42.1. Định nghĩa:
+ Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự chung do nhà nước đặt ra hoặc người nhận và bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội theo mục đích, định hướng của nhà nước.
+ Đạo đức là hệ thống các quy tắc xử sự chung, được hình thành tự phát trong xã hội, được bảo đảm thực hiện bằng thói quen, bằng dư luận xã hội… nhằm đánh giá và điều chỉnh các ứng xử của con người.
42.2. Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức:
a. Sự tác động của pháp luật đến đạo đức
- Pháp luật là công cụ để truyền bá những quan điểm, quan niệm, tư tưởng, chuẩn mực đạo đức chính thống hay của giai cấp thống trị hay lực lượng cầm quyền. Nhờ được luật hóa, những tư tưởng, quan điểm đạo đức chính thống của giai cấp thống trị được truyền bá một cách nhanh chóng và rộng khắp trên toàn xã hội, trở thành những chuẩn mực mang tính bắt buộc chung đối với tất cả mn.
- Bằng việc ghi nhận những quan niệm, tư tưởng, chuẩn mực đạo đức trong pháp luật, pháp luật góp phần củng cố, giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức xã hội, hỗ trợ, bổ sung cho đạo đức, đảm bảo cho chúng được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế.
Ví dụ: quy định “Vợ chồng phải có nghĩa vụ yêu thương nhau” đã góp phần củng cố nét đạo đức tốt đẹp là thủy chung trong hôn nhân…
- Pháp luật loại trừ những quan niệm, tư tưởng, đạo đức lạc hậu, trái với ý chí nhà nước, lợi ích của lực lượng cầm quyền, lợi ích chung của cộng đồng cũng như tiến bộ xã hội (pháp luật nghiêm cấm việc tuyên truyền những tư tưởng đạo đức đó, cấm những hành vi thể hiện các quan niệm, chuẩn mực đạo đức đó; bắt buộc thực hiện những hành vi thể hiện quan niệm đạo đức mới, tiến bộ; quy định các chế tài nghiêm khắc đối với các chủ thể vi phạm những quy định trên).
- Pháp luật góp phần ngăn chặn sự thoái hóa, xuống cấp của đạo đức;
ngăn chặn việc hình thành những quan niệm đạo đức trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc và tiến bộ xã hội; góp phần làm hình thành những quan niệm đạo đức mới, do vậy, pháp luật là công cụ hữu hiệu nhất để diệt trừ cái ác, ngăn chặn sự băng hoại của đạo đức.
Ví dụ: quy định cấm tảo hôn đã dần loại trừ quan niệm cha mẹ đặt đâu, con ngồi đấy trong xã hội…
b. Sự tác động của đạo đức đến pháp luật
b.1. Đạo đức tác động đến sự hình thành pháp luật
Bất kỳ hệ thống pháp luật nào cũng ra đời, tồn tại và phát triển trên một nền tảng đạo đức nhất định. Đạo đức là chất liệu góp phần tạo nên các quy định của pháp luật. Những quan điểm, quan niệm, chuẩn mực đạo đức chính thống
đóng vai trò là tiền đề tư tưởng chỉ đạo việc xây dựng pháp luật.
Nhiều quan niệm đạo đức được thể chế hóa trong pháp luật, nhiều quy tắc đạo đức phù hợp với ý chí của nhà nước được thừa nhận trong pháp luật, góp phần tạo nên pháp luật. Nhà nước có thể thừa nhận một tập quán đạo đức, biến chúng thành tập quán pháp hoặc thừa nhận cách giải quyết một vụ việc cụ thể dựa trên các quan niệm đạo đức, biến chúng thành tiền lệ pháp. Tuy nhiên, những quy tắc đạo đức trái với ý chí của nhà nước sẽ trở thành tiền đề để hình thành nên những quy phạm thay thế chúng nên cũng góp phần làm hình thành nên pháp luật.
b.2. Đạo đức tác động đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể
Những quy tắc đạo đức được thừa nhận trong pháp luật và các quy định pháp luật được xây dựng phù hợp với các quan niệm,, chuẩn mực đạo đức xã hội thì sẽ phản ánh được ý chí, nhu cầu, lợi ích của các thành viên trong xã hội, chúng sẽ được mọi người thực hiện một cách nghiêm chỉnh, tự giác hơn vì họ thực hiện bằng lương tâm và niềm tin của họ, nhờ vậy, hiệu quả điều chỉnh của pháp luật sẽ cao hơn. Ngược lại, những quan niệm, quy tắc đạo đức trái với ý chí của nhà nước sẽ cản trở việc thực hiện pháp luật trong thực tế. Đồng thời, những quy định pháp luật trái với đạo đức xã hội chắc chắn sẽ rất khó đi vào đời sống, hiệu quả điều chỉnh quan hệ xã hội sẽ không cao, có khi còn phản tác dụng.
