trợ, TĐC cũng khác nhau. Do đó, theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện chính sách là rất cần thiết nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm và nỗ lực của các cơ quan, tổ chức, cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ cũng như phòng, chống các vi phạm quy định pháp luật trong thực hiện chính sách.
Bước 7: Đánh giá, tổng kết, rút kinh nghiệm việc thực hiện
Đây là bước quan trọng nhằm đánh giá và rút kinh nghiệm cho một chu trình chính sách cũ và là tiền đề cho một chu trình chính sách mới.
Nội dung đánh giá, tổng kết là trên cơ sở các văn bản quy định pháp luật, các hướng dẫn cũng như chương trình, kế hoạch thực hiện chính sách để xem xét việc chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện và công tác phối hợp trong thực hiện chính sách. Ngoài ra, trong quy trình này, còn phải xem xét, đánh giá tinh thần, ý thức chấp hành những quy định, mục tiêu của chính sách; quá trình tham gia thực hiện và đánh giá kết quả phối hợp thực hiện chính sách của các tổ chức, cá nhân liên quan và toàn xã hội.
1.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất
1.2.2.1. Nội dung chính sách
Mỗi chính sách của Nhà nước đều hàm chứa những nội dung và mức độ tác động khác nhau tới quá trình thực thi chính sách; các nội dung này tác động trực tiếp đến cách giải quyết vấn đề bằng chính sách như thế nào và quá trình thực thi chính sách phụ thuộc rất nhiều vào nội dung, mục tiêu mà chính sách muốn hướng tới để giải quyết.
Và chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC cũng như vậy, nếu nội dung chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC đơn giản, liên quan đến ít đối tượng thì công tác tổ chức thực hiện chính sách sẽ thuận lợi hơn so với các vấn đề phức tạp, có quan hệ lợi ích đến nhiều đối tượng trong xã hội. Mặt khác, tính cấp bách của dự án bồi thường, hỗ trợ, TĐC cũng tác động rất lớn đến việc thực thi chính sách, cụ thể nếu nội dung của chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC là những vấn đề bức xúc tại địa phương đó thì sẽ được ưu tiên các nguồn lực để thực hiện chính sách đó.
1.2.2.2. Yếu tố thuộc về môi trường
Khi thị trường BĐS phát triển, sẽ góp phần thúc đẩy tiến độ thực hiện công tác GPMB, bởi vì việc nhanh chóng xác định được hệ số K thông qua giá trị chuyển nhượng QSDĐ thực tế trên thị trường, tính hợp pháp, thời gian mua bán, chuyển nhượng, giá trị nhà và đất chuyển nhượng. Bên cạnh đó, trong thị trường BĐS, các quan hệ mua bán nhà đất sẽ được công khai, được kiểm soát và cập nhật ở cơ quan quản lý thuế.
Theo quy định hiện nay, giá đất để tính bồi thường, hỗ trợ được xác định trên cơ sở giá đất do UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số điều chỉnh K.
Hệ số điều chỉnh K được xác định chủ yếu trên cơ sở quan hệ tỷ lệ giữa giá đất tính theo khả năng sinh lợi so với giá đất do UBND tỉnh, thành phố ban hành hoặc trên cơ sở quan hệ tỷ lệ giữa giá chuyển nhượng QSDĐ thực tế với giá đất do UBND tỉnh, thành phố ban hành. Thực tiễn hiện nay cho thấy, việc xác định hệ số K có chính xác hay không phụ thuộc vào sự phát triển của
thị trường chuyển nhượng QSDĐ; trong khi thực tế chưa có thị trường chuyển nhượng QSDĐ, đặc biệt là thị trường đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp còn chưa phát triển, dẫn đến việc xác định khả năng sinh lợi trong sản xuất nông, lâm nghiệp gặp nhiều khó khăn phức tạp. Mặt khác, đang diễn ra tình trạng chuyển đổi, chuyển nhượng QSDĐ nông, lâm nghiệp bất hợp pháp sang mục đích sử dụng khác ở khu vực ven đô; các quan hệ mua bán, chuyển quyền sử dụng diễn ra phổ biến nhưng được diễn ra với một quá trình “ngầm” nằm ngoài sự kiểm soát của Nhà nước. Từ đó, việc hình thành và phát triển thị trường BĐS, đưa các quan hệ giao dịch về nhà đất (như quan hệ mua bán, cho thuê, thuê, chuyển đổi, chuyển nhượng) được công khai trên thị trường và có sự kiểm soát, điều tiết của Nhà nước sẽ có ý nghĩa quan trọng trong công tác QLNN về đất đai; trong xác định giá đất để tính bồi thường; qua đó sẽ có lợi ích kinh tế cho Nhà nước và nhân dân.