Trong phạm vi nghiên cứu đề tài, thành phần cộng đồng “nòng cốt” tại khu vực được xác địnnh như sau:
- Người dân: Các hộ gia đình trên địa bàn quận.
- Các doanh nghiệp: chủ các cơ sở trên địa bàn.
- Lực lượng đoàn thể: Đoàn thanh niên, hội Phụ nữ, hội Cựu chiến binh, …
- Các thành phần khác trong định nghĩa trên bao gồm chính quyền địa phương, các cơ quan, …đóng vai trò hỗ trợ, xúc tác cho công tác quản lý môi trường. Như vậy từ đây trong báo cáo đề tài này, cụm từ “cộng đồng” được hiểu như là một thành phần bao gồm người dân, doanh nghiệp và tổ chức đoàn thể.
Bảng 6.2 - Vai trò nhiệm vụ của từng nhóm cộng đồng
Chủ thể Vai trò/Nhiệm vụ
Cộng đồng doanh nghiệp
Chấp hành tốt luật bảo vệ môi trường; có thể hỗ trợ về vật chất - kinh phí; tham gia xây dựng chương trình và nội dung công việc.
Đoàn thể Lực lượng tiên phong đóng vai trò quan trọng huy động nhân dân tham gia chương trình bảo vệ môi trường: tuyên truyền, vận động nâng cao nhận thức của người dân; tham gia xây dựng chương trình và nội dung công việc; triển khai vào thực tế.
Cộng đồng dân cư
Trực tiếp tham gia đóng góp xây dựng chương trình hành động bảo vệ môi trường; triển khai và giám sát chương trình.
Bảng 6.3– Vai trò nhiệm vụ của các thành phần liên quan trong quản lý và bảo vệ môi trường dựa vào cộng đồng
Chủ thể Vai trò/Nhiệm vụ
Chính quyền Hỗ trợ về mặt cơ sở pháp lý, chủ trương, thể chế, chính sách khuyến khích, huy động mọi thành phần tham gia BVMT; hỗ trợ cơ sở vật chất; tham gia xây dựng chương trình và nội dung công việc; quản lý và giám sát chương trình.
Cơ quan chuyên môn(Viện/trường đại học,…)
Tư vấn chuyên môn bao gồm cung cấp các tài liệu về giáo dục môi trường, hỗ trợ đào tạo, nâng cao nhận thức môi trường, đánh giá chất lượng môi trường, tình hình vệ sinh sức khỏe trên địa bàn.
Tổ chức phi chính phủ
Hỗ trợ nhân lực, tài chính, đặc biệt trong việc quyên góp, ủng hộ
…
Trong thời gian qua, các cấp Chính quyền ở nước ta đã nhận thức được vai trò quan trọng của cộng đồng trong công tác quản lý và bảo vệ môi trường và được thể hiện trong chiến lược bảo vệ môi trường Quốc gia, Nghị quyết 41 của Bộ Chính trị… Tuy nhiên, với mô hình quản lý và bảo vệ môi trường có sự tham gia của cộng đồng còn khá mới mẻ và chúng ta vẫn đang trong giai đoạn khuyến khích huy động cộng đồng, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường - tức là ở mức thấp nhất của mô hình này. Do vậy, những vấn đề cộng đồng dân cư quận Bình Thạnh có thể tham gia quản lý và bảo vệ môi trường nên đơn giản thiết thực và gắn bó với cuộc sống hàng ngày của họ. Song song đó chính quyền địa phương cần xây dựng những chương trình giáo dục nâng cao nhận thức, phát huy tính tự giác tự nguyện của cộng đồng; những cơ chế, chính sách khuyến khích tiến tới bắt buộc cộng đồng dân cư tham gia vào công tác quản lý và bảo vệ môi trường. Trước mắt cộng đồng dân cư có thể tham gia vào những công việc sau:
1. Tham gia giữ gìn vệ sinh môi trường ngay tại nơi sinh sống: không xả rác ra đường phố, xuống kênh rạch, ký kết hợp đồng thu gom rác, sử dụng thùng rác có nắp đậy…
2. Thường xuyên và định kỳ tổ chức quét dọn đường phố khu vực sinh sống, vớt rác trên kênh rạch, nạo vét làm sạch hố ga, không để rác ứ đọng gây tắc nghẽn dòng chảy, thu gom chất thải đưa đi xử lý.
3. Hạn chế xả rác, thực hiện phân loại rác tại nguồn.
4. 100% hộ dân có bể tự hoại, không xả nước thải trực tiếp xuống kênh.
