Dưới tác động của nền kinh tế thị trường không ngừng biến đổi và phát triển, các giá trị truyền thống dân tộc tồn tại song hành cùng với sự xuất hiện và phát triển của một số giá trị mới. Trong hệ giá trị mới đó, có những giá trị tốt đẹp, nhưng bên cạnh đó cũng có một số giá trị xâm nhập vào xã hội mà chưa được kiểm định, chắt lọc, thậm chí là phản giá trị. Điều này đã tác động đến nhận thức, thái độ của người Việt Nam nói chung và của thế hệ trẻ trong đó có sinh viên nói riêng đối với một số giá trị truyền thống của dân tộc. Trong nghiên cứu về nhận thức của sinh viên đối với một số giá trị truyền thống dân tộc, nếu chỉ đơn thuần nghiên cứu nhận thức của sinh viên đối với một số giá trị truyền thống dân tộc thì rất khó có thể đánh giá được thực sự về nhận thức và thái độ của sinh viên về vấn đề này. Tuy nhiên, nếu đặt các giá trị truyền thống dân tộc trong mối tương quan với một số giá trị mới hiện nay để sinh viên có sự cân nhắc khi đánh gía, lựa chọn thì ta có thể đánh giá chính xác hơn xem sinh viên hiện nay có thái độ, nhận thức như thế nào đối với một số giá trị truyền thống dân tộc. Do vậy, trong phân tích nhận thức, thái độ của sinh viên về giá trị truyền thống dân tộc, chúng ta sẽ đi vào phân tích, so sánh nhận thức của sinh viên về vai trò và tính cần thiết của giá trị truyền thống trong sự đan xen giữa những giá trị khác trong cuộc sống đương đại. Đồng thời, chúng ta cũng đi sâu phân tích nhận thức, thái độ của sinh viên đối với từng giá trị truyền thống dân tộc được lựa chọn nghiên cứu để làm sáng tỏ hơn thực trạng nhận thức, thái độ của sinh viên hiện nay đối với một số giá trị truyền thống dân tộc.
Bảng 2.1: Bảng xếp hạng những giá trị được sinh viên coi trọng thứ 1, thứ 2, thứ 3.
Hệ giá trị
Gía trị bạn coi trọng thứ nhất
Gía trị bạn coi trọng thứ hai
Gía trị bạn coi trọng thứ ba Soá
lượng Phần
traêm Soá
lượng Phần
traêm Soá
lượng Phần traêm Tôn trọng các
moỏi quan heọ
trong gia ủỡnh 57 57.0 13 13.0 11 11.0
Lạc quan, yêu
đời 8 8.0 20 20.0 11 11.0
Chaờm chổ lao
động, học tập 12 12.0 25 25.0 17 17.0 Đoàn kết tương
thân, tương ái 8 8.0 17 17.0 18 18.0
Dũng cảm 4 4.0 8 8.0 11 11.0
Lòng yêu
nước 10 10.0 7 7.0 12 12.0
Tự do cá nhân 1 1.0 7 7.0 13 13.0
Kiếm được
nhieàu tieàn 0 0.0 3 3.0 7 7.0
(.Nguồn:Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Nhìn vào bảng số liệu, chúng ta có thể thấy được nhận thức, thái độ của sinh viên hiện nay đối với một số giá trị truyền thống dân tộc có nhiều sự khác biệt so với các thế hệ đi trước. Nếu như trước kia, Lòng yêu nước đóng vai trò chủ đạo trong hệ giá trị truyền thống dân tộc thì ngày nay, đối với một bộ phận thế hệ trẻ lòng yêu nước đã có sự thay đổi đáng kể trong bậc thang giá trị. Trong hệ các giá trị được sinh viên coi trọng thứ nhất, gía trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình được lựa chọn với tỷ lệ cao nhất, có 57 trường hợp lựa chọn chiếm 57%. Tiếp đến giá trị Chăm chỉ lao động, học tập được xếp vào hàng thứ hai nhưng có tỷ lệ thấp hơn nhiều có 12 trường hợp chiếm 12%. Và giá trị được sinh viên lựa chọn xếp vào hàng thứ ba là giá trị tinh thần Yêu nước có 10 trường hợp chiếm 10%.
