MỘT SỐ ĐỀ LUYỆN TẬP
2. Nhân vật A Phủ, chàng trai của núi rừng – sự hiện thân của lòng ham sống, khát vọng sống
2.1. A Phủ có số phận éo le, bất hạnh, đầy thương cảm nhưng lại mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp.
- Xuất thân: mồ côi cha mẹ từ nhỏ, không nơi nương tựa, không người thân, lại nghèo:
+ Cha mẹ, anh chị em mất hết trong một trận dịch đậu mùa khi A Phủ mới mười tuổi.
+ Không người thân, không nơi nương tựa: bị người làng bắt đem bán cho người Thái, A Phủ không thích ở cánh đồng thấp nên trốn và lưu lạc tới Hồng Ngài.
+ A Phủ nghèo: “không có bạc, không có ruộng nương”
nên không lấy được vợ.
Nếu chân dung Mị hiện lên bằng những câu văn nghe thật ai oán thì sự hiện diện của A Phủ cũng không kém phần thảm thương. A Phủ bắt phạt vạ vì tội đánh con quan.
Mỗi mảnh đời xuất hiện ở trong nhà thống lí đều gắn liền với hình ảnh bị trói, bị đánh, bị bắt nợ hay phạt vạ và A Phủ cũng không ngoại lệ.
A Phủ có số phận éo le, bất hạnh, đầy thương cảm:
anh mồ côi cha mẹ từ nhỏ, những người thân thích nhất cũng đều mất hết trong một trận dịch đậu mùa khi anh mười tuổi. Một đứa trẻ mới mười tuổi, chưa qua vòng thơ bé, không người thân thích, không nơi nương tựa phải sống bươn trải khắp nơi. Đã vậy, người ta không thương còn bắt A Phủ đem bán cho người Thái ở vùng thấp.
Nhưng do bản tính ngang bướng không thích ở cánh đồng thấp nên A Phủ trốn và lưu lạc tới Hồng Ngài.
Dù hoàn cảnh có éo le, bất hạnh nhưng A Phủ vẫn mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp rất đáng trân trọng. Lớn lên giữa núi rừng Tây Bắc hùng vĩ cùng hoàn cảnh ở đợ làm thuê cực nhọc, vất vả đã hun đúc để A Phủ trở thành chàng trai có cá tính mạnh mẽ, táo bạo, có thể chất dồi dào: A Phủ “khỏe, chạy nhanh như ngựa”, anh chăm chỉ, chịu khó, yêu tự do và yêu lao động: A Phủ
“biết đúc lưỡi cày, biết đục cuốc, lại cày giỏi và săn bò tót rất bạo”. Chính vì vậy, A Phủ trở thành niềm ao ước
- Một người mang nhiều phẩm chất tốt đẹp:
+ A Phủ yêu tự do, yêu lao động: “biết đúc lưỡi cày, biết đục cuốc, cày giỏi và săn bò tót rất bạo...”
+ Là niềm khao khát của bao cô gái: nhà nào “có được A Phủ cũng bằng được con trâu tốt trong nhà”.
+ Có một tâm hồn phóng khoáng, yêu đời: ngày Tết, dù chẳng có quần áo mới như nhiều trai làng khác, A Phủ vẫn đem sáo, khèn, con quay và quả pao đi tìm người yêu”.
2.2. A Phủ là nạn nhân của chính sách vay nặng lãi, của cường quyền do bọn chủ nô phong kiến miền núi đặt ra.
+ Là người yêu chính nghĩa, không sợ phải đối mặt với bọn con quan: A Phủ đã thẳng tay đánh thằng A Sử khi nó hống hách quấy phá cuộc vui xuân của đám thanh niên trong làng.
+ Vì tội đánh con quan, A Phủ bị thống lý bắt về xử kiện, bị đánh đập rất dã man.
+ Cuối cùng A Phủ bị nộp vạ một trăm bạc trắng, theo
của biết bao cô gái trong làng, họ kháo nhau: “Đứa nào được A Phủ cũng bằng được con trâu tốt trong nhà, chẳng mấy lúc mà giàu”. Người ta nói vậy thôi chứ A Phủ nghèo lắm: không có cha mẹ, không có ruộng nương, không có bạc thì làm sao lấy được vợ khi những hủ tục của người Mèo vẫn còn đè nặng. Nếu ở xã hội khác, A Phủ xứng đáng được hưởng hạnh phúc nhưng anh cũng như bao số phận người dân lao động khác bị chà đạp, bị đối xử bất công trong cái xã hội thực dân phong kiến, nơi bọn thống lý ngự trị độc tôn này.