5. Trồng cây xanh tại hai bên bờ kênh và các bãi đất trống.
6. Các cơ sở sản xuất phải có giấy chứng nhận đăng ký đạt tiêu chuẩn môi trường và triển khai các giải pháp sản xuất sạch hơn tại các cơ sở sản xuất.
6.2.2 Đề xuất mô hình quản lý và bảo vệ môi trường với sự tham gia của cộng đồng
1. Sự phối hợp ủng hộ của chính quyền địa phương trong các triển khai chương trình bảo vệ môi trường có sự tham gia của cộng đồng
Thực tế cho thấy rằng bên cạnh vai trò của cộng đồng thì chính quyền địa phương cũng có vai trò quan trọng trong sự thành công của các chương trình. Sự phối hợp tổ chức của chính quyền địa phương gồm các việc sau:
- Cùng hỗ trợ tổ chức các hoạt động nâng cao nhận thức về môi trường.
- Huy động các thành phần có liên quan (các trưởng ban điều hành khu phố, tổ trưởng tổ dân phố, phụ trách rác dân lập,…) tham gia các lớp tập huấn, hướng dẫn, ..nâng cao nhận thức về môi trường.
- Hỗ trợ triển khai các hoạt động trong chương trình như tổ chức các buổi họp tập trung người dân, huy động lực lượng tình nguyện cùng tham gia (người dân địa phương, Đoàn Thanh Niên, Hội Phụ nữ, …)
2. Tiến hành thu thập số liệu, điều tra, phỏng vấn cộng đồng
* Thực hiện 100 phiếu gồm 15 câu hỏi điều tra khảo sát cộng đồng trên địa bàn Quận Bình Thạnh.
* Bảng tổng kết phiếu điều tra được trình bày trong Phụ lục.
* Nhìn chung qua tổng hợp các phiếu điều tra cho thấy:
- 24% người dân cư trú trên 30 năm, 43% trên 10 năm và 33% dưới 10 năm.
- 34,6% người có trình độ học vấn từ trung cấp trở lên; 51% người dân có trình độ cấp 2 trở lên.
- 63,8% người dân nhận định môi trường bị ô nhiễm từ nặng đến nhẹ; 36,2% người dân cho rằng môi trường không ô nhiễm.
- Vấn đề môi trường được cộng đồng quan tâm nhất là ồn, bụi và mùi hôi, rác thải chiếm trên 67%.
- 73% người dân đều đồng ý là chính quyền và nhân dân cùng làm thì môi trường sẽ tốt hơn.
- 64% người dân hài lòng về vấn đề thu gom rác (thái độ nhân viên, thu gom thường xuyên đúng giờ, tiền rác hợp lý).
- 88% người dân đồng ý có thùng rác công cộng sẽ góp phần cải thiện và bảo vệ môi trường ở địa phương.
3. Đề xuất mô hình
Bảo vệ và quản lý môi trường dựa vào cộng đồng chủ yếu dựa trên tính tự giác, tự nguyện của người dân. Cộng đồng dân cư cũng nhận thấy cần phải cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường khu vực sinh sống trên cơ sở các nguồn lực sẵn có (nhân lực, vật lực). Tuy nhiên, trong điều kiện thực tế tại quận Bình Thạnh nói riêng và Việt Nam nói
chung, vấn đề bảo vệ và quản lý môi trường nếu chỉ hoàn toàn dựa vào người dân mà không có sự tham gia của chính quyền địa phương là hoàn toàn không khả thi. Trong giai đoạn đầu chính quyền địa phương nên đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và vận hành mô hình. Khi mô hình đã hoạt động ổn định thì vai trò của chính quyền giảm dần và cộng đồng, đoàn thể, nhóm nòng cốt đóng vai trò chính.
.
Phòng Tài nguyên và Môi Trường (Tổ Môi Trường)
UBND phường (Cán bộ chuyên trách
về môi trường)
Nhóm nòng cốt
Đại diện:
- Đội Quản lý đô thị - Ban Điều hành khu phố - Toồ daõn phoỏ
- Đoàn Thanh niên - Hội Phụ nữ - Hội Cựu chiến binh - Hội Người cao tuổi - Mặt trận Tổ quốc - ...