Trong hệ những giá trị được sinh viên coi trọng thứ hai, giá trị được ưu tiên lựa chọn nhiều nhất là Chăm chỉ lao động, học tập có 25 trường hợp chiếm 25%.
Tiếp theo giá trị được xếp hàng thứ hai, thứ ba lần lượt là giá trị Lạc quan, yêu đời
có 20 trường hợp, chiếm 20% và giá trị Đoàn kết tương thân, tương ái có 17 trường hợp chiếm 17%. Như vậy, ta thấy rằng ba giá trị được sinh viên xếp vào hàng giá trị được coi trọng thứ hai có tỷ lệ chênh lệch không đáng kể và ba giá trị này cũng phù hợp với truyền thống của dân tộc Việt Nam. Từ ngày xưa, người Việt Nam vốn có truyền thống chăm chỉ, cần cù, lạc quan và luôn biết đoàn kết, giúp đỡ mọi người và ngày nay bản chất đó vẫn ăn sâu vào con người, vào thế hệ trẻ Việt Nam.
Các giá trị được sinh viên xếp vào hàng coi trọng thứ ba là ba giá trị cũng có tỷ lệ chênh lệch không lớn đó là tinh thần Đoàn kết tương thân, tương ái chiếm 18%
và giá trị Chăm chỉ lao động, học tập chiếm 17%, tiếp đến là giá trị Tự do cá nhân chiếm 13%. Tuy có tỷ lệ lựa chọn không nhiều nhưng ba giá trị trên được ưu tiên lựa chọn nhiều nhất trong hệ giá trị được coi trong thứ ba. Ở hệ giá trị được coi trọng thứ ba này đã có sự khác biệt so với trước kia đó là sự xuất hiện của một giá trị mới là Tự do cá nhân. Có lẽ, sống trong thời kỳ đổi mới, thế hệ trẻ nói chung và sinh viên nói riêng rất chú trọng đến việc “tự do”, họ không muốn bị ràng buộc vào bất cứ điều gì, muốn làm theo cách của mình và muốn mọi người phải tôn trọng mình nên giá trị Tự do cá nhân có tỷ lệ lựa chọn đứng thứ ba trong hệ giá trị được được sinh viên coi trong thứ ba.
Như vậy, những giá trị được sinh viên coi trọng (ở mức độ khác nhau) đa số đều là những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc được kết tinh và lưu truyền qua bao thế hệ. Mặc dù vậy, vẫn có sự khác biệt đôi chút là trật tự các bậc thang giá trị có thay đổi ít nhiều so với trước kia. Đối với cha ông ta ngày trước thì Lòng yêu nước luôn là giá trị được xếp đầu tiên trong hệ thống các giá trị, rồi sau đó mới đến các giá trị khác nhưng ngày nay, sinh viên chú trọng đến gía trị Tôn trọng các mối quan hệ trong gia đình nhiều hơn. Có lẽ do ngày nay, sinh viên sống trong cảnh đất nước thanh bình nên nhận thức và biểu hiện của sinh viên về giá trị yêu nước không được rõ ràng và cụ thể như trước nữa mà nó được biểu hiện thông qua những hành vi khác hay được chuyển tải qua những giá trị khác mà cụ thể ở đây là Tôn trọng các mối quan hệ gia đình. Bởi vì, gia đình có êm ấm, hạnh phúc thì mới góp phần xây dựng đất nước tốt đẹp được. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là những giá trị được
sinh viên coi trọng không hoàn toàn là những giá trị mà sinh viên cho là cần thiết đối với cuộc sống của họ.
