Nếu quan niệm pháp luật theo nghĩa hẹp - tức là nghiên cứu hiện tượng pháp luật thông qua hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật thì nhà nước chính là chủ thể có thẩm quyền ban hành pháp luật thông qua những trình tự, thủ tục nhất định. Thông qua hoạt động ban hành pháp luật, nhà nước chuyển hóa ý chí của mình thành các quy tắc xử sự buộc xã hội phải tuân theo.
Luận giải nguồn gốc về nhà nước và pháp luật là căn nguyên phát sinh nhiều học thuyết khác nhau về nhà nước. Trải qua các thăng trầm của lịch sử phát triển, hiện tượng nhà nước đã có nhiều biến chuyển từ nhà nước độc quyền, chuyên chế, chỉ quan tâm đến bảo vệ lợi ích của những người đang cầm quyền (có thể gọi theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin là giai cấp thống trị hoặc gọi theo chế độ nhà nước phong kiến là _ vua, đòng họ vua...) đến việc mở rộng và bảo vệ quyền tự nhiên của con người như một giới hạn và yêu cầu cần thiết của hoạt động lập pháp của nhà nước.
Quan hệ giữa nhà nước với công dân, về bản chất là sự biểu hiện trên thực tế các xung đột lợi ích mà ở đó, thông qua hoạt động của mình, nhà nước thiết lập các chuẩn mực, các quy tắc xử sự buộc mọi người phải tuân theo. Các chuẩn mực, các quy tắc xử sự có thể giới hạn hoặc xâm phạm đến các quyền tự nhiên của con người.
Do đó, giới hạn sự tùy tiện của nhà nước là cần thiết, vì chỉ khi giới hạn sự tùy tiện của nhà nước thì các quyền tự nhiên của con người mới có thể được bảo đảm thực thi trên thực tế.
Trong giai đoạn hội nhập toàn cầu hiện nay và những biểu hiện trên thực tế các hành động của nhà nước thì việc tiếp cận, luận giải bản chất nhà nước dựa trên vấn đề mâu thuẫn giai cấp hay mâu thuẫn, xung đột như Trần Ngọc Liêu luận giải đó là lợi ích chung tự mâu thuẫn với chính mình, là hình thức lợi ích chung mâu thuẫn với nội dung lợi ích riêng gắn với một bộ phận của xã hội, bộ phận này là giai cấp thống trị về kinh tế; là tình trạng tha hoá của tổ chức quyền lực công, của lợi ích chung là có sức thuyết phục và phù hợp.
Nhưng nếu nhấn mạnh “Mâu thuẫn đó chỉ được xoá bỏ khi chế độ tư hữu bị thủ tiêu nhờ vào sự phát triển đến trình độ rất cao của lực lượng sản xuất - biểu hiện ở năng suất lao động và khả năng thoả mãn nhu cầu của tất cả mọi người trong xã hội. Khi đó, nhà nước sẽ mất đi tính chất chính trị của nó và đồng nhất trở lại
với xã hội” thì dường như chúng ta còn phải chờ đợi rất lâu. Bởi vì cho đến nay và tương lai sau này, con người không thể sống thiếu nhà nước, trong một trạng thái vô chính phủ, ít nhất là cho đến khi xây dựng xong chủ nghĩa cộng sản”. Nếu như nhà nước sụp đổ từ bên trong thì sẽ để mặc cho những công dân mất đi cả những điều kiện cơ bản của cuộc sống ổn định: luật pháp và an ninh, sự tin cậy trong các hợp đồng và những phương tiện trao đổi lành mạnh. Một xã hội nếu không có một nhà nước hiệu lực để duy trì trật tự thì rất đơn độc, nghèo nàn, đổi bại, tàn bạo và ngắn ngủiẺ.
Trong điều kiện tư duy lại vị trí, vai trò của nhà nước cho thấy, khó khăn lớn nhất trong khẳng định lại vai trò của nhà nước chính là ở chỗ “mảnh đất đặt chân”
của các chính phủ luôn thay đổi. Nếu như chúng ta xem xét những lực lượng kinh tế và xã hội toàn cầu đã làm thay đổi những ý niệm đang thịnh hành về nhà nước thì
1. Trần Ngọc Liêu: “Một số tư tưởng cơ bản của C.Mác và Ph.Ăngghen về Nhà nước”, Tạp chí Triết học, số 8 (159), tháng 8/2004, truy cập tại địa chỉ: http://philosophy.vass.
gov.vn/nghien-cuu-theo-chuyen-de/Triet-hoc-Mac-Lenin/ Mot- so-tu-tuong-co-ban-cua-C-Mac-va-Ph-Angghen-ve-Nha-nuoc- 96.html, đăng ngày 28/9/2015.
2. Xem Nguyễn Đăng Dung: Kiểm soát quyền lực nhà nước (Sách tham khảo), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017,
tr.18.
3. Xem Ngân hàng Thế giới: Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.28.
rõ ràng là nhà nước có một vai trò riêng biệt trong cung
cấp các hàng hóa công cộng nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; khắc phục những thất bại của thị trường. Tuy nhiên, sự phát triển và thay đối của công
nghệ đang cải tạo bản chất của những khiếm khuyết thị
trường. Sự công bằng vẫn là mối quan tâm của nhà nước. Đặc quyền (sức mạnh độc nhất) của nhà nước trong đánh thuế, cấm đoán, trừng phạt cũng đang dần đòi hỏi sự tham gia của cộng đồng và các lực lượng xã hội khác (thuật ngữ quen thuộc ở Việt Nam là xã hội hóa, sự tham gia của tư nhân)!. Những thay đổi này, dù biểu hiện đa dạng trên thực tế như thế nào thì chức năng ban hành, bảo đảm thi hành pháp luật vẫn là chức năng cơ bản, quan trọng nhất của mỗi nhà nước.
Các mục tiêu kỳ vọng của mỗi nhà nước chẳng hạn: xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; chính phủ liêm chính, hành động, kiến tạo; xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh... chỉ có thể trở thành hiện thực nếu như nhà nước làm tốt được chức năng hoạch định chính sách, chiến lược phát triển quốc gia và thể hiện tốt nội dung chính sách này trong các quy định pháp luật với hệ thống bảo đảm thi hành có thực quyền, khách quan và có tính hệ thống. |
1. Xem Ngân hàng Thế giới: Nhà nước trong một thế giới
đang chuyển đối, Sđd, tr.35-36.
I. LUẬN GIẢI NGUỒN GỐC VÀ CHỦ THỂ CÓ QUYỀN NẮM GIỮ, SỬ DỤNG QUYỀN LỰC