MỘT SỐ ĐỀ LUYỆN TẬP
1. Nhân vật Tràng – người đàn ông luôn khao khát hạnh phúc
Viết về đề tài nông thôn, nhà văn Kim Lân đã khơi gợi những cái chưa ai khơi gợi, đó là thân phận rẻ rúng như rơm rác của người nông dân nghèo trong xã hội cũ, trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Và ông đã rất thành công khi khắc họa chân dung người dân lao động tuy nghèo khổ, quanh năm chân lấm tay bùn nhưng ở sâu trong họ vẫn luôn mang những phẩm chất cao đẹp. Và Tràng là một nhân vật như thế!
1.1. Tràng là người nông dân lao động nghèo khổ, xấu xí nhưng rất tốt bụng và nhân hậu.
- Hoàn cảnh:
+ Tràng sống cùng mẹ già trong túp nhà tranh rúm ró, là dân ngụ cư – loại người bị coi khinh như cỏ rác ở nông thôn.
+ Tràng làm nghề phu xe, đẩy xe bò thuê - nghề thấp kém dưới đáy xã hội.
Tràng là nhân vật điển hình cho ngòi bút Kim Lân: Tuy nghèo khổ, xấu xí, thô kệch nhưng rất tốt bụng và nhân hậu.
Tràng xuất thân là dân ngụ cư, sống cùng người mẹ già trong “túp lều tranh có tấm phên rách che mái nằm rúm ró trên mảnh vườn lổn nhổn những búi cỏ dại”. Tràng làm nghề phu xe hay còn gọi là đẩy xe bò thuê để mưu sinh. Ở anh hội tụ đầy đủ những yếu tố của một loại người đáng bị coi khinh, ruồng bỏ, thấp kém, không bằng thứ cỏ rác trong xã hội lúc bấy giờ.
- Hình ảnh của Tràng:
+ Ngoại hình: Xấu xí, thô kệch “hai con mắt gà gà nhỏ tí, quai hàm bạnh ra, thân hình vập vạp, cái lưng to rộng như lưng gấu, cười lúc nào cũng ngửa mặt lên hềnh hệch”.
+ Tính tình: Vui vẻ, nhanh nhẹn, thương người đặc biệt là rất yêu và thích nô đùa cùng trẻ con.
- Mang cốt cách cao đẹp:
+ Tốt bụng: sẵn lòng cho người đàn bà xa lạ một bữa ăn giữa nạn đói.
+ Hào hiệp và nhân hậu: sẵn sàng mời người đàn bà xa lạ một bữa ăn, sau đó đưa về đùm bọc và cưu mang.
1.2. Tràng là người luôn khao khát hạnh phúc.
- Giữa lúc nạn đói hoành hành: Đến cái thân mình còn không nuôi nổi nhưng chàng vẫn chấp nhận đưa thị về làm vợ:
+ Đó là hành động liều lĩnh, nông nổi.
+ Cũng là chính sự khao khát hạnh phúc gia đình luôn hiện hữu trong anh.
+ Chứa đựng tình thương đối với người gặp cảnh khốn cùng.
- Quyết định rước thị về làm vợ
+ Lúc đầu: Tràng có chút phân vân, do dự và cả lo lắng “thóc gạo này đến cái
Chân dung của Tràng được ví như “một nhân dạng được hóa công đẽo gọt quá sơ sài” với:
“hai con mắt gà gà nhỏ tí, hai bên quai hàm bạnh ra, bộ mặt thì thô kệch, thân hình vập vạp, cái lưng to rộng như lưng con gấu, cười lúc nào cũng ngửa mặt lên hềnh hệch”. Tuy vậy, Tràng lại rất vui tính, nhanh nhẹn đặc biệt rất yêu và thích nô đùa cùng trẻ con. Vậy nên khi dẫn người vợ nhặt về “mấy đứa trẻ con thấy lạ vội chạy ra đón xem. Sợ chúng nó đùa như ngày trước, Tràng vội vàng nghiêm nét mặt”.
