Thương mại hình thành và phát triển thành một ngành kinh tế độc lập tương đối, một bộ phận cấu thành của nền kinh tế, chuyên đảm nhận việc tổ chức lưu thông hàng hoá. Nó có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế ở mỗi quốc gia. Trong điều kiện ở nước ta nền kinh tế thị trường được xây dựng dựa trên nền tảng của một nước kém phát triển kinh tế nông nghiệp nghèo nàn lạc hậu, trình độ quản lý điều hành còn hạn chế.
Thương mại hàng hóa tạo các điều kiện chuyển nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước
Trong lịch sử phát triển xã hội loài người, thương mại đã từng đóng vai trò khá quan trọng đó là xoá bỏ nền sản xuất nhỏ tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy ra đời nền sản xuất hàng hoá (hàng hoá sản xuất ra để trao đổi). Trong thời kỳ chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế này vai trò của thương mại lại được khẳng định như một mắt xích không thể thiếu được trong quá trình vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường.
Thương mại tác động tích cực thúc đẩy quá trình phân công lại lao động xã hội ở nước ta, chuyên môn hoá và hợp tác sản xuất, hướng sản xuất theo nền sản xuất
hàng hoá lớn, tạo ra nguồn hàng lớn cung cấp cho chu cầu đa dạng trong nước và xuất khẩu.
Thương mại là yếu tố trực tiếp thúc đẩy lưu thông hàng hoá phát triển, cung ứng hàng hoá và dịch vụ thông suốt trong vùng các trọng điểm kinh tế của đất nước.
Sự hoạt động của thương mại bên cạnh chịu sự chi phối của các quy luật nền kinh tế hàng hoá, còn thực hiện các chính sách kinh tế xã hội, cung ứng tƣ liệu sản xuất, vật phẩm tiêu dùng và mua các sản phẩm ở vùng kém phát triển, kinh tế khó khăn để thúc đẩy kinh tế hàng hoá ở các vùng này phát triển, đẩy lùi kinh tế tự nhiên rút ngắn khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng, cân bằng lại các hoạt động kinh tế.
Thương mại hàng hóa góp phần từng bước xây dựng nền kinh tế thị trường Mặc dù, có nhiều hạn chế nhất định nhưng trong những năm thực hiện đường nối đổi mới vừa qua, ngành thương mại nước ta đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ. Nghị quyết hội nghị lần thứ 12 Ban chấp hành trung ƣơng khoá VII đã khẳng định “Ngành thương mại cùng các ngành và địa phương đã đạt được những thành tựu bước đầu quan trọng ở lĩnh vực lưu thông hàng hoá và dịch vụ, góp phần tạo nên những biến đổi sâu sắc trên thị trường trong nước và thị trường ngoài nước”
Trong việc thực hiện đường lối đổi mới kinh tế cho thấy thương mại là ngành đi đầu trong việc xoá bỏ nền kinh tế tự cung tự cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường.
Nhờ sự đổi mới trong hoạt động thương mại mà việc mua – bán trên thị trường được thực hiện tự do theo quan hệ cung cầu, giá cả được hình thành trên thị trường dựa trên cơ sở quy luật giá trị, cung – cầu, sức cạnh tranh…tất cả những điều đó đã góp xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại.
Thương mại hàng hóa thúc đẩy sản xuất phát triển cung ứng các nhu cầu cho người tiêu dùng và đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước
Là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng thương mại cung ứng các tư liệu sản xuất cần thiết, tạo điều kiện cho tái sản xuất tiến hành một cách thuận lợi mặt khác thương mại tiêu thụ sản phẩm làm cho sản phẩm được thực hiện giá trị của nó. Hàng hoá đƣợc tiêu thụ nhanh sẽ rút ngắn đƣợc chu kỳ tái sản xuấtvà tốc độ tái sản xuất.
Thông qua nhiệm vụ hoạt động của mình trên thị trường rộng lớn, thương mại mở con đường tiêu thụ cho sản phẩm công nông nghiệp, thúc đẩy công nghiệp phát triển. Nền kinh tế có sức ì lớn các thành phần kinh tế không đƣợc khuyến khích phát triển, quan hệ cung cầu vốn đã mất cân đối lại càng mất cân đối hơn.
Nhưng từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường hoạt động thương mại chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế thị trường đã góp phần kích thích sản xuất phát triển, cung ứng hàng hoá và dịch vụ cho người tiêu dùng. Thương mại đã có nhiều những đóng góp tích cực trong việc ổn định và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người tiêu dùng, cung ứng hàng hoá và dịch vụ theo yêu cầu của người tiêu dùng về số lƣợng cũng nhƣ mẫu mã, chất lƣợng hàng hoá với giá hợp lý và phong cách phục vụ người tiêu dùng một cách tốt nhất .
Hoạt động thương mại thông qua cơ chế thị trường kích thích các nhà sản xuất kinh doanh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, đổi mới trang thiết bị và quy trình công nghệ, ứng dụng khoa học vào quản lý để nền sản xuất ngày một phong phú tiên tiến hơn, có đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá hiện đại hoá là một quá trình chịu sự tác động của nhiều nhân tố trong đó thị trường và thương mại có ý nghĩa quan trọng. Hoạt động thương mại có tác dụng phát triển thị trường trong nước và ngoài nước thông qua xuất nhập khẩu. Hàng hoá tiêu thụ nhanh, giá trị hàng hoá đƣợc nâng cao cũng góp phần tích lũy trong cơ cấu giá cả hàng hoá được hình thành. Mặt khác bản thân thương mại cũng góp phần tích luỹ những lợi ích của thương mại chính là lợi nhuận do thực hiện chức năng lưu thông nói đúng hơn là do thực hiện chức năng tiếp tục quá trình sản xuất trong lưu thông tạo ra. Như vậy hoạt động thương mại góp phần tích luỹ vốn cho sự nghiệp, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Thương mại hàng hóa góp phần mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại và hội nhập
Các quy luật phân công và hợp tác lao động, về lợi thế so sánh giữa các quốc gia, vốn là những quy luật có liên quan đến sự hình thành và phát triển thương mại quốc tế. Tuy vậy trong thời kỳ nước ta luẩn quẩn trong nền kinh tế bao cấp, nhà
nước hầu như “đóng cửa” hợp tác quốc tế bị thu hẹp, nếu có chỉ là một số doanh nghiệp của nhà nước được phép xuất nhập khẩu. Thực hiện đường lối đổi mới kinh tế chính sách mở cửa, quan hệ hợp tác quốc tế giữa nước ta với các nước ngày càng phát triển, phù hợp với xu hướng chung là hội nhập khu vực và thế giới. Nhà nước cho phép tất cả các loại hình doanh nghiệp của các thành phần kinh tế đƣợc kinh doanh xuất nhập khẩu .
Quan hệ thương mại hàng hóa với các nước sẽ ngày càng được củng cố vì lợi ích từ hai phía, thương mại hàng hóa sẽ đóng vai trò trực tiếp mở rộng các hoạt động xuất nhập khẩu, xuất khẩu tại chỗ thiết lập và mở rộng quan hệ buôn bán với các nước trên thế giới, góp phần mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, nối liền sản xuất với tiêu dùng trong nước với các nước trên thế giới, góp phần tích luỹ vốn, nhất là vốn ngoại tệ và đổi mới công nghệ. Ngoài ra việc mở cửa quan hệ thương mại góp phần phá vỡ thế bị bao vây cấm vận, thay đổi cách nhìn nhận của bạn bè quốc tế và nâng cao vị thế của Việt Nam.