Tuy cuộc sống có thiếu thốn, có nghèo, có đói khổ nhưng A Phủ vẫn luôn lạc quan, yêu đời, “ngày Tết, dù chẳng có quần áo mới như nhiều trai, chỉ có độc một chiếc vòng trên cổ. A Phủ cũng cứ cùng trai làng đem sáo, khèn, con quay và quả pao đi tìm người yêu ở các làng trong rừng”. Qua số phận và tính cách nhân vật A Phủ, Tô Hoài đã thổi vào nhân vật của mình một sức sống mãnh liệt, một tinh thần mạnh mẽ vượt lên hoàn cảnh, vượt lên khó khăn để vươn tới cuộc sống tốt đẹp ở phía trước.
Ở vùng núi cao những năm sau Cách mạng, khi ánh sáng của Đảng chưa rọi được vào nhận thức của người dân thì bọn chúa đất như thống lý Pá Tra là trời, còn con trai thống lý là con trời, không ai dám động tới. Nhưng A Phủ không sợ, anh không sợ phải đối mặt với bọn con quan, anh đã thẳng tay trừng trị A Sử - thằng con trai thống lý khi nó hống hách quấy phá cuộc vui xuân của đám thanh niên làng. Sự “trừng trị” mới hả hê làm sao! A Phủ “vung tay ném thẳng con quay bằng gỗ lăng vào mặt A Sử” rồi
“xộc tới nắm cái vòng cổ, kẹp dập đầu xuống, xé vai áo, đánh tới tấp”. Hành động dữ dội đó của A Phủ cho thấy anh là không sợ cường quyền, luôn đứng về chính nghĩa, một chàng trai gan dạ và chí khí. Nhưng trận đánh “kinh thiên động địa” đầy hào hứng ấy lại mở đầu cho một chặng đời ngang trái. A Phủ bị bắt về xử kiện, bị đánh đập hết sức dã man. Người ta sẽ nhớ mãi đến cái cảnh phạt vạ này: các động tác vuốt ngược cái đầu trọc; cái giọng lè nhè của thống lý Pá Tra; cái dáng quỳ bất động suốt một ngày đêm của A Phủ; cái cách hành hạ tàn bạo của bọn tay sai “đứa đánh, đứa quỳ, đứa chửi, thằng đứng thằng
đúng tục lệ của bọn lãnh chúa phong kiến.
+ Chính sách vay nặng lãi và chế độ cường quyền đã biến A Phủ thành nô lệ suốt đời cho nhà thống lý.
Cảnh xử kiện cho thấy bọn lãnh chúa phong kiến luôn tìm cách đẩy người nông dân xuống đáy tận cùng của xã hội, không cho họ có một chút cơ hội nào ngóc đầu lên làm người đúng nghĩa.
2.3. A Phủ là chàng trai yêu tự do, ham sống và luôn khao khát hạnh phúc.
+ Là người ở trừ nợ nhưng A Phủ vẫn luôn ham sống, rất phóng khoáng và hồn nhiên:
vẫn bẫy nhím khi đi chăn bò.
+ A Phủ để hổ vồ mất một con bò nên bị trói đứng, nếu không bắt được hổ đem về thì sẽ trói đến “chết ở đấy”.
+ A Phủ đã đứng bên bờ vực của cái chết “cơ chừng chỉ đêm mai là chết, chết đau, chết đói, chết rét, phải chết”.
ngồi phì phèo khói thuốc...”, rồi lời tuyên án kì dị của tên thống lý. Phải là người am hiểu một cách tường tận về phong tục tập quán của xứ “trồng cây thuốc phiện và tục khấn trình ma” thì nhà văn Tô Hoài mới có thể miêu tả một cách cặn kẽ đến từng chi tiết như vậy. Vẫn là sự bất công của hủ tục, vẫn là sự tàn bạo của bọn lãnh chúa, vẫn là nỗi oan nghiệt của người nông dân miền núi lúc bấy giờ nhưng trong những trang văn của Tô Hoài nó lại hiện lên một cách rất riêng.