Tuy ngoại hình là một bất công của tạo hóa dành cho anh, nhưng ẩn sâu bên trong con người thô kệch, xấu xí ấy là cả một bầu trời nhân cách cao đẹp. Tràng tốt bụng, hiền lành, hào hiệp và nhân hậu, thương người. Chính những đức tính này đã cứu sống người phụ nữ đang đứng trước ranh giới của sự sống và cái chết. Tràng sẵn lòng mời người đàn bà xa lạ ăn và cưu mang thị với quyết định “đưa về làm vợ”.
Khi quyết định như vậy, không phải Tràng không suy tính hay không ý thức được hoàn cảnh của mình, bởi trước đó Tràng đã chợn nghĩ: “thóc gạo này đến cái thân mình cũng chả biết có nuôi nổi không, lại còn đèo bòng”.
Nhưng rồi anh ta chặc lưỡi: “Chậc, kệ!”. “Kệ”
ở đây không phải kệ đời hay mặc xác đời mà là
“cái kệ” trong niềm tin mãnh liệt vào tương lai,
“cái kệ” trong hành động của con người luôn khao khát đến hạnh phúc gia đình, hạnh phúc lứa đôi ngay cả khi cái chết đang cận kề. Người ta cho rằng, đó là hành động liều lĩnh, nông nổi nhưng ẩn sâu bên trong lại chứa đựng tình thương giữa con người với con người. Tất cả khiến “Tràng như quên hết những cảnh sống ê chề, tăm tối hàng ngày, quên cả cái đói khát ghê gớm đang đe dọa, quên cả những tháng ngày trước mắt. Trong lòng hắn bây giờ chỉ còn tình nghĩa giữa hắn và người đàn bà đi bên”. Những câu văn tha thiết ấy viết ra không nhằm mục
thân mình cũng chả biết có nuôi nổi không, lại còn đèo bòng”.
+ Nhưng rồi anh tặc lưỡi “Chậc, kệ!”, Tràng quyết định đánh đổi tất cả để có vợ, có được hạnh phúc.
- Tràng rất tâm lý, yêu thương và chiều chuộng người bạn đời của mình:
+ Hắn đưa thị vào chợ tỉnh “mua cho thị cái thúng con đựng vài thứ lặt vặt”.
+ Ra hàng cơm “đánh một bữa thật no nê rồi cùng đẩy xe bò về...”
+ Chi hẳn “hai hào mua dầu” để thắp sáng hạnh phúc của mình.
- Tâm trạng trên đường đưa dâu về nhà, Tràng vui như nhìn thấy hạnh phúc trước mắt:
+ Tràng không cúi xuống lầm lũi như mọi ngày mà “phớn phở khác thường”;
“hắn tủm tỉm cười một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh”; “cái mặt vênh vênh tự đắc với mình”.
+ Sự xuất hiện của thị đã mang đến một luồng sinh khí mới: “lạ lùng và tươi mát thổi vào cuộc sống đói khát, tăm tối”.
- Về nhà thưa chuyện với mẹ:
đích chế giễu bất kì ai, mà nhà văn Kim Lân chỉ muốn gieo vào lòng người đọc thứ cảm xúc: “sự đói khát không làm giảm giá trị của tình người.
Bao giờ cái hạnh phúc được yêu thương cũng quý hơn tất cả, ngay cả khi người ta tưởng như không còn cần gì hơn là một miếng cơm ăn”.
Khi có vợ rồi, ta lại nhận ra ở Tràng là một người chồng hết sức tâm lý, yêu thương và chiều chuộng người bạn đời của mình: Tràng đưa vợ vào chợ tỉnh “mua cho thị cái thúng con đựng vài thứ lặt vặt”; rồi đưa ra hàng cơm
“đánh một bữa thật no nê rồi cùng đẩy xe bò về”; Tràng cũng rất chịu chơi, chi hẳn “hai hào mua dầu” về thắp đèn sáng cho đêm hôn. Cái chi tiết Tràng khoe chai dầu con cũng đến thật buồn cười, vừa buồn lại vừa tội: “Hai hào đấy, đắt quá, cơ mà thôi chả cần”. Tràng muốn đêm tân hôn của mình sáng lên một chút trong cái thảm cảnh tối tăm để giúp người đàn bà xấu số phần nào đỡ tủi buổi đầu về nhà chồng.