Người dân Doanh nghiệp
Vấn đề môi trường Goàm
Giám sát
Hình 6.2- Sơ đồ phối hợp quản lý và bảo vệ môi trường dựa vào cộng đồng
72 6.2.3 Xây dựng chương trình bảo vệ môi trường
Bảng 6.4 - Kế hoạch hành động chương trình bảo vệ môi trường tại Quận Bình Thạnh
STT Tên chương
trình Giải pháp Cá nhân/Đơn vị thực
hiện
Thời gian
1
Giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng
Xây dựng tài liệu giáo dục môi trường: panô, áp phích, tờ rơi, trnh cổ động,…
Chi cục Bảo vệ Môi trường
2/2007 – 5/2007 Tuyên truyền giáo dục môi trường thông qua các phương tiện
thông tin đại chúng: xe loa, phát thanh lưu động,…
Phòng VHTT, UBND
Quận Hàng quý
Đưa nội dung giáo dục môi trường vào tuần tin Gia Định (báo tuần của Quận Bình Thạnh)
Phòng VHTT, UBND
Quận, UBND phường 2 tuần/lần Phổ biến “10 điều quy ước vệ sinh văn minh đường phố” của
UBND thành phố đến từng tổ dân phố, gia đình biết và thực hiện
Tổ Môi trường, UBND phường
2/2007 – 5/2007 Thành lập đội công tác xã hội “Tình nguyện xanh” Đoàn Thanh niên, sinh
viên ngành môi trường làm nòng cốt
5/2007
Thường xuyên tổ chức các hoạt động môi trường “Làm cho thế giới sạch hơn”, tuần lễ “Xanh - Sạch - Đẹp”, “Ngày chủ nhật xanh”,…trong tổ dân phố
Đội “Tình nguyện
xanh”, Đoàn thể Hàng tháng
2
Xử lý nước thải sinh
hoạt
Tất cả các hộ dân phải có hầm vệ sinh tự hoại - kiểm tra từ khâu cấp giấy phép xây dựng nhà.
Cộng đồng, Tổ Môi trường, UBND phường
Kế hoạch 3 năm Giảm thiểu chất thải (số lượng + chất lượng) trước khi đưa ra hệ
thống cống rãnh.
Cộng đồng Kế hoạch 3 năm
73 3
Cải thiện quản lý rác thải
Phân loại rác tại hộ dân, tái sử dụng rác và sử dụng thùng rác có
nắp đậy. Cộng đồng Kế hoạch
3 năm Tăng cường các thùng rác công cộng.
Tổ Môi trường Hàng năm Cải thiện hệ thống Nghiệp Đoàn rác dân lập trong việc thu gom
và vận chuyển
P. Quản lý đô thị,
Công ty DVCI Quận 1 năm Vớt rác trên kênh; nạo vét làm sạch hố ga, không để rác ứ đọng
gây tắc nghẽn dòng chảy. Đoàn thể, cộng đồng Hàng quý
4 Cải thiện cơ sở hạ tầng
Cải thiện hệ thống cống.
Thành lập tổ tự quản.
Cộng đồng và chính quyền Quận Bình
Thạnh
Hàng năm
5 Sản xuất sạch hơn
Hỗ trợ xúc tiến chương trình sản xuất sạch hơn. Tổ Môi trường, UBND phường
Kế hoạch 3 năm Triển khai sản xuất sạch hơn tại cơ sở. Doanh nghiệp trên địa
bàn
Kế hoạch 3 năm
6
Các quy định về sự quản lý và sự tuân thủ
Sự tham gia của cộng đồng vào việc xây dựng và thực hiện kế hoạch môi trường.
Hàng quý/năm Chương trình người dân tham gia giám sát môi trường Chính quyền Quận
Bình Thạnh
Hàng quý/năm Xây dựng cơ chế giám sát, khiếu nại, tố cáo, xử phạt cưỡng chế
các hành vi xả rác bừa bãi ra đường phố. 10/2007
1. Thành lập đội công tác xã hội “Tình nguyện xanh”
Sự tham gia của cộng đồng vào công tác quản lý và bảo vệ môi trường tại quận Bình Thạnh chưa phát huy được hết tiềm năng là do chưa tuyên truyền sâu rộng và thường xuyên để góp phần nâng cao nhận thức thực sự và làm thay đổi hành vi ứng xử; không có tổ chức chủ trì việc đôn đốc, theo dõi phong trào. Đây cũng là lý do khiến cho chiến dịch Làm Cho Thế Giới Sạch Hơn không đạt được kết quả và nhanh chóng đi vào quên lãng. Và hơn hết, để khắc phục được điều này cần phải có nguồn nhân lực từ cộng đồng cùng tham gia, hỗ trợ với các cán bộ chuyên môn. Vì thế, việc thành lập đội Tình nguyện xanh là một việc cần thiết và hợp lý.
