2.2.1. Đòn bẩy hoạt động (degree of operating leverage)
Đòn bẩy hoạt động hay còn đƣợc gọi là đòn cân định phí hoặc đòn bẩy kinh doanh nói lên mức tác động của định phí đối với kết quả sản xuất kinh doanh. Đòn cân định phí đƣợc xác định thông quan chỉ tiêu độ nghiêng đòn cân định phí.[8, tr 298]
Độ nghiêng đòn cân định phí thể hiện quan hệ giữa tốc độ tăng (giảm) lợi nhuận trước thuế và lãi vay (còn gọi là lợi nhuận hoạt động - EBIT) so với tốc độ tăng (giảm) doanh thu.[8, tr 298]
Cách tính nhƣ sau: DOL =
DOL =
Nhận xét:
Định phí càng lớn (hay DOL càng lớn) rủi ro kinh doanh càng cao và ngƣợc lại. DOL cho thấy tác động của rủi ro kinh doanh tức là khi doanh nghiệp có chi phí
cố định cao thì điểm hòa vốn cao, song nếu vƣợt qua điểm hòa vốn thì chỉ cần tăng đôi chút doanh thu cũng làm EBIT tăng đáng kể. Ngƣợc lại, doanh nghiệp có chi phí cố định thấp thì điểm hòa vốn ở mức thấp. Khi vƣợt qua điểm hòa vốn, nếu doanh thu tăng ít thì EBIT tăng không đáng kể. Tại điểm hòa vốn DOL không xác định.
Bên cạnh đó, rủi ro kinh doanh của doanh nghiệp là rủi ro do những phát sinh trong hoạt động của doanh nghiệp khiến cho lợi nhuận hoạt động (EBIT) giảm. Định phí tác động đến độ nghiêng đòn bẩy hoạt động (DOL) là một bộ phận tác động đến rủi ro kinh doanh. Các yếu tố khác của rủi ro kinh doanh của doanh nghiệp là sự bất ổn của doanh thu và chi phí sản xuất. Đây là hai yếu tố chính, còn đòn bẩy hoạt động làm khuyếch đại sự ảnh hưởng của các yếu tố này lên lợi nhuận hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên bản thân đòn bẩy hoạt động không phải là nguồn gốc của rủi ro, chỉ tiêu này cho thấy mức độ rủi ro, bởi lẽ độ nghiêng đòn bẩy kinh doanh cũng chẳng có rủi ro nếu doanh thu và cơ cấu chi phí ổn định. Do đó sẽ không chính xác nếu nhƣ đồng nghĩa độ nghiêng đòn bẩy hoạt với rủi ro doanh nghiệp, bởi vì cái gốc là sự thay đổi của doanh thu và chi phí sản xuất kinh doanh, tuy nhiên độ nghiêng đòn bẩy hoạt động cho thấy tác dụng khuếch đại sự thay đổi của lợi nhuận, do đó cũng làm khuếch đại rủi ro của doanh nghiệp.
Từ giác độ này có thể xem độ nghiêng đòn bẩy hoạt động nhƣ là một dạng rủi ro tiềm ẩn, nó chỉ trở thành rủi ro hoạt động khi nào xuất hiện sự biến động của doanh thu và chi phí sản xuất theo hướng bất lợi.
Tóm lại, rủi ro kinh doanh là rủi ro tiềm ẩn gắn liền với doanh nghiệp do sự thay đổi của thị trường, giá cả, lạm phát… những sự thay đổi này ảnh hưởng đến cấu trúc của chi phí từ đó ảnh hưởng đến kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
Người quản lý chỉ có thể hạn chế tác động của DOL chứ không thể nào triệt tiêu đƣợc.[8, tr 298-300]
2.2.2. Đòn bẩy tổng hợp (DTL - Degree of Total Leverage)
Đòn cân nợ và đòn cân định phí đều cho thấy mức độ mạo hiểm của doanh nghiệp. Cả hai đều làm ảnh hưởng đến mức lời của doanh nghiệp. Tuy nhiên đòn cân định phí là khuếch đại mức lời hoặc lỗ trước thuế và lãi vay (EBIT) mỗi khi
doanh thu thay đổi, còn đòn cân nợ làm ảnh hưởng đến mức lời lỗ của chủ sở hữu doanh nghiệp. Điều đó có nghĩa là đòn cân định phí tác động trước tiên lên EBIT của doanh nghiệp. Sau đó, đòn cân nợ tiếp tục tác động lên mức lời của chủ sở hữu doanh nghiệp (còn phụ thuộc vào cơ cấu tài chính).[8, tr 316]
Tác động đòn cân nợ phối hợp với đòn cân định phí tạo nên đòn bẩy tổng hợp.
