4. Phương pháp nghiên cứu
1.1.2 Tổng quan về trang phục thiết kế
1.1.2.1 Sự phát triển của trang phục ấn tượng trên thế giới
Trang phục ấn tượng, hay Haute Couture, luôn là mỹ từ chỉ dành để gọi tên những sáng tạo tinh túy và kiêu hãnh nhất trên chóp đỉnh kim tự tháp thời trang. Đó không chỉ là đỉnh cao của sáng tạo, xa xỉ hay kĩ nghệ, mà còn là biểu hiện của văn minh, lối sống và tôn chỉ phong cách của hàng thế hệ tín đồ. Haute Couture là tinh hoa của văn minh thời trang, tuyệt đối không dành cho tất cả, và để hiểu được sự cầu kì ngoa ngoắt đằng sau mỗi thiết kế hào nhoáng, cần lắm cái đầu văn minh lẫn trái tim nhiệt thành và tinh tế.
Haute Couture là danh từ Pháp ngữ, với “couture” được hiểu là may đo, và “haute”
nghĩa là cao cấp, sang trọng, thượng tầng. Với ý nghĩa đó, Haute Couture là những trang phục thiết kế độc bản cho một số ít đối tượng cao cấp trong xã hội, với yêu cầu gắt gao về chất liệu, kĩ thuật và được thực hiện bằng bàn tay những nghệ nhân giàu kinh nghiệm nhất. Đó là chuẩn mực cực đoan và khắc nghiệt nhất khiến cho Haute Couture trở thành tính từ đại diện cho xa hoa, đẳng cấp không gì sánh bằng.
Hình 1.33: Một trang phục trong bộ sưu tập Dior Haute Couture Xuân-Hè 2012 đang được hoàn thiệt một cách xa xỉ.
Quý ngài Anh quốc Charles Frederick Worth được xem là người khai sinh ra Haute Couture vào giữa thế kỉ XIX khi ông mang đến Paris khái niệm về may mặc cao cấp, nơi những nghệ sĩ của vải vóc và kim chỉ được tấn phong thành nhà thiết kế thời trang thay vì thợ may khiêm tốn trong nền văn mình cũ. Năm 1858, Worth thành lập nhà mốt đầu tiên ở Paris phục vụ tầng lớp thượng lưu.
Người “couturier” sẽ gợi ý cho thân chủ những bộ cánh lộng lẫy nhất, cho phép họ được lựa chọn chất liệu và điểu chỉnh kiểu dáng sao cho phù hợp và đảm bảo không có kẻ thứ hai nào mặc được tuyệt tác độc nhất này. Worth khéo léo nhào trộn nghệ thuật cắt may truyền thống cộng với những tiêu chuẩn trang phục và thẩm mỹ của thời đại mới, lấy lòng giới quý tộc Paris lúc bấy giờ đang phấn khích với những bộ trang phục khẳng định thân thế và địa vị xã hội tột bậc. Khi mà những người dân bình thường còn phải tự may quần áo và không đời nào chi trả nổi cho những thú chơi xa xỉ kia, thời trang của tầng lớp thống trị nghiễm nhiên được xem là tôn chỉ phong cách của xã hội thời bấy giờ.
Hình 1.34: Chân dung Charles Frederick Worth và 2 trong số nhiều mẫu trang phục do ông thiết kế còn được lưu giữ tại bảo tàng nghệ thuật Metropolitan.
Chính từ khởi thủy này, Haute Couture vĩnh viễn gắn chặt số mệnh với giai tầng xã hội cao cấp và hình thành nên những định kiến vững chắc bất biến: Haute Couture là đặc quyền trưng trổ của giới thượng lưu, là tinh hoa của nghệ nhân bậc thầy và cuộc chơi vô tiền khoáng hậu của những khối óc thời trang tài ba.
Năm 1868, Le Chambre Syndicale de la Haute Couture (Nghiệp đoàn may đo cao cấp) được thành lập như là người gác cổng đầu tiên của ngành công nghiệp.
Ươm mầm tại Paris, Haute Couture được giới chức trách Pháp quốc coi như bảo vật quốc gia, đặc sản văn hóa của đất nước hình tinh tú. Danh xưng “Haute Couture”
được bảo vệ bởi Phòng Thương mại và Công nghiệp Pháp, và tuyệt nhiên không phải cứ muốn là có thể tự xưng là một “couturier”, mà để được công nhận là một nhà thời trang có tư cách làm ra Haute Couture, phải hội đủ những điều kiện được xác nhận bởi Nghiệp đoàn may đo cao cấp như sau:
- Thiết kế theo đơn đặt hàng chuyên biệt.