Ai đó từng nói rằng: “Hạnh phúc trong tình yêu có thể làm cho tâm tính con người ta thay đổi một cách kì lạ”, và Tràng cũng không ngoại lệ. Tràng hôm nay đã không còn giống với Tràng của những hôm qua, không cúi đầu lầm lũi như mọi ngày mà “phớn phở khác thường”;
“hắn tủm tỉm cười một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh”; “cái mặt vênh vênh tự đắc”... Dĩ nhiên, không có chuyện lấy được vợ rồi là anh lập tức hết thô kệch, xấu xí ngay mà quan trọng là cái cảm giác ngượng nghịu ngơ ngẩn, cái lâng lâng êm ái của hạnh phúc vào buổi đầu đi bên vợ. Sự xuất hiện của thị, của người vợ nhặt hẳn đã mang đến một luồng sinh khí mới: “lạ lùng và tươi mát thổi vào cuộc sống đói khát, tăm tối” của tất cả mọi người.
Khi về đến nhà, trong lòng Tràng ngổn ngang trăm thứ cảm xúc, vừa vui vừa lo âu. Tràng vui vì hạnh phúc quá lớn, nhìn người đàn bà ngồi
+ Lúc đầu: “hắn thấy sờ sợ. Chính hắn cũng không hiểu sao hắn sợ”.
+ Loanh quanh, bồn chồn “hết chạy ra đầu ngõ, lại chạy vào sân” ngóng mẹ về.
+ Cảm thấy “vẫn còn ngờ ngợ, ra hắn đã có vợ rồi đấy ư? Việc xảy ra thật hắn cũng không ngờ, hắn cũng chỉ tầm phơ tầm phào đâu có hai bận, ấy thế mà thành vợ thành chồng...”
+ Lúc thưa chuyện: Mời mẹ ngồi lên giường cho “chĩnh chện”.
+ Thưa chuyện ngắn gọn, rành rọt:
“Kìa nhà tôi nó chào u. Nhà tôi nó mới về làm bạn với tôi đấy u ạ! Chúng tôi phải duyên phải kiếp với nhau... Chẳng qua nó cũng là cái số cả...”
1.3. Tràng rất trách nhiệm với gia đình.
Sáng hôm sau khi thức dậy, Tràng “một nguồn vui sướng, phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng”:
+ “Trong người êm ái lửng lơ như người vừa ở trong giấc mơ đi ra” – cảm giác của hạnh phúc mang lại, bởi “việc hắn có vợ đến hôm nay hắn vẫn còn ngỡ ngàng như không phải”.
+ Cảnh vật xung quanh khiến Tràng
“thấm thía và cảm động”, Tràng như trưởng thành và chín chắn hơn “Bỗng nhiên hắn thấy thương yêu gắn bó với căn nhà của hắn lạ lùng”.
ngay giữa nhà mà anh còn ngờ ngợ như không phải thế: "Hắn đã có vợ rồi đấy ư?". Nhưng rồi hắn cũng lo sợ ý của mẹ, vậy nên “hắn thấy sờ sợ. Chính hắn cũng không hiểu sao hắn sợ”. Rồi hắn loanh quanh, bồn chồn “hết chạy ra đầu ngõ, lại chạy vào sân”. Khi thấy mẹ, “Tràng reo lên như một đứa trẻ”. Anh cẩn thận mời mẹ
“vào ngồi lên giường cho chĩnh chện” rồi mới giới thiệu. Tràng thưa: "Kìa nhà tôi nó chào u".