Đòn bẩy tổng hợp đƣợc tác động nhƣ sau:
DTL = DOL*DFL =
= Trong đó:
G: Giá bán
Vu: Giá vốn hàng bán H: sản lƣợng tiêu thụ F: Định phí
I: Lãi vay
Tóm lại, việc lựa chọn cơ cấu tài chính là vấn đề quan trọng trong công tác tổ chức vốn của doanh nghiệp. Trong đó, điều quan tâm là hệ số nợ của doanh nghiệp.
Để có sự phối hợp tối ƣu giữa vốn tự có và vay nợ cần phải xem xét khả năng thu lợi nhuận và mức độ rủi ro có thể gặp phải. Trong khi xem xét để lựa chọn cơ cấu tài chính thích hợp với từng doanh nghiệp cần phải chú ý các vấn đề sau:
Sự phát triển của doanh nghiệp: nếu dự đoán trong tương lai doanh nghiệp có khả năng phát triển, có thể tăng doanh thu một cách chắc chắn thì việc sử dụng vốn vay có lợi nhiều hơn cho doanh nghiệp.
Sự ổn định doanh thu: sự ổn định doanh thu và đòn cân nợ có quan hệ trực tiếp với nhau. Doanh nghiệp đạt được doanh thu và lợi nhuận tương đối ổn định thì việc sử dụng vốn vay ít bị rủi ro, đòn cân nợ có thể ở mức cao, doanh nghiệp có sự biến động lớn về doanh thu nhƣ những doanh nghiệp hoạt động có tính thời vụ thì không nên sử dụng vốn vay nhiều thường xuyên.
Cơ cấu cạnh tranh trên thị trường: nếu doanh nghiệp hoạt động trong ngành có nhiều doanh nghiệp cùng cạnh tranh thì phải cẩn trọng trong việc sử dụng vốn vay,
vì doanh thu và lợi nhuận của doanh nghiệp dễ bị biến động làm ảnh hưởng đến thời gian thanh toán tiền lãi và lãi vay.
Cơ cấu tài sản của doanh nghiệp: doanh nghiệp sử dụng nhiều tài sản cố định có thời gian sử dụng dài trong khi thị trường chưa ổn định thì phải rất thận trọng trong việc sử dụng vốn vay.
Vòng đời của doanh nghiệp: trong giai đoạn khởi sự của doanh nghiệp chƣa có thị trường ổn định và rủi ro kinh doanh cao. Trong giai đoạn phát triển, lúc này sản phẩm của doanh nghiệp chiếm lĩnh thị trường, doanh số tăng nhanh, dòng tiền thu vào của doanh nghiệp dương do nhu cầu chi tiêu lúc này thấp hơn mức thu vào. Rủi ro kinh doanh trong giai đoạn này đã giảm thấp cho nên doanh nghiệp có thể sử dụng nợ. Giai đoạn bão hòa nhu cầu về sản phẩm của doanh nghiệp trên thị trường đã tăng cao đến một mức nào đó sẽ chững lại nhƣng dòng tiền mà doanh nghiệp đạt đƣợc vẫn cao, đảm bảo cho doanh nghiệp trả lãi vay nên rủi ro tài chính do sử dụng nợ trong rủi ro kinh doanh vẫn thấp. Từ đó, cho thấy ở thời kỳ này doanh nghiệp vẫn duy trì cấu trúc vốn tài chính thâm dụng nợ, vận dụng tấm chắn thuế khuyếch đại tỷ suất lợi nhuận. Giai đoạn suy thoái, lúc này nhu cầu về sản phẩm của doanh nghiệp trên thị trường có giảm sút ảnh hưởng đến khả năng chi trả lãi vay. Khi thu nhập giảm sút rủi ro tài chính tăng cao, lợi ích từ tấm chắn thuế không đủ bù đắp rủi ro tài chính có thể xảy ra bởi nợ vay .[8, tr 318-320]
Kết luận: Khi tác động của những đòn bẩy tăng thì sự mạo hiểm của doanh nghiệp cũng tăng, kể từ khi mà sự mạo hiểm liên quan tới khả năng trang trải chi phí hoạt động cố định và chi phí tài chính cố định của nó. Phân tích đòn bẩy là một phần của phân tích hoàn vốn và cùng sử dụng những thông tin cơ bản: giá cả, sản lƣợng, chi phí khả biến, chi phí bất biến…
Mọi sự hiểu biết về ba loại đòn bẩy đã đƣợc đề cập ở trên sẽ giúp cho các nhà quản lý tài chính đánh giá đƣợc mức độ các loại rủi ro (rủi ro trong kinh doanh, rủi ro về mặt tài chính) mà doanh nghiệp có thể gặp phải trong quá trình tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh. Mặt khác, sự hiểu biết về đòn bẩy còn giúp cho nhà quản lý tài chính doanh nghiệp lựa chọn các biện pháp thích hợp với điều kiện kinh doanh
của doanh nghiệp trong việc đầu tƣ, trang bị cơ sở vật chất, kỹ thuật và mức độ sử dụng vốn vay để có thể tăng tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu, đồng thời đảm bảo an toàn cho doanh nghiệp trong kinh doanh.[8, tr 316-320]