Vì không có tiền nộp vạ, A Phủ trở thành kẻ nô không công suốt đời cho nhà Pá Tra để trừ nợ: “đời mày, đời con mày, đời cháu mày tao cũng bắt thế bao giờ trả hết nợ mới thôi”. Đó là kiếp người bị khinh rẻ, bị ngược đãi và phải đảm đương cả những công việc nặng nhọc, nguy hiểm:“săn bò tót, bẫy hổ, chăn ngựa quanh năm một thân một mình rong ruổi ngoài gò bãi, nương rừng”. Chế độ thực dân phong kiến miền núi với chính sách vay nặng lãi những hủ tục đã đẩy người nông dân xuống đáy của xã hội, không cho họ một chút cơ hội nào để ngóc đầu lên làm người đúng nghĩa.
Trở thành nô lệ, người ở trừ nợ cho nhà thống lý nhưng A Phủ vẫn luôn là người yêu tự do, phóng khoáng và hồn nhiên. Quanh năm, suốt tháng một thân, một mình
“rong ruổi trên khắp các gò bãi”, A Phủ vừa chăn bò vừa mải mê bẫy nhím. Chỉ vì mải mê bẫy nhím nên A Phủ để hổ đói vồ mất một con bò. A Phủ lại bị đánh, bị trói đứng vào cọc “bằng dây sậy quấn từ chân lên vai” để thế mạng cho con bò đã bị hổ ăn thịt. Tuy vậy, với bản lĩnh gan góc, không chịu khuất phục sẵn có, A Phủ nhất định không chịu chết chôn chân ở cái cột gỗ ấy mà anh luôn tìm cách tự giải thoát: “Đêm đến, A Phủ cúi xuống, nhay đứt hai đầu dây, nhích dần dây trói một bên tay”. Nhưng chưa kịp dứt ra thì trời vừa sáng, Pá Tra lại tròng thêm vào cổ A Phủ một vòng dây trói nữa, khiến “A Phủ không cúi, không còn lắc được nữa”. Bất lực trước hoàn cảnh, bất lực trước sự tàn bạo vô nhân tính của cha con thống lý, sau bao ngày bị trói đứng, chàng trai của núi rừng đã kiệt quệ cả thể xác lẫn tinh thần. A Phủ khóc! “Một dòng nước mắt bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” – tại sao một chàng trai ngay cả khi bị đánh đến chảy máu, bị phạt vạ đến oan nghiệt, bị đàn áp đến tận cùng vẫn không hề rơi
A Phủ đã khóc “một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại”.
Giọt nước mắt của A Phủ là sự bất lực trước hoàn cảnh, là tột đỉnh nỗi đau về thể xác và tinh thần mà người nông dân phải gánh chịu dưới ách thống trị tàn bạo của bọn lãnh chúa. Đồng thời là liều thuốc đánh thức tâm hồn đã chết của Mị, từ dửng dưng vô cảm Mị quyết cắt dây cởi trói cứu A Phủ.
một giọt nước mắt mà giờ phút này A Phủ lại khóc? A Phủ khóc, không phải vì A Phủ sợ chết, sợ đói hay sợ cường quyền, mà đó là giọt nước mắt của sự cay đắng, sự cô độc, bất lực và tuyệt vọng. Bởi, dù A Phủ có mạnh mẽ đến đâu, có kiên cường đến nhường cũng không thoát khỏi sự tàn ác của bọn lãnh chúa, của giai cấp thống trị độc tôn lúc bấy giờ. Và cũng chính giọt nước mắt ấy đã đánh thức tâm hồn của Mị sau bao năm lùi lũi, câm nín, vô cảm, dửng dưng trong nhà thống lý. Nó đã thổi bùng lên ngọn lửa tự đấu tranh, tự giải thoát và quyết định cởi trói cứu A Phủ.
Nhân vật A Phủ đã được khắc họa thành công dưới ngòi bút của nhà văn Tô Hoài, điều đó cho thấy sở trường quan sát nhạy bén và khả năng thiên phú trong việc nắm bắt tâm lý con người, đó là hai yếu tố quan trọng giúp nhà văn thành công trong việc xây dựng nhân vật. Thông qua nhân vật A Phủ, giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm càng hiện lên một cách đậm nét.