Ý thức đạo đức của cá nhân giữ vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện pháp luật. Người có ý thức đạo đức tốt thường là người có thái độ tôn trọng pháp luật, nghiêm chỉnh thực hiện pháp luật. Trong trường hợp vì vô ý dẫn đến vi phạm pháp luật thì họ thường có ý thức ăn năn, hối hận, thành khẩn, lập công sửa chữa vi phạm. Ngược lại, chủ thể có ý thức đạo đức kém thì thường việc thực hiện pháp luật sẽ không nghiêm, dẫn tới sự coi thường pháp luật, vi phạm pháp luật vì thế sẽ gia tăng.
Đạo đức của nhà chức trách có ảnh hưởng khá mạnh mẽ đến hoạt động áp dụng pháp luật. Nếu là người có phẩm chất đạo đức tốt thì khi đưa ra các quyết định áp dụng pháp luật bao giờ cũng phải tính đến các quan niệm đạo đức xã hội sao cho “đạt lý” nhưng cũng “thấu tình”. Ngược lại, nếu họ là người có ý thức đạo đức kém thì thường dễ mắc sai lầm, thậm chí vi phạm pháp luật khi thi hành công vụ làm ngơ trước cái ác, xử lý oan sai người ngay, tha bổng kẻ phạm pháp… Đạo đức của người áp dụng pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng trong trường hợp phải áp dụng tương tự pháp luật. Khi đó, nhà chức trách không có các quy phạm pháp luật để làm căn cứ, họ phải dựa vào các quan niệm chuẩn mực đạo đức xã hội, dựa vào những lẽ phải trong cuộc sống, dựa vào ý thức pháp luật của bản thân để ban hành quyết định.
Câu 43: Vì sao pháp luật không phải là công cụ duy nhất để điều chỉnh quan hệ xã hội?
Pháp luật không phải là công cụ duy nhất để điều chỉnh QHXH vì
- Trước hết xuất phát từ nền tảng cơ sở của PL đó chính là đạo đức.
bất kì một hệ thống PL nào cũng ra đời tồn tại và phát triển trên một nền tảng đạo đức nhất định. Do đó đạo đức sẽ luôn là tiền đề tư tưởng chỉ đạo xây dựng PL.
- Tiếp theo đó là quan hệ xã hội ở phạm vi nhỏ bị tác động mạnh
mẽ từ pttq, hương ước đã có từ lâu đời, khó loại bỏ do đó PL cần phải lựa theo pttq sao cho phù hợp.
- Pttq, hương ước, … gần gũi với nhân dân, do đó khi kết hợp PL
với các công cụ điều chỉnh QHXH này giúp PL dễ dàng đến với nhân dân hơn.
- Việc sử dụng kết hợp PL với đạo đức, pttq, hương ước, góp phần
gìn giữ bản sắc dân tộc những giá trị tốt đẹp.
- Giúp các QHXH được quản lí một cách toàn diện hơn, trên mọi lĩnh vực, trên mọi phương diện (chủ quan: ý thức đạo đức, quan niệm tôn giáo)
Câu 44: Tại sao cần phải kết hợp giữa pháp luật với các công cụ khác trong điều chỉnh quan hệ xã hội?
Trong hệ thống công cụ điều chỉnh QHXH, mỗi công cụ có vị trí. Vai trò khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện KT, VH, XH, địa lí, lịch sử, tôn giáo, tín ngưỡng,
… của quốc gia
- PL chưa thể đi sâu vào từng ngõ ngách của đời sống xã hội dó đó
các công cụ điều chỉnh khác sẽ đóng vai trò như “cánh tay nối dài”
đưa PL đến gần với dời sống nhân dân.
- PL hình thành dựa trên những công cụ khác như pttq, đạo đức đều
là những công cụ đã có từ lâu đời, nền tảng cho việc xây dựng pháp luật, Do đó khó có thể loại bỏ ý chí phục tùng của người dân đối với hương ước, pttq vì vậy NN cần phải vận dụng và lựa theo những nguyên tắc đó để xây dựng pháp luật
=>Phối hợp nâng cao nhận thức toàn diện
=> Vừa lòng nhân dân
=>Bảo tồn phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp, loại bỏ nguyên tắc làm suy giảm sự phát triển xã hội
=>Mở rộng phạm vi điều chỉnh đến từng ngõ ngách nhỏ trong đời sống nhân dân