Lời giới thiệu tuy giản đơn nhưng đầy yêu thương trân trọng, đón người đàn bà về làm vợ, không cưới xin, không rước dâu, con đường đón dâu không thảm đỏ và trải hoa hồng, cô dâu trong bộ áo rách bươm như tổ đỉa. Nhưng cách gọi "nhà tôi" của Tràng nghe sao gần gũi thân thương. Thế là họ nên vợ nên chồng. Chỉ bằng vài câu văn đơn giản mộc mạc nhà văn Kim Lân hoàn thành nghi thức giới thiệu một cuộc đại lễ trịnh trọng nghiêm túc của những con người khốn khổ đến với nhau trong ngày đói.
Cuộc sống có vợ, có gia đình riêng biến Tràng trở thành người con người khác hẳn. Tràng trách nhiệm và có ý thức xây dựng gia đình, điều đó thể hiện rõ nhất ở tâm trạng của anh vào buổi sáng ngày hôm sau. Tràng thức dậy khi mặt trời đã lên bằng con sào, “một nguồn vui sướng, phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng: Tràng thấy trong người êm ái như từ giấc mơ đi ra".
Việc Tràng có vợ “đến hôm nay vẫn ngỡ ngàng như không phải”. Tràng bước ra sân và nhận thấy xung quanh mình có cái gì đổi mới, “nhà cửa, sân vườn, lối đi được quét dọn sạch sẽ”;
“ngoài vườn mẹ đang lúi húi giẫy cỏ”; nàng dâu quét tước nấu nướng, cảnh tượng diễn ra thật bình thường đối với Tràng nó thật cảm động thấm thía biết bao. Có lẽ giờ đây, nhân vật Tràng mới hiểu được giá trị của một gia đình đầy đủ: “Hắn bỗng thấy yêu, gắn bó với ngôi nhà của hắn lạ lùng”, dù nghèo khó nhưng nó vẫn là nơi che mưa che nắng cho cả gia đình
+ Trong suy nghĩ: “bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy có bổn phận lo lắng cho vợ con sau này”.
+ Hành động: “hắn xăm xăm chạy ra giữa sân, dự phần tu sửa lại căn nhà”.
1.4. Tràng có niềm tin mãnh liệt vào tương lai, vào cách mạng:
+ Khi được vợ cung cấp thông tin, Tràng “ân hận” vì không biết đoàn người Việt Minh đi phá kho thóc Nhật chia cho người đói.
+ Hình ảnh “trong óc Tràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới” cho thấy tương lai chắc chắn trong đó có Tràng.
Tràng là nhân vật chính, là dụng ý thể hiện nội dung tư tưởng của tác phẩm và anh đã để lại nhiều suy ngẫm trong lòng người đọc về tình thương yêu giữa con người với con người trong tình cảnh khốn cùng.
anh. Tràng thấy có trách nhiệm với mẹ già cả cuộc đời dằng dặc đau khổ, “hắn thấy nên người, hắn thấy có bổn phận lo lắng cho vợ con sau này”. Rồi “hắn xăm xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm một việc gì để dự phần tu sửa lại căn nhà”.
Để nhân vật của mình thực sự vượt lên hoàn cảnh, nhà văn đã để cái đầu ngờ nghệch của Tràng vụt lên: "cảnh những người nghèo đói ầm ập kéo nhau trên đê sộp cùng hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới", như hé mở bước ngoặt mới trong nhận thức và con đường cách mạng trong Tràng, đó là con đường duy nhất giúp họ đổi đời. Trong khung cảnh đói khát, cảnh chết chóc la liệt những người dân đói khổ như Tràng biết vượt lên hoàn cảnh, nương tựa lẫn nhau, dựa vào nhau mà sống. Đó chính là nội dung tư tưởng nhân đạo mà nhà văn Kim Lân muốn nhắn gửi: Chỉ có tình người, tình yêu thương chân thực mới giúp họ có sức mạnh vượt qua những nghiệt ngã của cuộc đời, khẳng định bên bờ vực thẳm của cái chết con người ta không nghĩ đến chết, vẫn yêu thương đùm bọc, vẫn khát khao hạnh phúc và vẫn muốn sống cho ra một con người.