BÀI TẬP CỦNG CỐ
V. PHÂN BIỆT CÁC THỂ THƠ
2. Nỗi nhớ, sự thủy chung son sắt của
(Khổ 5 + khổ 6)
Khổ 5: Nỗi nhớ của sóng luôn hướng về bờ cũng như nỗi nhớ của em luôn dành cho anh.
+ Cấu trúc khổ thơ khác biệt: 6 câu thơ.
+ Biện pháp nhân hóa và ẩn dụ.
- 2 câu đầu: những trạng thái khác của sóng Con sóng dưới lòng sâu
Con sóng trên mặt nước
bao la, rộng lớn của biển cả, đứng trước những băn khoăn vô định của tình yêu, người ta không thể giải thích được bằng lý lẽ thông thường. Tình yêu không giống như một phép toán “1 + 1 = 2”; “2 x 2 = 4”, mà nó là một hiện tượng tâm lý đầy bí ẩn, không thể giải đáp được về thời điểm xuất phát hay nơi tình yêu bắt đầu. Như một vị triết gia người Đức đã từng nói: “Cái đẹp không ở đôi má hồng của người thiếu nữ mà ở trong ánh mắt của kẻ si tình", hay Xuân Diệu trước đó đã từng băn khoăn “Làm sao cắt nghĩa được tình yêu?” thì nay, lại một lần nữa Xuân Quỳnh đưa câu hỏi mà bất kỳ người phụ nữ nào khi yêu cũng đều muốn giải đáp lên một tầm cao mới, nhưng thật tiếc là đến nay vẫn chưa ai có thể giải đáp được: “Khi nào ta yêu nhau?”. Chính vì không thể lý giải được nguồn gốc mà tình yêu trở nên huyền bí hơn, càng huyền bí lại càng làm cho người ta khao khát khám phá, và càng khám phá lại càng thấy thiêng liêng cao quý. Hay nói đúng hơn, đối với tình yêu chân thành không toan tính, không vụ lợi thì càng yêu càng say đắm, càng say đắm càng khó lý giải.
Tình yêu bao giờ cũng gắn liền với nỗi nhớ, mà xa cách thì nỗi nhớ lại càng da diết hơn, có lẽ ta cộng theo cấp số nhân cũng không thể diễn tả được hết nỗi nhớ ấy. Như thấu hiểu được điều đó, Xuân Quỳnh đã dành riêng cho nhân vật trữ tình của mình một khổ thơ đặc biệt chỉ để bày tỏ nỗi nhớ. Sóng không chỉ mang trong mình trạng thái “dữ dội” – “dịu êm”,“ồn ào” – “lặng lẽ” mà ở đây ta còn chứng kiến thêm con sóng “dưới lòng sâu” – “trên mặt nước”, qua phép đối và hình thức lặp cấu trúc: “Con sóng... Con sóng...” nhà thơ đã tạo nên sự trùng trùng điệp điệp của những con sóng với nhiều dạng thức khác nhau. “Sóng dưới lòng sâu” là những con sóng ngầm thể hiện chiều sâu,
+ Lặp cấu trúc: “Con sóng...”
+ Phép đối: “dưới lòng sâu” – “trên mặt nước” tạo nên sự trùng điệp, mênh mông của những con sóng với nhiều dạng thức khác nhau.
+ Ẩn dụ: Đó cũng là nỗi nhớ của em.
Sóng là em, em chính là sóng, cũng giống như sóng, tâm hồn em cũng vô vàn những phức tạp và khó hiểu.
Xuân Quỳnh vô cùng tinh tế khi mượn hình ảnh sóng động để ẩn dụ cho nỗi niềm, tình yêu của người phụ nữ khi yêu.
- 2 câu sau: Diễn tả nỗi nhớ của sóng, dù sóng trên mặt nước hay con sóng dưới lòng sâu thì tất cả đều nhớ bờ, đều hướng về bờ mà vỗ:
Ôi con sóng nhớ bờ
Ngày đêm không ngủ được
+ Sóng bất chấp không gian rộng lớn
“dưới lòng sâu – trên mặt nước”, bất chấp cả thời gian “ngày đêm” để vươn về bờ đến nỗi “không ngủ được”.