a. Mục tiêu:
Không ngừng nâng cao nhận thức, khơi dậy sự quan tâm, làm thay đổi thái độ, hành vi và thói quen của cộng đồng về việc bảo vệ môi trường cũng như tạo điều kiện để tất cả mọi người dân đều có cơ hội để thể hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của mình trong việc tham gia quản lý môi trường ở địa phương, để từ đó làm tiền đề cho việc triển khai chương trình “Phân loại rác tại nguồn” và “Xây dựng tuyến đường văn minh”.
b. Hoạt động
* Hoạt động của Tình nguyện xanh dựa trên tôn chỉ “Tình nguyện cùng nhau vì một môi trường chung” với triết lý hành động: “Môi trường không của riêng ai, giữ gìn xanh - sạch - đẹp chúng ta chung tay làm”. Nhiệm vụ chính của Tình nguyện xanh:
- Tập hợp những người tình nguyện tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.
- Thay đổi nhận thức, sự quan tâm, thái độ, thói quen và hành vi của người dân.
- Triển khai các dự án, sáng kiến cải thiện môi trường cùng với người dân.
- Làm cầu nối giữa chính quyền, các tổ chức đoàn thể và người dân.
- Tham mưu, kiến nghị với chính quyền về các chính sách, giải pháp bảo vệ môi trường.
- Hợp tác với các tổ chức, đoàn thể triển khai các hoạt động liên quan bảo vệ môi trường.
* Trên cơ sở đó, triển khai các hoạt động:
- Tổ chức các chương trình sinh hoạt trong nội bộ các đội, giữa các đội với nhau, các đợt tập huấn nâng cao kỹ năng,… để tạo sân chơi hấp dẫn cho thanh niên.
- Truyền thông nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường của cộng đồng: phát tờ rơi, tổ chức phổ biến Luật Bảo vệ môi trường, phân loại rác tại nguồn, vận động nhân dân và làm nòng cốt trong việc giải quyết các tụ điểm, thực hiện các chương trình, truyền thông tại hộ gia đình,…Cùng nhân dân thực hiện thường xuyên các hoạt động môi trường như Ngày chủ nhật xanh, tuần lễ Xanh - Sạch - Đẹp, vận động nhân dân trồng cây xanh…
- Xác định các nguồn gây ô nhiễm, các sự cố môi trường, các tranh chấp, …và cùng với người dân tìm kiếm giải pháp xử lý thích hợp ở cấp độ địa phương
- Tham mưu và giúp UBND phường xây dựng các quy định về bảo vệ môi trường với sự tham gia của cộng đồng cũng như trong việc phát hiện và xử lý các vi phạm về vệ sinh môi trường.
- Hỗ trợ cho UBND phường trong việc phổ biến và triển khai có hiệu quả các quy định pháp luật, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về bảo vệ môi trường.
- Phối hợp với các tổ chức đoàn thể khác như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Hội Người cao tuổi, … để tạo ra sức mạnh tổng hợp, đồng bộ và toàn diện trong công tác bảo vệ môi trường.
c. Nhận xét:
Rút kinh nghiệm từ việc triển khai mô hình này ở các địa phương khác thì:
- Cần có sự hỗ trợ của chính quyền địa phương về nguồn kinh phí để duy trì các hoạt động của phong trào. Nguồn kinh phí có thể được trích từ nguồn kinh phí mà Quận dành riêng cho công tác quản lý môi trường.
- Cần có sự công nhận chính thức của chính quyền địa phương về vai trò của đội Tình nguyện xanh để hoạt động của đội được diễn ra thuận lợi hơn.
- Thành viên của đội:
1. Đoàn viên thanh niên của mỗi phường.
2. Các sinh viên học ngành môi trường - các bạn có thể hỗ trợ cho đội về kiến thức môi trường trong việc tuyên truyền, sinh hoạt các câu lạc bộ, nhóm… đồng thời đây cũng là cơ hội cho sinh viên môi trường tiếp cận với thực tế - thuận lợi của quận có nhiều trường đại học trong địa bàn có đào tạo về ngành này
Hai thành phần này sẽ là chủ yếu vì những hoạt động của đội đòi hỏi sức trẻ, nhanh nhẹn,…
3. Nhưng để thực sự đạt được hiệu quả thì cần phải có các ban điều hành tổ dân phố, cán bộ phụ trách hội phụ nữ, hội cựu chiến binh…Đây là những người có kinh nghiệm sống, bám sát địa bàn, uy tín …nên hơn ai hết, họ biết rõ địa bàn có vấn đề gì, điều gì thực sự cần giải quyết..chúng ta sẽ đi thẳng trực tiếp vào giải quyết vấn đề và khi đó việc vận động, thuyết phục người dân cũng sẽ diễn ra dễ dàng hơn.