Bảng 2.2. Bảng xếp hạng những giá trị được sinh viên cho là cần thiết thứ nhất, thứ hai, thứ ba.(%)
(.Nguồn:Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Đối với câu hỏi về xếp hạng những giá trị mà sinh viên cho là cần thiết thứ nhất đối với cuộc sống của mình thì giá trị được đánh giá là cần thiết thứ nhất đối với cuộc sống của sinh viên hiên nay là tinh thần Lạc quan, yêu đời (có 26 trường hợp, chiếm 26 % ).Tiếp đó là gía trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình với (21 trường hợp lựa chọn, chiếm 21%). Gía trị tiếp theo được đánh giá cần thiết nhất đối với cuộc sống sinh viên hiện nay là Kiếm được nhiều tiền (có 18 trường hợp, chiếm 18%). Mặc dù tỷ lệ lựa chọn giữa các giá trị chênh lệch không nhiều nhưng chúng ta cũng thấy có sự khác biệt giữa giá trị được sinh viên coi trọng nhất và giá trị được sinh viên cho là cần thiết nhất. Nếu như giá trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình được sinh viên lựa chọn cao nhất (57%) trong ba giá trị sinh viên coi trọng thứ nhất
Hệ giá trị
Gía trị bạn cho là cân thiết thứ 1
Gía trị bạn cho là cần thiết
thứ 2
Gía trị bạn cho là cần thiết
thứ 3 Soá
lượng Phần
traêm Soá
lượng Phần
traêm Soá
lượng Phần traêm Tôn trọng các
moỏi quan heọ
trong gia ủỡnh 21 21.0 11 11.0 5 5.0
Lạc quan, yêu
đời 26 26.0 24 24.0 12 12.0
Chaờm chổ lao
động, học tập 17 17.0 19 19.0 13 13.0 Đoàn kết
tửụng thaõn, tương ái
6 6.0 14 14.0 17 17.0
Dũng cảm 8 8.0 23 23.0 12 12.0
Lòng yêu
nước 0 0.0 2 2.0 3 3.0
Tự do cá nhân 4 4.0 5 5.0 8 8.0
Kiếm được
nhieàu tieàn 18 18.0 2 2.0 30 30.0
thì đối với giá trị sinh viên cho là cần thiết nhất, giá trị này có tỷ lệ lựa chọn thấp hơn nhiều (21%), xếp sau giá trị Lạc quan, yêu đời. Và có thêm một sự khác biệt nữa là trong hệ giá trị sinh viên cho là cần thiết nhất tiếp theo không phải là Cần cù, chăm chỉ lao động học tập hay Lòng yêu nước mà là giá trị Kiếm được nhiều tiền.
Những giá trị được sinh viên đánh giá là cần thiết thứ hai đối với cuộc sống của mình vẫn là giá trị Lạc quan, yêu đời có tỷ lệ lựa chọn cao nhất (24 trường hợp, chiếm 24%). Tiếp theo là tinh thần Dũng cảm (có 23 trường hợp, chiếm 23%) và giá trị Chăm chỉ lao động, học tập ( có 19 trường hợp, chiếm 19%).
Các giá trị được sinh viên đánh giá cần thiết thứ ba đối với cuộc sống của mình là Kiếm được nhiều tiền với tỷ lệ lựa chọn cao nhất (có 30 trường hợp, chiếm 30%). Tiếp theo là gía trị Đoàn kết tương thân tương ái (có 17 trường hợp, chiếm 17%) và giá trị Chăm chỉ lao động, học tập (có 13 trường hợp chiếm 13%).
Như vậy, ta có thể thấy những giá trị cần thiết đối với cuộc sống của sinh viên hiện nay chủ yếu xoay quanh giá trị Lạc quan yêu đời, Tôn trong các mối quan hệ gia đình, Kiếm được nhiều tiền là chiếm tỷ lệ lựa chọn cao, còn các giá trị như Yêu nước, Đoàn kết tương thân tương ái thì chiếm tỷ lệ thấp hơn. Số liệu khảo sát cho thấy, số lượng sinh viên cho rằng giá trị Lòng yêu nước là cần thiết nhất đối với cuộc sống của họ thì không có trường hợp nào chiếm 0,0%, cần thiết thứ hai chỉ có 2 trường hợp chiếm 2% và cần thiết thứ ba có 3 trường hợp chiếm 3%. Tương tự như vậy, giá trị Đoàn kết tương thân tương ái, tỷ lệ sinh viên lựa chọn đây là giá trị cần thiết thứ nhất chỉ có 6 trường hợp chiếm 6%, cần thiết thứ hai có 14 trường hợp chiếm 14% và thứ ba là 17 trường hợp chiếm 17%. Trong khi đó, có giá trị nằm ngoài hệ giá trị truyền thống dân tộc tuy không được sinh viên coi trọng nhưng được sinh viên đánh giá là cần thiết đối với cuộc sống của họ là Kiếm được nhiều tiền.
Từ sự phân tích kết quả khảo sát trên cho thấy giá trị truyền thống dân tộc hiện nay được sinh viên nhận thức khá tốt và đó vẫn là những giá trị được sinh viên coi trọng nhất (Tôn trọng các mối quan hệ gia đình; Chăm chỉ lao đông học tập; Lạc quan yêu đời; Đoàn kết tương thân tương ái và giúp đỡ mọi người). Điều này chứng tỏ được ý nghĩa trường tồn và vai trò của các giá trị truyền thống dân tộc trong cuộc
sống hiện đại. Mặc dù vậy, không phải giá trị truyền thống nào cũng được giữ nguyên vị trí của nó như ngày trước. Yêu nước cũng là giá trị được coi trọng nhưng nó không còn được xếp đầu bảng như trong xã hội truyền thống nữa. Bên cạnh đó, số liệu khảo sát cũng cho ta thấy không phải tất cả những giá trị được sinh viên coi trọng đều là những giá trị được sinh viên cho là cần thiết đối với cuộc sống của họ.
Chỉ có một số giá trị có ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của sinh viên hiên nay như chăm chỉ lao động học tập, lạc quan yêu đời, tôn trọng các mối quan hệ gia đình là những giá trị được sinh viên đánh giá là cần thiết đối với cuộc sống của họ. Trong khi đó, một số giá trị truyền thống khác như lòng Yêu nước, Đoàn kết tương thân tương ái, giúp đỡ mọi người đều xếp hạng không cao trong hàng những giá trị được sinh viên cho là cần thiết đối với cuộc sống của mình. Thay vào đó sinh viên có xu hướng lựa chọn giá trị khác trong cuộc sống đương đại như Kiếm được nhiều tiền.
Sự biến đổi của điều kiện, bối cảnh đời sống kinh tế xã hội khiến vai trò của các giá trị truyền thống thay đổi và đồng thời khiến cho những giá trị mới xuất hiện là điều tất yếu xảy ra. Gía trị nào cũng có sức sống và sẽ phát huy mạnh mẽ vai trò của mình khi nó vừa là giá trị được coi trọng đồng thời cũng vừa là giá trị được cho là cần thiết đối với cuộc sống. Tuy nhiên, nếu những giá trị này không thực sự cần thiết đối với cuộc sống đương đại bằng những giá trị khác, hoặc bản thân các giá trị truyền thống không khẳng định và phát huy được vai trò của mình trong cuộc sống thì tất yếu sự coi trọng các giá trị truyền thống của sinh viên sẽ bị mất dần và thay thế chúng là những giá trị khác. Khi đó, nhận thức về giá trị truyền thống của dân tộc sẽ không còn tốt nữa. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để giá trị truyền thống dân tộc không chỉ là những giá trị được sinh viên coi trọng mà còn là những giá trị được sinh viên cho là cần thiết đối với cuộc sống của họ hiên nay? Như vậy, mới có thể tạo nên được sức sống mãnh liệt và bền vững cho các giá trị truyền thống khi đặt nó song hành cùng những giá trị hiện đại. Để có thể hiểu được sâu sắc hơn về nhận thức của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc, ta sẽ tìm hiểu sâu hơn về thái độ, nhận thức của sinh viên đối với từng giá trị truyền thống được lựa chọn nghiên cứu.
*Nhận thức của sinh viên về giá trị Lòng yêu nước.
Tình cảm và tư tưởng yêu nước là tình cảm và tư tuởng lớn nhất của nhân dân, của dân tộc Việt Nam. Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại. Yêu nuớc thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt Nam. Do hoàn cảnh lịch sử Việt Nam luôn phải đối đầu với kẻ thù xâm lược lớn nhỏ ở phương Đông và phương Tây nên tinh thần yêu nước đã trở thành giá trị đứng đầu bảng trong hệ giá truyền thống dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, được sinh ra và lớn lên trong cảnh đất nước thanh bình nên không phải ai nhất là thế hệ trẻ như sinh viên đều ý thức được giá trị yêu nước như ông cha ta ngày trước.
Khi đánh giá việc cần thiết phải giữ gìn giá trị Yêu nước kết quả như sau:
Hình 2.1 Mức độ cần thiết giữ gìn giá trị Yêu nước
5 2
27
42
24
0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 Phần trăm
(%)
không cần thiết
ít cần thiết
bình thường
cần thiết rất cần thiết
Mức độ Mức độ cần thiết phải giữ gìn giá trị yêu nước
(.Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Bảng đánh giá về việc cần thiết giữ gìn giá trị Yêu nước cho ta thấy có 42%
cho rằng cần thiết phải giữ gìn giá trị Yêu nước. Tuy không nhiều nhưng cũng có 5% cho rằng không cần thiết phải giữ gìn giá tri này và tới 27 truờng hợp lựa chọn ở mức độ bình thường chiếm 27%. Như vậy, có hơn 30% sinh viên cho rằng việc giữ gìn giá trị Yêu nước là bình thường hoặc không cần thiết. Lý do của điều này có thể
là do sinh viên hiện nay chưa nhận thức và thấy rõ được vai trò của giá trị yêu nước trong cuộc sống đương đại. Khi phỏng vấn sâu một số sinh viên, kết quả định tính cũng cho thấy có nhiều ý kiến khác nhau:
Yêu nước là một truyền thống quý báu của dân tộc. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, lòng yêu nước càng được khẳng định rõ ràng hơn vai trò của mình. Nó được truyền từ đời này sang đời khác. Nếu như cha ông ta ngày trước không có một lòng yêu nước nồng nàng thì liệu chúng ta có được như ngày nay hay không? Vì vậy, bản thân tôi nghĩ cần phải giữ gìn và phát huy lòng yêu nước của mình nhất là trong thời đại ngày nay bằng cách học tập tốt để góp phần xây dựng đất nước. (Nữ;
năm 4; khối xã hội)
Tôi thấy cũng bình thường thôi, vì những biểu hiện của lòng yêu nước ngày nay khá mờ nhạt và không rõ ràng lắm. Đặc biệt giới trẻ trong đó có cả sinh viên ngày nay ít chú trọng, ít quan tậm lắm. (Nam; năm 4; khối Kinh tế)
Tôi coi trọng tinh thần yêu nước, nhưng tôi nghĩ yêu nước không nhất thiết phải làm điều gì đó to tát mà chỉ cần chúng ta sống tốt, là một người công dân có ích cho xã hội, lao động và học tập tốt là cũng đủ thể hiện tinh thần yêu nước rồi.
(Nũ; năm 4; khối Kinh tế)
Với cá nhân tôi tinh thần yêu nước không thiết thực lắm đối với sinh viên trong thời đại ngày nay. (Nam; năm 4; khối xã hội)
*Nhận thức của sinh viên về tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái.
Tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái của dân tộc Việt Nam đã được truyền tụ và trải dài qua bao thế hệ. Do đất nước ta bị đô hộ hàng nghìn năm, cùng với việc phải gánh chịu những thiên tai, lũ lut… Có lẽ vì vậy mà người dân Việt Nam từ rất sớm đã ý thức được giá trị của tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái.
Họ phải đoàn kết để đánh đuổi giặc xâm lăng, đoàn kết cùng nhau chống trả thiên nhiên khắc nghiệt. Và bản tính đó đã ăn sâu vào từng con người Việt Nam. Có lẽ vì vậy mà tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái ngày nay vẫn giữ nguyên giá trị của nó. Khi đánh giá mức độ cần thiết phải giữ gìn giá trị tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái, kết quả thu được là