3.1.1 Vai trò của gia đình trong việc giáo dục các giá trị truyền thống.
Xã hội học nghiên cứu gia đình như một tác nhân xã hội hóa. Gia đình là môi trường thiết yếu cho sự phát triển nhân cách, một hệ thống xã hội trong đó các thành viên truyền thông cho nhau và tương tác lẫn nhau. Cũng như những thiết chế xã hội khác, gia đình chịu ảnh hưởng và đồng thời tác động đến môi trường khác, trong đó có môi trường sinh viên. Tuy nhiên, hiện nay – thời đại phát triển rất mạnh mẽ của khoa học công nghệ đi liền với quá trình hiện đại hóa cùng với quá trình thị dân hóa lối sống đô thị làm cho người ta dễ quên mất vai trò của gia đình và sự giáo dục của gia đình đối với thế hệ trẻ. Nhưng nếu nhận thức sâu sắc về đời sống gia đình chúng ta đều phải thừa nhận gia đình luôn là điểm tựa – có ảnh hưởng mạnh mẽ đối với đời sống cá nhân, đặc biệt là quá trình hình thành và hoàn thiện nhân cách. Gia đình vẫn là nơi xuất phát mọi niềm vui, cũng như chia sẻ mọi thành công, thất bại trong đời sống cá nhân.
Gia đình được xem như là một xã hội thu nhỏ với các mối quan hệ hữu cơ đan xen nhau, trong đó quan hệ nổi bật nhất là quan hệ huyết thống, một cách thế tự nhiên tạo nên sự gắn bó, ảnh hưởng giữa cha mẹ và con cái. Cuộc sống của cha mẹ có ảnh hưởng, tác động trực tiếp đến nhận thức về các giá trị đạo đức, nhân bản và lối sống của con cái.
Đối với sinh viên đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc sống với nhiều dự kiến tương lai, có tri thức cộng với đặc trưng nhay cảm với cái mới,… thì ảnh hưởng của gia đình đối với đời sống của họ là tất yếu và được thể hiện một cách rõ nét. Vì vậy, sự giáo dục của gia đình cũng sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với một số giá tri truyền thống dân tộc. Chúng ta cùng tìm hiển
xem sinh viên đánh giá như thế nào về sự giáo dục các giá trị truyền thống dân tộc trong gia đình mình.
Đối với kênh thông tin giáo dục, tuyên truyền là gia đình, kết quả khảo sát cho thấy tần suất sinh viên nhận được sự tuyên truyền, giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình ở mức độ thỉnh thoảng chiếm tỷ lệ cao nhất (38%), tiếp đến là mức độ thường xuyên với tỷ lệ thấp hơn (35%). Tuy nhiên, vẫn có một tỷ lệ không nhỏ sinh viên cho rằng họ ít khi nhận được sự tuyên truyền, giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình (11%) và chưa bao giờ (6 %). Như ta đã biết, gia đình đóng một vai trò khá lớn trong việc giáo dục, tuyên truyền cho con em mình về các giá trị truyền thống dân tộc nhưng thật tế vẫn có một số ít gia đình xem nhẹ việc giáo dục này. Có lẽ do hoàn cảnh kinh tế nên họ ít có thời gian quan tâm giáo dục cho con cái, cũng có thể do chính bản thân các bậc phu huynh không nhận thức được vai trò hoặc xem nhẹ các giá trị truyền thống dân tộc.
Hình 3.1 Mức độ giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình Đánh giá mức độ giáo dục giá trị truyền thống trong
gia đình
6% 11%
38%
35%
10% chưa bao giờ
ít khi thỉnh thoảng thường xuyên rất thường xuyên v
Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Ý kiến của sinh viên khi phỏng vấn sâu về vai trò của gia đình trong việc tuyên truyền, giáo dục các giá trị truyền thống dân tộc cho thấy:
Theo tôi, gia đình đóng một vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục các
giá trị truyền thống. Đa số những gia đình gia giáo nề nếp đều nuôi dưỡng được những tri thức trẻ có tư cách đạo đức theo đúng nghĩa truyền thống. Vì vậy, gia đình cần phải tăng cường giáo dục giá trị truyền thống cho con em mình ngay khi chúng còn nhỏ để hình thành một thói quen tốt nơi chúng. Có như vậy, sau này khi lớn lên chúng mới có được những nhận thức, thái độ đúng đắn về các giá trị truyền thống dân tộc. (Nữ, năm 4, khối xã hội).
Cái nôi nuôi dưỡng con người chính là gia đình. Chính vì vậy, gia đình đóng một vai trò rất lớn trong việc giáo dục các giá trị truyền thống. Tuy nhiên không phải gia đình nào cũng coi trọng việc giáo dục các giá trị truyền thống. Tôi thấy ở những gia đình có từ hai thế hệ chung sống thì việc giáo dục các giá trị truyền thống cho con cháu được thực hiện khá khắt khe, còn ở những gia đình hạt nhân, chỉ có bố mẹ trẻ thì việc giáo dục có xu hướng buông lỏng hơn, thậm chí có những gia đình còn không quan tâm đến vấn đề này. Nhưng dù sao việc giáo dục các giá trị truyền thống là rất cần thiết, vì vậy các gia đình không nên xem nhẹ vấn đề này.
(Nữ, năm 3, khối kinh tế).
Theo tôi, ngày nay các gia đình ít có thời gian để quan tâm chăm sóc con cái huống chi là việc giáo dục các giá trị truyền thống. Hằng ngày, họ phải đối diện với cơm, áo, gạo, tiền…, phải lo làm kinh tế, lo cái ăn, cái mặc thì thời gian đâu mà nghĩ đến việc giáo dục. Nếu có quan tâm, nhiều lắm là chỉ quan tâm đến việc học, kết quả thi của con cái, còn lại những vấn đề khác thì rất ít quan tâm. Vì vậy, việc giáo dục các giá trị truyền thống trong những gia đình này ít được chú trọng. Điều này vô tình đã hình thành nơi con cái họ những suy nghĩ không tích cực về các giá trị truyền thống. Chúng không biết thế nào là sự đoàn kết, tương thân tương ái, không biết đến lòng dũng cảm, tinh thần yêu nước, …. (Nam, năm 4, khối kinh tế) Gia đình là môi trường học đầu tiên dạy ta biết ăn ở, biết cách cư xử, biết yêu thương giúp đỡ mọi người. Gia đình cưu mang ta, che chở ta, cho ta tình yêu thương, giúp ta dũng cảm, lạc quan đương đầu với những khó khăn thử thách, cổ vũ ta trước những thành công và động viên ta sau mỗi lần thất bại. Như vậy, ta có thể nói gia đình có vai trò hết sức to lớn trong việc giáo dục tuyên truyền những giá trị
truyền thống cho mỗi chúng ta. (Nữ, năm 4, khối xã hội)
Đó là những đánh giá của sinh viên về việc giáo dục các giá trị truyền thống của gia đình, còn nội dung giáo dục các giá trị truyền thống của gia đình là gì? và hiệu quả của việc giáo dục ra sao? Chúng ta cùng tìm hiểu kết quả khảo sát sau:
Bảng 3.2 Nội dung giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình.
Mức độ(%) Nội dung
Chưa bao
giờ Thỉnh thoảng Thường
xuyên
Lòng yêu nước 22.0 64.0 14.0
Tinh thần đoàn kết tương thân,
tuơng ái 2.0 40.0 58.0
Lạc quan, yêu đời 2.0 31.0 67.0
Cần cù học tập, lao động 9.0 91.0
Tôn trọng các mối quan hệ gia
đình 1.0 11.0 88.0
Dũng cảm 9.0 65.0 26.0
Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Kết quả khảo sát cho thấy hai giá trị thường xuyên được gia đình giáo dục có tỷ lệ lựa chọn cao nhất là Cần cù lao động học tập (có tới 91 trường hợp trong tổng số 100 sinh viên lựa chọn chiếm 91%) và Tôn trọng các mối quan hệ gia đình (có 88 trường hợp trong tổng số 100 sinh viên lựa chọn chiếm 88%). Tiếp theo là giá trị Lạc quan, yêu đời (67 trường hợp trong tổng số 100 sinh viên chiếm 67%) và giá trị Đoàn kết tương thân tương ái (có 58 trường hợp trong tổng số 100 sinh viên chiếm 58%). Còn lại giá trị Lòng yêu nước và tinh thần Dũng cảm có tỷ lệ lựa chọn rất thấp, lần lượt là 14% - 26%. Như vậy, ta thấy rằng gia đình ít chú trọng đến việc giáo dục giá trị Yêu nước và tinh thần Dũng cảm như những giá trị còn lại nên đa số các sinh viên có nhận thức khá thấp về hai giá trị này (như phân tích trên). Rõ ràng ta thấy rằng sự giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức, thái độ của sinh viên hiện nay đối với các giá trị tryền thống. Do đó, gia đình đóng một vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục các giá trị truyền thống
cho sinh viên là đều không thể phủ nhận. Và để thấy rõ hơn vai trò của gia đình trong việc giáo dục các giá trị truyền thống, ta hãy xem xét sinh viên đánh giá như thế nào về hiệu qủa giáo dục từ gia đình.
Bảng 3.3 Đánh giá mức độ hiệu quả giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình.
Mức độ hiệu quả giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình
Tần số Phần trăm(%)
Khoâng bieát 4 4.0
Không hiệu quả 2 2.0
Bình thường 12 12.0
Hiệu quả 52 52.0
Rất hiệu quả 30 30.0
Tổng 100 100.0
Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Về hiệu quả của việc tuyên truyền giáo dục các giá trị truyền thống dân tộc thì những người thân trong gia đình được đánh giá có hiệu quả nhất trong việc tuyên truyền giáo dục. Có 30% sinh viên đánh giá sự tuyên truyền, giáo dục các giá tri truyền thống dân tộc từ những người thân trong gia đình ở mức rất hiệu quả và tới 52% sinh viên đánh giá ở mức hiệu quả, chỉ có 12% đánh giá ở mức bình thường.
Còn lại hai mức độ không biết và không hiệu quả chiếm tỷ lệ rất thấp (lần lượt 4% - 2%). Như vậy, đa số sinh viên đều đánh giá khá cao về hiệu quả giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình. Bởi vì gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên của mỗi con người, từ khi được sinh ra, người mà chúng ta tiếp xúc đầu tiên chính là những người thân trong gia đình. Và sự giáo dục của gia đình sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nhân cách và hình thành nên những nhận thức sau này của mỗi chúng ta. Sự nhận thức dẫn đến hành động không thể có một ngày, hai ngày đựơc mà nó phải trải qua cả một quá trình tiếp thu, chọn lọc, từ đó mới ăn sâu vào suy nghĩ của mỗi người.
Do vậy, để sinh viên có được nhận thức và thái độ đúng đắn đối với các giá trị truyền thống dân tộc thì ngay từ nhỏ gia đình đã phải giáo dục cho con cái về các giá trị truyền thống dân tộc và gia đình vẫn sẽ tiếp tục vai trò này cho đến khi con cái trưởng thành.
Như vậy ta thấy rằng, sự giáo dục của gia đình sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức, thái độ của sinh viên. Nếu như sinh viên có được sự giáo dục về các giá trị truyền thống từ gia đình càng nhiều thì khả năng sinh viên đó sẽ có nhận thức tốt hơn về những giá trị truyền thống dân tộc và ngược lại. Nhưng lịêu rằng mức độ giáo dục các giá trị truyền thống của gia đình có chịu ảnh hưởng hay có mối liên hệ nào với khu vực cư trú của gia đình hay không? Có sự khác nhau nào giữa mức độ giáo dục các giá trị truyền thống của các gia đình ở thành thị hay nông thôn không?
Bảng 3.4 Tương quan giữa mức độ giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình và nơi cư trú của gia đình.
Đánh giá mức độ giáo dục giá trị
truyền thống từ những người thân
trong gia ủỡnh
Khu vực bạn sinh sống Thành thị Nông thôn Taàn
soá
Phaàn traêm
%
Taàn soá
Phaàn traêm
%
Chưa bao giờ 2 4.3 4 7.4
Ít khi 6 13.0 5 9.3
Thỉnh thoảng 24 52.2 14 25.9
Thường xuyên 12 26.1 23 42.6
Rất thường xuyên 2 4.3 8 14.8
Toồng 46 100.0 54 100.0
Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Bảng kết quả số liệu cho thấy những gia đình sống ở khu vực thành thị giáo dục các giá trị truyền thống cho con cái tập trung nhiều nhất ở mức độ thỉnh thoảng (ch iếm 52.2%) cao hơn gấp đôi so với những gia đình ở nông thôn (25,9%).
Nhưng ở mức độ thường xuyên và rất thường xuyên lại chiếm tỷ lệ rất thấp (4.3% - 25.1%), trong khi đó ở mức độ này thì những gia đình ở nông thôn chiếm tỷ lệ cao hơn những gia đình ở thành thị (lần lượt 14.8% – 42.6%). Điều này chứng tỏ những gia đình ở nông thôn thường chú trọng đến việc giáo dục các giá trị truyền thống cho con cái hơn những gia đình ở thành thị. Có lẽ do điều kiện kinh tế, môi trường sống ở thành thị làm cho những gia đình ở thành thị có xu hướng ít coi trọng các giá trị truyền thống. Vì thành phố là nơi tập trung toàn bộ sự phát triển của nền kinh tế và là nơi diễn ra sự giao lưu văn hóa rất mạnh nên sự ảnh hưởng là không thể tránh khỏi. Còn những gia đình ở nông thôn phần nào đó vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề của
truyền thống nên việc giáo dục có khắc khe hơn. Tuy nhiên, không phải lúc nào sự giáo dục các giá trị truyền thống của những gia đình ở thành thị cũng ít hơn những gia đình ở nông thôn nhưng xu hướng chung là như vậy.
Nếu như chỉ xem xét sự ảnh hưởng của mức độ giáo dục các giá trị truyền thống từ gia đình đến nhận thức của sinh viên thôi thì thật là thiếu xót, vì ngoài mức độ giáo dục từ gia đình thì điều kiện kinh tế của gia đình cũng sẽ ảnh hưởng ít nhiều đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với các giá trị truyền thống dân tộc.
Bảng 3.4 Tương quan giữa điều kiện kinh tế gia đình và các giá trị sinh viên coi trọng nhất
Giá trị bạn coi trong thứ 1
Kinh teỏ gia ủỡnh
Khá giả Trung bình Khó khăn Taàn
soá % Taàn
soá % Taàn
soá % Tôn trọng các mối quan
heọ trong gia ủỡnh 6 46.2 49 60.
5 2 33.
3
Lạc quan, yêu đời 7 8.6 1 16.
7 Chăm chỉ lao động, học
tập 1 7.7 8 9.9 3 50.
0 Đoàn kết tương thân
tương ái 2 15.4 6 7.4 Tinh thần dũng cảm 1 7.7 3 3.7 Lòng yêu nước 3 23.1 7 8.6
tự do cá nhân 1 1.2
Toồng 13 100.0 81
100.0 6 100.0 Nguồn: Một số yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với giá trị truyền thống dân tộc trong điều kiện hiện nay, 2007 .)
Kết quả nghiên cứu cho thấy, có sự khác biệt giữa những sinh viên có điều kiện kinh tế khá giả, trung bình và khó khăn trong việc đánh giá những giá trị được coi trọng nhất. Những sinh viên có điều kiện kinh tế khá giả, coi trọng các giá trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình (46.2%); Lòng yêu nước (23.1%) và Đoàn kết tương thân tương ái (15.4%). Còn những sinh viên có điều kiện kinh tế trung bình lại có sự lựa chọn khác, dù giá trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất (60.5%) nhưng hai giá trị được lựa chọn tiếp theo lại là giá trị Chăm chỉ lao động, học tập (9.9%), Lạc quan yêu đời (8.6%) và Lòng yêu nước (8.6%). Đối
với những sinh viên có điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, giá trị Tôn trọng các mối quan hệ gia đình không phải là giá trị có tỷ lệ lựa chọn cao nhất (33.3%) mà giá trị có tỷ lệ lựa chọn cao nhất lại là Chăm chỉ lao động học tập (50.0%), tiếp đến là giá trị Lạc quan yêu đời (16.7%). Nhìn chung, những sinh viên có điều kiện kinh tế gia đình trung bình, khó khăn lại đề cao giá trị Chăm chỉ lao động học tập hơn những sinh viên có điều kiện kinh tế khá giả. Sở dĩ có sự khác biệt này có lẽ do những sinh viên có điều kiện kinh tế không được đầy đủ thường ý thức được sự quan trọng của trình độ học vấn đối với cuộc sống của họ như thế nào? Bản thân họ được sinh ra trong một gia đình không được đầy đủ về vật chất, cuộc sống hằng ngày có bao nhiêu thứ để lo, vì vậy để đảm bảo cho việc học tập của con cái đối với các gia đình này không phải là dễ. Do đó, những sinh viên xuất thân trong những gia đình này thường có ý thức nỗ lực phấn đấu vươn lên trong cuộc sống nói chung và trong học tập nói riêng. Bởi vì chỉ có học tập thật tốt họ mới có cơ hội thoát khỏi cảnh nghèo khổ, có khả năng để báo hiếu cho gia đình.
Cũng như sự khác biệt giữa điều kiện kinh tế gia đình và những giá trị được sinh viên coi trọng, những sinh viên có điều kiện kinh tế gia đình khác nhau sẽ đánh giá khác nhau về những giá trị mà họ cho là cần thiết đối với cuộc sống của họ. Hay nói cách khác, điều kiện kinh tế gia đình sẽ ảnh hưởng ít nhiều đến nhận thức, thái độ của sinh viên đối với các giá trị được cho là cần thiết đối với cuộc sống của họ.
Bảng 3.5 Tương quan giữa điều kiện kinh tế gia đình và những giá trị được sinh viên cho là cần thiết nhất đối với cuộc sống của họ.
Giá trị bạn cho cần thieát 1
Kinh teỏ gia ủỡnh
Khá giả Trung bình Khó khăn Taàn
soá
Phaàn traêm
Taàn soá
Phaàn traêm
Taàn soá
Phaàn traêm Tôn trọng các mối
quan heọ trong gia ủỡnh
5 38.5 1
6 19.8 Lạc quan, yêu đời 3 23.1 2
2 27.2 1 16.7 Chăm chỉ lao động,
học tập 1 7.7 1
5 18.5 1 16.7 Đoàn kết tương thân
tương ái 6 7.4
Tinh thần dũng cảm 1 7.7 7 8.6 Tự do cá nhân 2 15.4 2 2.5