2. Phân loại rác tại nguồn
Với mô hình này thì bước đầu quận có những điều kiện thuận lợi:
- Chương trình “Phân loại rác tại nguồn” nằm trong kế hoạch “Xây dựng chương trình bảo vệ môi trường quận Bình Thạnh đến 2010”.
- Đã tổ chức tập huấn phổ biến vấn đề này vào năm 2005, 2006.
- Thực tế, hoạt động phân loại rác trên địa bàn vẫn đang diễn ra, tuy nhiên nó chỉ xuất phát từ động cơ kinh tế là chính (do sự hiện diện của các thành phần có giá trị kinh
tế trong rác và nhu cầu thu mua phế liệu cho hoạt động tái chế của các cơ sở tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn quận)
a. Mục tiêu đặt ra:
Nâng cao nhận thức cộng đồng về “Phân loại rác tại nguồn” để từ đó hình thành thói quen phân loại rác trong người dân một cách có ý thức về trách nhiệm bảo vệ môi trường chứ không phải chỉ vì xuất phát từ động cơ kinh tế.
Cộng đồng sẽ tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường chủ động và tích cực hơn nếu họ biết rõ việc họ làm cũng như lợi ích mà họ sẽ có được khi họ tham gia.
Không nằm ngoài quy luật đó, trong nội dung tuyên truyền cần phổ biến nhiều hơn nữa lợi ích mà phân loại rác tại nguồn mang lại. Bên cạnh đó, chính quyền cũng cần tạo những điều kiện để người dân thực hiện như cung cấp thùng rác (chỉ lần đầu) kèm theo tờ rơi hướng dẫn phân loại rác hữu cơ và các loại rác còn lại; có người thu gom rác tái chế vào một ngày nhất định trong tuần…
b. Những lợi ích thiết thực mà hoạt động phân loại rác tại nguồn mang lại:
* Lợi ích kinh tế:
- Tái sử dụng lại hầu như toàn bộ lượng rác hữu cơ dễ phân hủy để sản xuất phân compost..
- Tiết kiệm diện tích đất sử dụng để chôn lấp rác do giảm lượng rác đưa đến bãi chôn lấp.
- Tiết kiệm chi phí xử lý nước rỉ rác.
- Tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên như nước, năng lượng, các tài nguyên dùng để sản xuất năng lượng.
* Khía cạnh môi trường: Phân loại rác tại nguồn nhằm góp phần cải thiện môi trường sống của cộng đồng: sạch, vệ sinh, văn minh; khắc phục được những nhược điểm của hệ thống kỹ thuật quản lý chất thải rắn sinh hoạt hiện tại.
* Khía cạnh xã hội:
- Giúp người dân ngày càng nhận thức rõ hơn ý nghĩa của việc tận dụng phế thải, sản phẩm thừa để tạo ra các sản phẩm có ích cho nền kinh tế - xã hội và môi trường.
- Kích thích sự phát triển của ngành nghề tái chế vật liệu, qua đó góp phần giải quyết công ăn việc làm, tạo thu nhập cho nhiều lao động.
- Nâng cao sức khỏe cũng như phúc lợi xã hội cho nhân dân thông qua ý thức về trách nhiệm bảo vệ môi trường của mình. Bên cạnh đó, khi đã thực hiện phân loại rác tại nguồn, tại các bãi chôn lấp, các điểm tập trung sẽ không còn các thành phần có thể nhặt lại để bán phế liệu nên sẽ giảm hoặc ngưng hẳn hoạt động của đội quân nhặt rác, nhờ đó giảm các bệnh tật do rác thải gây ra đối với những người nhặt rác.
- Nâng cao năng lực quản lý môi trường cho cán bộ địa phương, nâng cao ý thức tự giác, trách nhiệm bảo vệ môi trường cho các nhà doanh nghiệp và cộng đồng dân cư, họ sẽ tự giác hơn trong việc đóng góp phí thu gom và xử lý chất thải rắn.