- 2 câu thơ cuối: Nhà thơ thêm vào để hoàn thiện giai điệu nỗi nhớ
Lòng em nhớ đến anh Cả trong mơ còn thức
+ Xuân Quỳnh đã mạnh dạn bày tỏ nỗi nhớ một cách trực tiếp, điều đó cho thấy nét hiện đại trong quan niệm về tình yêu của nữ thi sĩ.
không ai thấy và cũng khó có thể cảm nhận được, chỉ có nó mới hiểu mình đang cồn cào, da diết đến mức nào; “Sóng trên mặt nước”
là những con sóng nổi tung bọt trắng xóa trên mặt biển ngày đêm gào thét cùng đại dương bao la, nó thể hiện chiều rộng. Dù sâu hay rộng thì tất cả đều quy tụ lại tượng trưng cho tình yêu và nỗi nhớ của em dành cho anh.
Sóng là em, em chính là sóng, tuy hai nhưng là lại một, tuy một mà lại là hai. Cũng giống như sóng, tình yêu của em, nỗi nhớ của em không đơn thuần là nhớ theo cảm tính mà nỗi nhớ ấy vừa có chiều sâu vừa có chiều rộng.
Xuân Quỳnh đã vô cùng tinh tế khi mượn hình ảnh sóng động để ẩn dụ cho nỗi niềm của người phụ nữ khi yêu: “yêu” da diết dữ dội; “nhớ” cồn cào mãnh liệt.
Ta lại gặp thán từ “Ôi” thêm một lần nữa trong lúc nỗi nhớ về bờ của sóng đang dâng trào. Bờ là đích đến cuối cùng của sóng. Vì nhớ bờ mà sóng bất chấp không gian rộng lớn, bất chấp “muôn trùng sóng bể”, bất chấp cả thời gian “ngày đêm” để vươn về bờ một cách nhanh nhất. Sóng khao khát gặp bờ đến độ “không ngủ được”. Dường như bốn câu thơ không đủ để bày tỏ nỗi nhớ, Xuân Quỳnh đã tự thêm vào khổ thơ thứ 5 hai câu thơ nữa để hoàn thiện giai điệu nỗi nhớ. Chủ thể trữ tình trong nỗi nhớ da diết kia, không ai khác chính là em: “Lòng em nhớ đến anh/
Cả trong mơ còn thức”. “Lòng” là nơi sâu kín nhất của người phụ nữ, để nói được những tâm tư tình cảm ấy ra thật sự là một điều rất khó nhưng nữ thi sĩ đã bộc lộ một cách thẳng thắn và chân thành. Điều đó chứng tỏ, tình yêu của em dành cho anh phải mãnh liệt đến nhường nào thì mới có thể làm được như vậy. Và Xuân Quỳnh là phải là một hồn thơ rất hiện đại thì mới có thể bộc lộ một cách tinh tế như thế! Sự tương đồng giữa sóng và em, giữa một hiện tượng thiên nhiên
+ Sự tương đồng giữa sóng và em: Sóng nhớ bờ và em nhớ anh, đó là quy luật của tình yêu.
+ Nỗi nhớ không chỉ hiện lên lúc ý thức được (khi thức) mà còn gắn với tiềm thức (ngủ vẫn nhớ). Như vậy, nỗi nhớ là luôn hiện hữu trong tâm trí của người phụ nữ khi yêu.
Khổ 6: Tiếng lòng thể hiện sự thủy chung của người phụ nữ trong tình yêu.
Dẫu xuôi về phương Bắc Dẫu ngược về phương Nam Nơi nào em cũng nghĩ Hướng về anh một phương
+ Phép đối: “dẫu xuôi – dẫu ngược”,
“phương Bắc – phương Nam”.
+ Nói ngược “xuôi Bắc – ngược Nam”
(người ta vẫn hay nói “vào Nam ra Bắc” có nghĩa là “xuôi phương Nam, ngược phương Bắc” mới đúng).
+ Tình yêu có thể làm cho phương hướng đảo lộn, nhưng quan trọng nhất là
“phương anh” thì em vẫn luôn hướng về, một lòng thủy chung son sắt.
3. Niềm tin mãnh liệt vào tình yêu chân thành, đồng thời cũng là những băn khoăn, lo lắng cái hữu hạn của đời người với cái bao la của vũ trụ.
(khổ 7 + khổ 8 + khổ 9)
với trạng thái con người đó là nỗi nhớ, sóng nhớ bờ và em nhớ anh, đó là quy luật muôn đời của tình yêu. Đố ai yêu mà không nhớ, làm gì có ai nhớ mà không yêu bao giờ! Nỗi nhớ thường trực mọi không gian và thời gian, nỗi nhớ không chỉ tồn tại trong ý thức mà còn len lỏi vào tiềm thức, xâm nhập vào cả cõi mơ. Vậy nên, nhớ đến nỗi“cả trong mơ còn thức” là điều hoàn toàn dễ hiểu!
Trong tình yêu, khoảng cách và thời gian sẽ chẳng là gì, nếu chúng ta luôn nghĩ về nhau thì hình bóng của người yêu sẽ đầy ắp trong tâm trí. Đến với khổ thơ thứ 6, sau khi thể hiện nỗi nhớ một cách trực tiếp, chân thành không giấu diếm thì nhà thơ tiếp tục bày tỏ sự thủy chung son sắt của mình. Đầu mỗi câu thơ, thi sĩ Xuân Quỳnh đã đóng vào đó những từ chỉ sự đối lập “xuôi” –
“ngược”, “Bắc” – “Nam” như gợi lên sự gian nan vất vả cần phải vượt qua khi chúng ta yêu nhau. Lại thêm “dẫu xuôi” – “dẫu ngược” nữa thì đã xa cách lại càng xa cách muôn trùng. Ở đây có điều đáng ngẫm là:
Người ta vẫn hay nói “vào Nam ra Bắc”, tức
“xuôi phương Nam, ngược phương Bắc”
mới đúng, nhưng trong thơ Xuân Quỳnh chị lại nói ngược lại. Phải chăng nhà thơ muốn nhắn nhủ: Cuộc đời dẫu có thế nào đi chăng nữa thì em vẫn mãi yêu anh. Sóng gió có làm cho phương hướng đảo lộn thì tình yêu của em vẫn hướng về một phương duy nhất – đó là “phương anh”.
Bài thơ “Sóng” ra đời khi nhà thơ Xuân Quỳnh đã từng nếm trải sự đổ vỡ trong tình yêu. Song, với người phụ nữ hồn nhiên, tha thiết, yêu đời này vẫn luôn phơi phới một niềm tin vào tình yêu chân thành. Dẫu biết rằng, con người là hữu hạn so với sự bao la, vô hạn của vũ trụ.
Khổ 7: Niềm tin vào tình yêu đích thực.
Ở ngoài kia đại dương Trăm ngàn con sóng đó Con nào chẳng tới bờ Dù muôn vời cách trở
+ Sóng dù gặp muôn trùng khó khăn, cách trở vẫn luôn hướng về bờ, bờ là bến đích cuối cùng.
+ Ẩn dụ: Cũng như tình yêu của em và anh, muốn đến được bến bờ hạnh phúc thì phải cùng nhau vượt qua mọi khó khăn, thách thức.
+ Gian nan và thử thách là điều không thể thiếu trong tình yêu, nhưng khi đã cùng nhau vượt qua thì sẽ là tình yêu bền vững.
Khổ 8: Những băn khoăn, lo lắng, những trực cảm trong tình yêu của nhà thơ, nhưng vẫn có niềm tin mãnh liệt vào tình yêu chân thành.
Cuộc đời tuy dài thế Năm tháng vẫn di qua Như biển kia dẫu rộng Mây vẫn bay về xa
+ Phép so sánh: Lấy cái không gian để nói thời gian, lấy thời gian để nói cái hữu hạn của đời người trước vũ trụ bao la.
Liên hệ: thơ Xuân Diệu
Lòng tôi rộng nhưng lượng trời cứ chật Không cho dài thời trẻ của nhân gian Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời
Hàng trăm, hàng ngàn con sóng ở ngoài đại dương xa xôi, dù gặp muôn trùng khó khăn, cách trở, hàng vạn hải lý xa xôi nhưng chúng vẫn luôn hướng về bờ, bờ là đích đến cuối cùng của sóng. Và đó cũng là nghệ thuật ẩn dụ mà nữ thi sĩ mang tên Xuân Quỳnh gửi gắm để chỉ tình yêu mãnh liệt của người con gái đang yêu. Sóng xa vời cách trở vẫn tìm được bờ như tìm về cội nguồn yêu thương, cũng như anh và em sẽ phải cùng nhau vượt qua mọi khó khăn thử thách thì mới có thể về bên nhau, để sống trọn vẹn trong hạnh phúc lứa đôi. Như ông bà ta đã ví:
“Yêu nhau mấy núi cũng trèo
Mấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua”.
Gian nan và thách thử là điều không thể thiếu trong tình yêu, nhưng khi chúng ta đã cùng nhau nếm trải, cùng nhau vượt qua thì sẽ là tình yêu bền vững.
