4.1. Hoạt động dạy học
4.1.2. Chức năng của hoạt động dạy học
Chức năng xã hội bao trùm của hoạt động dạy là tô chức hoạt động của người
học, qua đó phát triển người học theo mục tiêu đã định. Để thực hiện được chức
năng khái quát trên, hoạt động dạy có các chức năng bộ phận:
— Chức năng định hưởng cho người học, bao gồm cả việc xác định mục đích, mục tiêu dạy học, được thể hiện trong chương trình, môn học, bài học... và định
hướng hành động học của người học trong một quá trình đạy học cụ thể.
— Chức năng uÿ thác, là chức năng xây dựng nội dung, môi trường học tập cho người học. Đây là chức năng cơ sở của hoạt động dạy trong dạy học hiện đại.
Chức năng này thể hiện qua việc người đạy phân tích đối tượng mà người học cần phải đạt được sau khi học (cái mà xã hội phải truyền thụ, người học phải chiếm lĩnh) và thể hiện chúng vào trong các tài liệu học tập như sách giáo khoa, giáo trình, các tập bài giảng, các tình huống dạy học. Nói Tộng ra, người dạy tạo ra nội dung, môi trường học tập, mà ở đó, người học có thê tác động vào, làm bộc lộ và tiếp nhận được đối tượng học.
— Chức năng kích thích, động viên, làm nảy sinh nhu cầu, tạo động cơ, phát triển hứng thú học tập của người học. Thông qua các hành động động viên, khuyến khích, thúc đây và trách phạt hướng đến người học, người dạy làm nảy sinh ở người học nhu cầu, động cơ học, phát triển hứng thú học tập.
— Chức năng trợ giúp và tham vấn, giúp đỡ người học. Người đạy giống như bà đỡ cho sản phụ. Trong điều kiện bình thường, việc sinh con là của bà mