6. Bố cục luận văn
1.3. Thực tiễn và một số kinh nghiệm phát triển du lịch làng nghề tại một số
1.3.1. Hà Nội
Theo con số thống kê của Sở Nông Nghiệp và phát triển nông thôn, Hà Nội hiện có gần 1.300 làng nghề trong đó có khoảng 240 làng nghề truyền thống nổi tiếng như: Gốm Bát tràng, lụa Vạn phúc, mây tre đan phú Vinh, da giày phú Yên, khảm trai Xuân Ngọ, nghề gỗ tràng Sơn, làng nghề áo dài, ẩm thực.... Các làng nghề còn gắn với một phố nghề cụ thể như phố Hàng Bạc làm nghề kim hoàn, gắn với làng nghề Đồng Sâm, Đông Khê, Định Công, Kiêu Kỵ, từ đó mang nét phố xưa nghề cổ rất riêng. Cũng rất nhiều làng nghề là làng Việt cổ tạo nên phong phú, đa dạng và truyền thống của làng nghề Hà Nội.
Để phát triển du lịch làng nghề, mỗi làng nghề đều đưa công nghệ mới vào sáng tạo nên những mẫu mã mới. Ví dụ như Sơn Đồng nơi chuyên sản xuất tượng phật, gỗ sơn son thếp vàng, người ta đã nâng lên thành các sản phẩm hiện đại xuất khẩu sang Mỹ mang nét hoa văn phương Tây, tạo thành các tác phẩm nghệ thuật.
Nhiều sản phẩm bên cạnh dấu ấn hồn dân tộc còn mang tính hiện đại để hòa nhập với thế giới, mang tính chất toàn cầu không chỉ thu hẹp trong khuôn khổ nước Việt.
Bên cạnh đó, các công ty lữ hành đã đưa vào các tour thăm làng nghề mà khách có thể tùy ý lựa chọn với giá cả phù hợp. Tất cả các tour đều đi về trong ngày vì thế khá phù hợp với những người ít thời gian cũng có thể đi được. Mỗi tour thường là khách được tham quan từ 3-5 làng nghề kết hợp thăm các đình chùa, di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến bất cứ làng nghề nào du khách cũng được tận mắt thấy những người thợ thủ công tài ba đang làm sản phẩm, được nghe họ giới thiệu về nguồn gốc, sự hình thành phát triển của làng nghề, các loại sản phẩm làm ra và cả mức tiêu thụ, thu nhập của người dân... Nếu muốn khách có thể chọn mua các sản phẩm ưng ý mà giá chắc chắn sẽ rẻ hơn nhiều so với giá thị trường vì những người thợ làng nghề rất quý mến khách.
Tuy nhiên, các làng nghề ở Thủ đô Hà Nội hiện nay cũng còn nhiều vướng mắc. Một số làng nghề rất bấp bênh, thiếu quy hoạch đồng bộ, phân tán. Những chủ trương chính sách rất sát, rất trúng nhưng lại không phù hợp với làng nghề ở dưới.
Ví dụ như vốn, kích cầu rất lớn nhưng làng nghề không vay được, mặt bằng ngày càng thu hẹp đi, nhiều làng nghề không phát triển, dẫn tới hoạt động cầm chừng, dễ dẫn tới mất nghề. Việc xây dựng tour du lịch làng nghề góp phần khai thác lợi thế về du lịch của các làng nghề, khai thác nét truyền thống văn hóa, lịch sử của các nghề thủ công truyền thống, nét tài hoa của những người thợ thủ công mà du khách, đặc biệt là khách nước ngoài rất ưa chuộng. Thông qua phát triển du lịch làng nghề sẽ kích thích tiêu dùng hàng thủ công mỹ nghệ, tìm đầu ra cho sản phẩm và giới thiệu tiềm năng lợi thế phát triển của làng nghề.
Du lịch làng nghề Hà Nội vẫn chưa thực sự hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, Hà Nội chưa có một cuộc xúc tiến quảng bá du lịch nào ở nước ngoài trong năm 2010 dù Tổng cục Du lịch đã tổ chức xúc tiến tại một số nước song không có đại diện Hà Nội tham gia. Các tour đến các kinh đô Việt cổ, làng nghề có chất lượng dịch vụ còn thấp, khiến doanh nghiệp lữ hành dè dặt vì không đảm bảo được chất lượng sản phẩm.
1.3.2. Bình Dương
Bình Dương là nơi tập trung nhiều làng nghề truyền thống như điêu khắc gỗ, gốm sứ và tranh sơn mài vì vậy du lịch làng nghề là một trong những điểm mạnh của du lịch Bình Dương. Bình Dương có một số địa điểm du lịch làng nghề nổi tiếng như làng nghề gốm sứ, làng sơn mài Tương Bình Hiệp…
Bình Dương là một tỉnh phát triển mạnh về nghề gốm sức chính vì vậy mà chính quyền rất chú trọng vào việc đẩy mạnh các hoạt động du lịch làng nghề Gốm Sứ. Sắp tới đây, Bình Dương sẽ tổ chức "Festival gốm sứ Việt Nam-Bình Dương 2010" nhằm chào mừng 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội với chủ đề “Gốm sứ Việt Nam-truyền thống-bản sắc và phát triển” festival nhằm tôn vinh, giới thiệu về gốm sứ - một trong những nghề truyền thống nổi tiếng đặc sắc của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế kỷ từ Bắc đến Nam, đồng thời khẳng định vị trí, tiềm năng của nghề gốm sứ trong định hướng phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam.
Lễ hội festival gốm sứ dự kiến diễn ra trong một tuần (từ ngày 2-9/9) với sự tham gia của hơn 600 gian hàng với các hoạt động triển lãm văn hoá gốm sứ quốc tế với các làng gốm các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Lào, Campuchia....
Trong khuôn khổ festival còn có hội thảo khoa học về gốm sứ Việt Nam trong tiến trình hội nhập; trưng bày các sản phẩm gốm sứ đạt kỷ lục Việt Nam; triển lãm "Gốm và Danh tửu"; triển lãm các bộ sưu tập gốm cổ Việt Nam của các bảo tàng và của tư nhân và hiện vật gốm cổ được trục vớt ở biển; triển lãm ảnh nghệ thuật về gốm sứ, giới thiệu các món ngon, ẩm thực miền Đông Nam Bộ.
Đây là các hoạt động nhằm quảng bá cho Du lịch nói chung và cho các làng nghề Gốm Sứ của Bình Dương nói riêng nhằm đẩy mạnh hoạt động du lịch làng nghề của địa phương trong thời gian tới.
Tuy nhiên, nhiều người vẫn còn e ngại việc làm như hiện nay chưa thể thu hút du khách, bởi như ông Vũ Thế Bình, Vụ trưởng Vụ Lữ hành – Tổng cục Du lịch từng cho rằng: Người dân mới chỉ quan tâm đến việc bán các hàng hóa của làng nghề cho khách với phong cách thiếu chuyên nghiệp mà chưa quan tâm đến việc hút khách từ chính hoạt động tạo ra sản phẩm của làng nghề. Nói cách khác, người dân dường như chú ý đến sinh kế hơn là bảo tồn di sản văn hóa và thiếu hẳn công nghệ làm sản phẩm du lịch để tạo nên những tour hấp dẫn.
Còn về phía mình, các công ty lữ hành thường khai thác du lịch làng nghề theo kiểu hời hợt, dẫn khách đến mua sắm để kiếm tiền hoa hồng là chính, thiếu hẳn hàm lượng văn hóa.
Sắp tới tỉnh sẽ có chính sách sắp xếp lại quy mô làng nghề, hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng tốt hơn nhằm thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. Phối hợp với Hiệp hội làng nghề của tỉnh để đào tạo công nhân, xúc tiến thương mại và tìm kiếm thị trường... Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu, mở showroom giới thiệu và quảng bá sản phẩm là những bước mà tỉnh sẽ thực hiện để hỗ trợ làng nghề.
Với vị trí hết sức thuận lợi, đặc biệt là khai thác tour TP. HCM – TX TDM với không gian mở sẽ tạo cho du khách, nhất là du khách nước ngoài nhiều ấn tượng. Khoảng đường đi ngắn, nhiều làng nghề (gốm sứ, sơn mài...) nhiều vườn trái cây, nhiều ngôi nhà cổ... hướng du khách đến với khu vực miền Đông Nam bộ bằng những tour ngắn với chủ đạo là những làng nghề truyền thống như gốm, chắc chắn sẽ hứa hẹn nhiều điều thú vị với du khách quốc tế.
1.3.3. Làng Chăm Ninh Thuận
Hiện nay, các làng nghề, làng Chăm Ninh Thuận đang được nhà nước đầu tư và xây dựng các nhà sinh hoạt cộng đồng, đây cũng là điều kiện rất thuận lợi để cho những du khách tham gia homestay có điều kiện cùng tham gia sinh hoạt với người dân nơi đây.
Các làng Chăm Ninh Thuận là một bức tranh đơn sơ về sinh hoạt hàng ngày của người Chăm. Điều hấp dẫn khi du khách đến Ninh Thuận còn là ẩm thực độc đáo của người Chăm, những sản vật nơi đây như: thịt dê (được chế biến với nhiều món khác nhau), mắm nêm – mắm đồng, các món rau rất ngon của người chăm (njam yak,…..),các loại bánh ngọt: bánh Rinonya, bánh Sakaya (đạt giải C trong chương trình Liên hoan món ngon các nước 2008 tại Văn Thánh)….thật dân giã nhưng không kém phần thú vị. Ngoài ra, Ninh Thuận còn nổi tiếng với các loại hoa quả như nho, da đá, chum say, tỏi… những sản vật hiếm có ở Việt Nam. Với những tài nguyên du lịch phong phú nói trên, cho thấy đây chính là thế mạnh để các làng nghề Chăm ở Ninh Thuận phát triển loại hình du lịch cộng đồng - homestay.
Mỗi năm, làng dệt Mỹ Nghiệp đón từ 450.000 đến 500.000 lượt khách đến tham quan, mua sắm hàng hóa. Du khách trong và ngoài nước rất thích thú khi được tham quan các cơ sở dệt thổ cẩm, chụp ảnh những thiếu nữ Chăm duyên dáng bên khung dệt. Khi có khách đến tham quan, mua hàng, những thiếu nữ Chăm không chỉ giới thiệu hấp dẫn các sản phẩm của làng, mà còn ngồi vào khung cửi xe sợi, dệt vải biểu diễn. Với những tấm vải mịn, nhiều hoa văn độc đáo nhất thiết phải dệt bằng sợi bông
Vào làng gốm Bàu Trúc, du khách như lạc vào một thế giới Chăm vừa cổ xưa, vừa hiện đại. Bàu Trúc có cả một nhà trưng bày sản phẩm gốm, chẳng khác gì
một bảo tàng Chăm. Một rừng gốm với nhiều chủng loại khác nhau, đặc biệt là các bình hoa kiểu dáng, các tượng tháp, tượng vũ nữ Apsara… đã lôi cuốn người xem vào một vườn cổ tích. Các sản phẩm gốm Bàu Trúc làm từ đất sét lấy từ sông Quao lên và thực hiện 100% công đoạn bằng tay. Sau khi được nung hai lần và phun màu, sẽ được các sản phẩm độc đáo, mang dấu ấn và dáng vẻ đặc sắc của văn hóa Chăm- pa cổ. Nếu được đầu tư vốn, các làng nghề Chăm còn rực rỡ và hấp dẫn hơn nhiều”.