Trong tình yêu, Xuân Quỳnh gặp khá nhiều khó khăn trắc trở, từng nếm trải những khổ đau, cay đắng nên chị luôn dự cảm trước những giông bão cuộc đời. Những từ “tuy dài thế” – “vẫn đi qua” – “dẫu rộng” chứa đựng nỗi âu lo, sự ngậm ngùi. Bởi tương lai, hạnh phúc còn đang ở phía trước, chúng ta không thể biết trước điều gì sẽ xảy ra, vì thế việc ý thức được thời gian hữu hạn của đời người làm cho nữ thi sĩ có những băn khoăn, lo lắng, cùng những trực cảm, đắn đo về tình yêu là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, qua ý thơ, Xuân Quỳnh như muốn nhắn nhủ đến tất cả các bạn trẻ: Hãy cứ tin tưởng vào tình yêu, tình yêu chân thành sẽ vượt qua tất cả, sẽ không vì những khó khăn, thử thách mà bị chia rẽ. Nhạy cảm về sự chảy trôi của thời gian nên tiếc cho sự hữu hạn của tuổi trẻ với cái bao la của đất trời, ông hoàng thơ tình cũng rất đồng cảm với Xuân Quỳnh, Xuân Diệu viết:
Lòng tôi... [...trích...] ... cả đất trời
+ Tình yêu chân thành sẽ vượt qua tất cả, không vì những khó khăn, thách thức mà chia rẽ đôi lứa.
Khổ 9: Khát vọng hòa tình yêu bé nhỏ của mình vào biển lớn bao la để sống hết mình với tình yêu, mong muốn tình yêu riêng được hóa thân vào cái chung vĩnh hằng.
Làm sao được tan ra Thành trăm con sóng nhỏ Giữa biển lớn tình yêu Để ngàn năm còn vỗ
+ Sóng khao khát “được tan ra” để hòa chung vào nhịp vỗ của đại dương bao la.
+ Tình yêu của em cũng vậy, cũng muốn hòa vào biển lớn tình yêu của nhân loại để bất tử hóa với thời gian.
Đây chính là khát vọng mãnh liệt, tha thiết của người phụ nữ với trái tim đôn hậu, chân thành, giàu trực cảm.
Xuân Quỳnh viết bài thơ Sóng vào những ngày cuối năm 1967, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân miền Nam đang vào giai đoạn ác liệt. Thanh niên trai tráng cùng nhau ra trận “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, từ sân đình, bến nước, gốc đa cho tới sân ga, sân trường...
đâu đâu cũng thấy những “cuộc chia ly màu đỏ”. Vậy nên, có đặt bài thơ “Sóng” vào bối cảnh lịch sử ấy mới cảm nhận, thấu hiểu hết nỗi nhớ và khao khát về hạnh phúc của người phụ nữ đang yêu.
Có thể nói, Xuân Quỳnh đã yêu thì yêu rất mãnh liệt nhưng cũng rất tỉnh táo để nhận thức những trắc trở, thách thức trong tình yêu. Đồng thời cũng rất tin tưởng vào sức mạnh của tình yêu sẽ giúp ta vượt qua tất cả.
Tưởng chừng như tin tưởng vào tình yêu chân thành là lời nhắn của Xuân Quỳnh gửi tới tất cả chúng ta là đủ để nữ thi sĩ dừng bút tại đây, nhưng không cái tôi trữ tình của nhà thơ không đơn giản như vậy. Chị còn mang trong trái tim bé bỏng của mình một khát vọng to lớn, đó là khát vọng hòa tình yêu bé nhỏ của mình vào cái chung rộng lớn, muốn được bất tử hóa tình yêu vào cái chung vĩnh hằng. Sóng khao khát “được tan ra” thành
“trăm con sóng nhỏ”, sóng chỉ thực sự là sóng khi được hòa vào nhịp vỗ của đại dương bao la. Tình yêu của em cũng vậy, nếu chỉ giữ riêng cho mình thì sẽ nhanh chóng tàn phai theo năm tháng, nếu được hòa vào biển lớn tình yêu nhân loại thì sẽ bất tử mãi mãi.
Đây là một khát vọng vô cùng nhân văn của nhà thơ, một khát vọng mãnh liệt, tha thiết của người phụ nữ với trái tim đôn hậu, chân thành đầy trực cảm.
Qua hình tượng sóng nói riêng và bài thơ
“Sóng” nói chung, chúng ta cảm nhận được vẻ đẹp trẻ trung, tâm hồn trong sáng của người con gái khi yêu. Họ chủ động bày tỏ những khao khát, những mong muốn, những rung động của mình trong tình yêu, không giấu giếm, không che đậy. Đó là nét hiện đại, là quan niệm mới mẻ của người phụ nữ trong thời đại mới. Chúng ta đã có một núi Vọng Phu, một hòn Trống Mái tượng trưng cho sự thủy chung, son sắt trong tình yêu thì nay lại có thêm “Sóng” để tô thêm cho bức tượng đài sừng sững về tình yêu.
ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT