CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN GIÁ Ở VIỆT NAM
2.2. Chuyển giá tại Việt Nam
2.2.2. Thực trạng chuyển giá tại Việt Nam
Việc mở cửa thu hút FDI từ các quốc gia trên thế giới của nước ta đạt được nhiều hiệu quả. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê tổng số doanh nghiệp FDI đang hoạt động trên phạm vi toàn quốc thời điểm 31/12/2013 là 9093 doanh nghiệp, gấp 6 lần năm 2000 , bình quân giai đoạn 2000-2013 mỗi năm tăng xấp xỉ 16%. Trong đó doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài là 7543 doanh nghiệp (chiếm 83% toàn bộ doanh nghiệp FDI) gấp 8,8 lần năm 2000, bình quân giai đoạn 2000 - 2013 mỗi năm tăng xấp xỉ 20%. Doanh nghiệp liên doanh là 1550 doanh nghiệp (chiếm 17% số doanh nghiệp FDI) gấp 2,3 lần năm 2000, bình quân giai đoạn 2000-2013 mỗi năm tăng 6,7%. Số doanh nghiệp FDI đang hoạt động thuộc khu vực công nghiệp và xây dựng hiện chiếm tỷ lệ cao nhất với 73% (riêng ngành công nghiệp chiếm 66,4%).
Tiếp đến là khu vực dịch vụ với 25,7%. Trong khi số doanh nghiệp FDI hoạt động
trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản chỉ có 123 doanh nghiệp, chiếm 1,4%.
Tổng số vốn của khu vực doanh nghiệp FDI sử dụng vào hoạt động sản xuất kinh doanh thời điểm 31/12/2013 là 3411 nghìn tỷ đồng, gấp 14,2 lần năm 2000, bình quân giai đoạn 2000-2013 tăng 22,4%/năm. Trong đó vốn FDI đầu tƣ vào khu vực công nghiệp và xây dựng chiếm 55,2% (riêng công nghiệp là 54,1%); tiếp đến là khu vực dịch vụ 44,5% và khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản 0,3%.[9]
Tuy nhiên, bên cạnh các lợi ích tích cực của các doanh nghiệp FDI đã và đang mang lại cho đất nước cũng tồn tại nhiều khó khăn thách thức. Một trong những vấn đề nước ta gặp phải là chuyển giá trong các doanh nghiệp FDI. Khi luồng FDI không ngừng tăng lên thì tình hình chuyển giá càng trở nên đáng báo động hơn. Các doanh nghiệp FDI thƣc hiện hành vi chuyển giá báo lỗ trốn thuế gây ra thất thu ngân sách quốc gia. Trong khi các nước phát triển đã sử dụng các phương pháp chống chuyển giá hiệu quả, nhiều kinh nghiệm thì ở các nước đang phát triển vẫn thiếu kinh nghiệm trong vấn đề này. Ở Việt Nam, việc xác định giá chuyển nhƣợng giữa các bên liên kết đã được hướng dẫn từ năm 1997 tại Thông tư số 74/1997/TT-BTC và đƣợc bổ sung hoàn thiện bằng Thông tƣ 66/2010/TT-BTC (năm 2010) nhƣng việc kiểm tra, giám sát còn nhiều hạn chế; cùng với những kẻ hở luật pháp cũng nhƣ những yếu tố khác thuộc về quản trị và con người nên kiểm soát chuyển giá chưa hiệu quả, hiện tƣợng chuyển giá diễn ra phổ biến trong khu vực doanh nghiệp FDI.
Một trong những cơ sở để đƣa ra nghi vấn chuyển giá trong khu vực có FDI là: Số doanh nghiệp FDI thường xuyên báo cáo lỗ trong nhiều năm chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp FDI; và mặc dù lỗ thường xuyên như vậy nhưng vẫn tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh. Tỷ suất lợi nhuận (đối với những doanh nghiệp có lãi) trên doanh thu không đáng kể. Tỷ lệ đóng góp vào ngân sách quốc gia của khu vực FDI (không kể dầu thô) thấp, trong khi tổng dự án và tổng kinh phí đầu tư khá cao. Trong đó, dấu hiệu doanh nghiệp FDI thường xuyên báo cáo lỗ trong nhiều năm là rõ nhất.
Các doanh nghiệp có FDI trên cả nước phần lớn kê khai lỗ, chuyển giá nhằm trốn thuế. Điều này thể hiện rõ qua các thống kê từng năm, khi thanh tra các doanh
nghiệp kê khai lỗ, có dấu hiệu chuyển giá, số doanh nghiệp thực hiện chuyển giá tăng liên tục với số tiền ngày càng nhiều. Cụ thể, năm 2010, thanh kiểm tra tại 2.385 doanh nghiệp lỗ, có dấu hiệu chuyển giá, đã kiến nghị thu vào ngân sách nhà nước trên 677 tỷ đồng. Năm 2011, thanh tra, kiểm tra tại 4.163 doanh nghiệp lỗ, có dấu hiệu chuyển giá, đã kiến nghị thu trên 1.703 tỷ đồng. Năm 2012, hoàn thành thanh tra, kiểm tra tại 2.161 doanh nghiệp lỗ, có dấu hiệu chuyển giá, đã kiến nghị trên 746 tỷ đồng. Năm 2013, kết quả thanh tra, kiểm tra tại 2.110 doanh nghiệp lỗ, có dấu hiệu chuyển giá, truy thu, truy hoàn, phạt trên 988 tỷ đồng, giảm khấu trừ 139,5 tỷ đồng, giảm lỗ 4.192 tỷ đồng. Theo đánh giá của thanh tra, số tiền truy thu chủ yếu tập trung ở khu vực doanh nghiệp FDI (chiếm 40% tổng số thu), tỷ lệ số thu bình quân trên một doanh nghiệp là 1,73 tỉ đồng. Trong 8 tháng đầu năm 2014, khi thanh tra, kiểm tra tại hơn 39.000 doanh nghiệp, các cơ quan chức năng đã phát hiện gần 2.000 doanh nghiệp có dấu hiệu chuyển giá, truy thu hơn 1.000 tỷ đồng, giảm lỗ lên tới trên 4.000 tỷ đồng. [3]
Tuy nhiên, các con số trên chỉ phản ánh một góc về thực trạng trốn thuế của doanh nghiệp FDI. Năm 2013, báo cáo của 63 cục thuế, hơn 100 chi cục thuế trên cả nước, kết quả thanh tra tại 870 doanh nghiệp FDI có tới 720 doanh nghiệp vi phạm. Tại một số đơn vị, tỷ lệ vi phạm lên đến 100% nhƣ Cục thuế Bắc Giang thanh tra 16 DN thì cả 16 đều vi phạm. Tỷ lệ này diễn ra tương tự tại Hòa Bình (16/16), Gia Lai (15/15)…Tại một số tỉnh, thành khác dù không đến 100% nhƣng tỷ lệ này cũng rất lớn nhƣ Hà Nội thanh tra 332 DN thì phát hiện có 326 đơn vị vi phạm, số tiền giảm lỗ hơn 1.500 tỉ đồng, truy thu, phạt, truy hoàn gần 498 tỉ đồng. TP.HCM thanh tra 193 DN FDI, có tới 164 DN vi phạm, giảm lỗ hơn 870 tỉ đồng và truy thu, phạt gần 173 tỉ đồng.
Còn tại 1.240 DN bị kiểm tra, có tới 942 DN vi phạm. Cục thuế Bắc Giang kiểm tra 106 DN có 106 DN vi phạm, tỷ lệ này cũng xảy ra tại Đồng Nai 39/39, Gia Lai 30/30, Hải Phòng 45/45, Thái Nguyên 46/46, Quảng Ngãi 80/80…[14]
Bảng 2.2: Kết quả thanh tra doanh nghiệp FDI năm 2013
(Đơn vị tính: tỉ đồng) STT Cục thuế Tổng số DN thực
hiện thanh tra
Số DN có vi phạm
Tổng số truy thu, phạt, truy
hoàn
Giảm lỗ
1 Hà Nội 332 326 498 1.575
2 TP.HCM 193 164 173 870
3 Quảng trị 27 27 2,3 1,2
4 Thái Nguyên 20 20 3,1 24,3
5 Tây Ninh 18 18 5,3 63
6 Hòa Bình 16 16 3,6 46
7 Bến Tre 17 15 1,5 21
8 Hải Phòng 50 12 28,8 169
9 Ninh Bình 10 8 1,2 119
10 Nam Định 6 5 1,6 8,2
(Nguồn: Tổng cục thuế [14]) Các báo cáo của cơ quan thuế cũng cho thấy, các doanh nghiệp FDI khai kinh doanh thua lỗ thường tập trung trong lĩnh vực gia công may mặc, da giày; sản xuất, kinh doanh chè xuất khẩu; công nghiệp chế biến… Đặc biệt, ở TP. Hồ Chí Minh, có đến 90% doanh nghiệp FDI hoạt động trong lĩnh vực may mặc có kết quả kinh doanh thua lỗ trong khi hầu hết các doanh nghiệp trong nước cùng ngành nghề đều có lãi. Mặc dù thua lỗ triền miên song các doanh nghiệp FDI này vẫn đầu tƣ mở rộng sản xuất, kinh doanh. [17]
Tình trạng các doanh nghiệp FDI được hưởng những ưu đãi thuế, đất, vốn... hơn các doanh nghiệp nội tuy nhiên việc báo lỗ diễn ra ở nhiều doanh nghiệp FDI, có doanh nghiệp báo lỗ trong suốt 20 năm hoạt động. Vậy nên, các cơ quan chức năng đã và đang thực hiện nhiều biện pháp quan trọng trong công tác đấu kiểm soát chuyển giá, thực hiện các chương trình truyền thông về quản lý hoạt động chuyển giá, công khai danh tính của doanh nghiệp có hành vi chuyển giá nghiêm trọng và các công ty
cung cấp dịch vụ tƣ vấn, tiếp tay cho doanh nghiệp thực hiện hành vi chuyển giá, tránh thuế; tìm hiểu các công cụ cách thức quản lý vấn đề chuyển giá nhƣ dự án phân tích thông tin rủi ro của người nộp thuế là một ví dụ tiêu biểu để mang lại một môi trường kinh doanh công bằng.