- Có một xưởng may ở Paris với ít nhất 50 nghệ nhân làm việc toàn thời gian, và có ít nhất 20 thợ lành nghề làm việc tại mỗi xưởng thiết kế (nằm ngoài Paris).
- Giới thiệu một bộ sưu tập gồm ít nhất 35 mẫu công khai với báo giới Paris vào mỗi mùa thời trang (hai lần vào tháng Giêng và tháng Bảy hằng năm), bao gồm cả trang phục mặc ngày và trang phục dạ hội.
Từ sau khi trờ chơi xa xỉ Haute Couture được khai sinh, đã có biết bao đứa con sẵn sàng “tuẫn tiết” để tiếp tục truyền thống vinh hiển vương triều như: Patou, Poiret,
Vionnet, Lanvin, Chanel, Balenciaga và Dior. Những năm 60, thế hệ hậu sinh xuất thân từ trợ lý hay học trò của những đại thụ trên quyết định ly khai để gây dựng đế chế riêng, hòng thoát khỏi cái bóng của tiền bối và đã thành công rực rỡ, có thể kể đến Yves Saint Laurent, Pierre Cardin, André Courrèges, Emanuel Ungaro và đến cuối thế kỉ XX là Christian Lacroix, Jean Paul Gaultier, Thierry Mugler. Đó là những kẻ xây đường, những anh tài góp phần quan trọng vẽ nên diện mạo thời trang Pháp và định vị sức ảnh hưởng lên toàn bộ ngành thời trang thế giới, để lại những ảnh hưởng sâu đậm cho thế hệ về sau kỉ nguyên vàng son của thời trang với những giấc mơ phù hoa lộng lẫy.
Hình 1.35: Yves Saint Laurent và bộ sưu tập Couture năm 1997. Sau này đã rời khỏi cuộc chơi Haute Couture để lại niềm tiếc nuối cho tín đồ thời trang trên toàn thế giới.
Tính đến mùa Thu-Đông 2014, danh sách những nhà thời trang Haute Couture chính thức tại Paris thu gọn lại chỉ còn 12 thành viên: Christian Dior, Chanel, Givenchy, Jean Paul Gaultier, Stéphane Rolland, Giambattista Valli, Adeline André, Alexis Mabille, Frank Sorbier, Maurizio Galante, Gustavo Lins và Christophe Josse.
Ngoài ra có các thành viên khách mời từ các nước ngoài cũng nằm trong lịch diễn chính thức của Tuần lễ Haute Couture như: Elie Saab, Giorgio Armani, Valentino, Versace, Alexis Mabille, Alexandre Vauthier, Iris Van Herpen, Ralph & Russo, Yiquing Yin, Bouchra Jarrar, Julien, Maxime Simoens Fournié,…
Các thương hiệu này hầu hết đều có dòng ready-to-wear tách biệt, được xem là để cân bằng với Haute Couture, đồng thời cũng chính là lối thoát duy nhất cho bài toán kinh doanh sống còn, vốn gắn bó với những con số hao hụt trầm kha một khi những giấc mơ Couture thần thánh còn được dung dưỡng và kì vọng.
Hình 1.36: Christian Lacroix – ông hoàng của làng thời trang xa xỉ trong show diễn Haute Couture cuối cùng của mình, mùa Thu Đông năm 2009. Thương hiệu mang tên ông cũng buộc phải dừng cuộc chơi vì quá đắm chìm trong thế giới xa hoa mà bỏ qua bài toán kinh tế.
Hình 1.37: Gianni Versace và bộ sưu tập Haute Couture năm 1991.
Hình 1.38: Năm 2004, Versace đã rút khỏi sân chơi Haute Couture vì lý do tài chính và sự quay trở lại hoành tráng với bộ sưu tập Haute Couture Xuân Hè 2012.
Hình 1.39: Chanel Haute Couture Thu Đông 2015 với sàn diễn là một Casino Chanel luôn được giới thời trang ngưỡng mộ không chỉ vì sự chăm chút cho từng thiết kế mà còn đầu tư vô cùng hoành tráng cho cả khung cảnh của show diễn.
Chanel là nhà mốt đầu tiên sở hữu Paraffection – Một công ty con được tạo ra để hỗ trợ sản xuất thủ công, bao gồm những xưởng thủ công như Desrues (chuyên trang trí và làm nút), Lemarié (chuyên gia công lông vũ), Lesage (chuyên thêu, đính), Massaro (đóng giày) và Michel (làm mũ).
Giá những món đồ Haute Couture thường từ vài chục ngàn đến cả trăm ngàn đô tùy theo thiết kế và độ tỉ mỉ, hoành tráng của trang phục. Thống kê cho thấy chỉ có
khoảng 2000 phụ nữ trên thế giới đã mua trang phục may đo cao cấp, và chỉ có 200 người trong số đó là khách hàng thường xuyên.
Những chiếc váy cưới của hoàng gia, giới thượng lưu, quý tộc hay các nhân vật nổi tiếng hầu hết là các mẫu váy Haute Couture, vì thế trong các bộ sưu tập Haute Couture luôn có ít nhất 1 mẫu váy cưới.
Những thiết kế Haute Couture không được bày bán hay cứ có thật nhiều tiền là mua được. Quy trình của quá trình này thường là khách hàng liên hệ đặt hàng với nhà Haute Couture. Nhà Haute Couture sau đó sẽ xem xét xem có nhận may đồ hay không, tùy vào các mối quan hệ và địa vị xã hội của khách hàng đó. Nếu được chấp nhận, khách hàng sẽ được hẹn đến nhà Haute Couture tại Paris, gặp nhà thiết kế chính để trao đổi, chọn mẫu, hoặc đề nghị nhà thiết kế vẽ theo yêu cầu của mình. Sau đó, nhà may lấy số đo và tiến hành thực hiện, và yêu cầu khách hàng phải đến thử và sửa trang phục vài lần nữa.
Cuối cùng, khách hàng sẽ sở hữu một tác phẩm nghệ thuật xa xỉ và độc nhất vô nhị trong tủ quần áo của mình.
Haute Couture làm được nhiều hơn là những gì người ta nghĩ về nó. Chức năng đầu tiên và tối quan trọng của Haute Couture là nắm giữ chóp vàng kim tự tháp thời trang và định hướng phong cách thẩm mỹ cho thời trang ready-to-wear cả một mùa, thậm chí một giai đoạn. Khi mà Tuần lễ Couture là dịp duy nhất để các thiên tài thể hiện thẩm mỹ và tiếng nói sáng tạo riêng biệt, các nghệ nhân tìm tòi những cách thức xử lí vải vóc chất liệu tân tiến và đặc sắc nhất, các nhà phân tích xu hướng khôn ngoan tìm cách biến chuyển những “thông số hình ảnh bậc cao” xuống thành xu hướng cho sàn diễn bình dân, thì Haute Couture còn định vị và chi phối nền công nghiệp thời trang. Nếu chỉ mãi quẩn quanh với trang phục ứng dụng với sự tiết giảm ngoặt nghèo thiếu đầu tàu định hướng, thời trang sẽ mất dần đi bản chất sáng tạo vốn có của nó trong hành trình tạo tác không chỉ vẻ bề ngoài, mà cả nhận thức và phong cách của nhân loại.
Cuối cùng, tác động lâu dài và sâu rộng nhất của Haute Couture vẫn là kiến tạo nên những giấc mơ. Dù không tưởng hay quá khích, những giấc mơ vẫn có một vai trò không nhỏ trong sự vận động của sáng tạo và nghệ thuật mà thời trang là một trong những nhân tố liên hệ mật thiết nhất với phạm trù mơ ước. Haute Couture trong thời đại mới có thể không còn vẹn nguyên những cầu hình xa xỉ như nó đã từng, nhưng ảnh hưởng mà nó mang lại trong suốt lịch sử thời trang là vô cùng to lớn. Biết bao nhiêu hạt giống của thời trang đương đại từng ngồi cặm cụi nghiền ngẫm từng trang tạp chí ngập ngụa lụa là tung tẩy, trầm trồ trước những hình khối chi tiết đính cẩn siêu tinh vi và lẩm nhẩm hồn nhiên những cái tên đại thụ huyền thoại với khát khao một ngày nào đó sẽ chinh phục thời trang bằng những tạo vật lộng lẫy và vi diệu không xa.
Hình 1.40: Iris Van Herpen – Phù thủy mới của làng thời trang – Nhà thiết kế tài năng trẻ tuổi nhất sánh tên mình bên cạnh những cây đại thụ trên bảng vàng Haute Couture.
1.1.2.2 Sự phát triển của trang phục ấn tượng tại Việt Nam
Tính đến thời điểm hiện tại, chưa một ai có thể phán đoán rằng, thời trang Haute Couture đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ khi nào; và ở Việt Nam cũng chưa có một cơ quan chính thống nào được lập ra để đánh giá chất lượng của các sản phẩm và phán quyết rằng sản phẩm đấy có xứng đáng được gắn mác Haute Couture hay không.
Bởi vì tính chính thống của việc sử dụng từ Haute Couture ở Việt Nam vẫn còn bị bỏ ngỏ và quy chuẩn về chất lượng của những trang phục Haute Couture “made in
Vietnam” vẫn còn gây nhiều tranh cãi. Ở đây, tôi xin được gọi Haute Couture bằng một cái tên dễ hiểu hơn: trang phục ấn tượng – gọi chung những trang phục được thực hiện cầu kỳ, tinh xảo, đậm chất thủ công và nghệ thuật, chủ yếu phục vụ nhu cầu trưng bày, trình diễn, lễ hội hoặc trang phục cưới.
Hình 1.41: Nhắc đến trang phục ấn tượng tại Việt Nam, không thể không nhắc đến cây đại thụ Công Trí. Sự nghiệp của anh bắt đầu được mọi người biết đến từ sau khi anh đoạt giải Nhì cuộc thi Nhà tạo mẫu trẻ châu Á năm 2001 với bộ sưu tập “Sự thăng hoa của đất nước” và các mẫu trang phục đầy tính nghệ thuật này được ca sĩ Phương Thanh mua để phục vụ cho việc trình diễn. Sau đó, cái tên của anh luôn gắn liền với những bộ cánh lộng lẫy và đầy ấn tượng cho giới nghệ sĩ và phụ nữ yêu thời trang cao cấp tại Việt Nam.
Hình 1.42: Ca sĩ Hồ Ngọc Hà trong trang phục biểu diễn của Công Trí.
Bên cạnh Công Trí cũng còn rất nhiều nhà thiết kế tài năng khác như Quỳnh Paris, Lý Quý Khánh, Đỗ Mạnh Cường, Lê Long Dũng,…
Hình 1.43: Trang phục ấn tượng của Lê Long Dũng cho đại diện Việt Nam trong cuộc thi Hoa hậu quốc tế 2011.
Hòa vào dòng chảy của thời trang thế giới, làng thời trang Việt Nam gần đây đã bắt đầu có những động thái để phát triển loại trang phục Haute Couture, điển hình là tổ chức đêm diễn Haute Couture nằm trong khuôn khổ tuần lễ thời trang Việt Nam.
Những bộ sưu tập mang tính chất Haute Couture lần đầu tiên được trình diễn trong một đêm diễn thời trang cao cấp để khép lại tuần lễ thời trang Việt Nam Xuân Hè 2014.
Đêm diễn có sự góp mặt của nhiều nhà thiết kế quen thuộc như: Hồng Vương, Văn Khoa, Văn Hiền, Bích Hà, Minh Minh, Hải Long, Thế Huy, Đức Hải, Thương Huyền, Hùng Việt, Công Khánh, Vũ Việt Hà, Chu La, Quang Huy và Minh Hạnh. Tính đến nay đã diễn ra được bốn mùa thời trang.
Hình 1.44: Những thiết kế mới nhất của Minh Hạnh trong đêm diễn Haute Couture trong khuôn khổ tuần lễ thời trang Việt Nam Thu Đông 2015.
Nhìn chung, so với guồng quay mạnh mẽ và đầy quyền lực của làng thời trang Haute Couture trên thế giới đã có lịch sử hàng trăm năm, thì làng thời trang Haute Couture tại Việt Nam còn khá non trẻ, chỉ vừa mới được định hình và có những sự chuyển động đầu tiên trong một vài năm trở lại đây.
Hình 1.45: Công Trí trình diễn bộ sưu tập tại London năm 2014.
Qua nghiên cứu trên tôi chứng minh được rằng, từ cuối thế kỷ XIX, khi nền công nghiệp thời trang ở Việt Nam bắt đầu phát triển, thì trong thị trường cũng xuất hiện nhu cầu cho những trang phục may đo cao cấp, được thiết kế riêng với những yêu cầu cao về tính thẩm mỹ, chất liệu và kỹ thuật thực hiện – và đó chính là nhu cầu cho dòng trang phục Haute Couture. Tuy nhiên, vì số lượng những nhà thiết kế tài năng và có tâm trong công việc còn rất ít, cũng như chưa có một sân chơi thực thụ tại Việt Nam để “Haute Couture made in Vietnam” có thể được tôn vinh và phát triển. Có thể nói, Haute Couture tại Việt Nam vẫn còn là một mảnh đất trù phú bao la, nhưng chưa được khai thác và tận dụng hết tiềm năng của nó.
Thực sự Haute Couture không chỉ là một lý tưởng cao đẹp mà mỗi nhà thiết kế đều hướng tới, mà đó còn là một cuộc chạy đua để các nhà thiết kế thỏa sức tìm tòi, khám phá và phát huy hết tiềm năng của mình. Những lý do nêu trên chính là động lực để tôi chọn trang phục Haute Couture để làm đồ án tốt nghiệp của mình.