Hàng hóa từ các làng nghề Chăm cần vốn và thị trường tiêu thụ. Tuy các sản phẩm luôn được đánh giá là độc đáo về chi tiết, phong phú về kiểu dáng, chủng loại, nhưng sức tiêu thụ chưa cao. Những năm qua, các loại hàng hóa này chủ yếu phục vụ cho người Chăm, chưa có sức lan tỏa rộng rãi đến các vùng, miền khác. Lý giải về vấn đề này, ông Nguyễn Chí Dũng, Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Thuận cho rằng:
“Việc đầu tư vốn cho các làng nghề Chăm còn hạn chế, nên bà con ít có điều kiện để mua sắm nguyên vật liệu, đào tạo nghề, đổi mới công nghệ và quảng bá sản phẩm của mình”.
1.3.4. Kinh nghiệm rút ra từ 3 tỉnh Hà Nội, Ninh Thuận, Bình Dương để phát triển du lịch làng nghề thành phố Hồ Chí Minh
Các làng nghề ở thành phố Hồ Chí Minh cần biết khai thác những nét riêng biệt, đặc trưng trong các sản phẩm truyền thống của mình để tạo ra sự khác biệt, độc đáo. Các sản phẩm vừa mang tính truyền thống vừa có tính hiện đại, đa dạng chủng loại, màu sắc sẽ là một trong những điểm nhấn để thu hút du khách, đẩy mạnh hoạt động sản xuất của các làng nghề
Khuyến khích các công ty lữ hành mở rộng các tour du lịch đến các làng nghề, xây dựng nhiều tour du lịch làng nghề độc đáo, phù hợp với từng đối tượng du khách với giá cả hợp lý. Bên cạnh đó, kết hợp các tour du lịch làng nghề với việc tham quan các điểm lịch sử, văn hoá gần với các làng nghề. Ví dụ như khi thiết kế tour du lịch làng nghề Một Thoáng Việt Nam, ta có thể kết hợp cho du khách tham quan Địa đạo Củ Chi, đền Bến Dược. Như vậy, ta vừa có thể giới thiệu cho du khách các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc vừa tạo điều kiện cho họ hiểu thêm về lịch sử, truyền thống yêu nước, sáng tạo của dân tộc Việt Nam qua các di tích lịch sử, văn hoá.
Thành phố cần đẩy mạnh công tác quảng bá các sản phẩm làng nghề, du lịch làng nghề thông qua việc tổ chức những lễ hội, festival tại các làng nghề, giới thiệu du lịch làng nghề tại các ngày hội Du lịch được tổ chức hàng năm nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho du khách biết và tiếp xúc với các làng nghề.
Xây dựng thêm nhiều hình thức tham quan, nghỉ dưỡng tại các làng nghề bên cạnh hình thức tham quan trong ngày như hiện nay. Ví dụ áp dụng hình thức Homestay như ở làng nghề Chăm Ninh Thuận, khách sẽ ở lại qua đêm tại các làng nghề, sống, sinh hoạt, ăn uống như các cư dân làng nghề. Điều này sẽ rất thu hút du khách, đặc biệt là khách du lịch nước ngoài. Khu du lịch Một Thoáng Việt Nam là
một trong những đơn vị có thể phát triển được loại hình du lịch này do có diện tích rộng lớn và hệ thống dịch vụ ở đây phục vụ rất tốt cho du khách.
Chính quyền cần đầu tư, tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch làng nghề, trong đó có việc đẩy mạnh xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ cho du khách, sắp xếp lại quy mô làng nghề để thuận lợi trong việc quản lý, đẩy mạnh và phát triển các làng nghề. Cần có chính sách đào tạo hướng dẫn viên cho các làng nghề, nâng cao trình độ của các cư dân làng nghề, khuyến khích họ tham gia vào việc xây dựng và phát triển du lịch tại các làng nghề để tăng thêm nguồn thu nhập vốn rất ít ỏi tại các làng nghề truyền thống. Cần xây dựng thêm các nhà lưu niệm để trưng bày các sản phẩm làng nghề đến với du khách.
Xây dựng các chương trình biểu diễn nghệ thuật bên cạnh việc giới thiệu các công đoạn sản xuất sản phẩm đến du khách, tạo điều kiện cho du khách được tận tay tạo ra các sản phẩm truyền thống để tạo cho họ sự hứng thú khi đến tham quan các làng nghề và muốn quay trở lại lần sau.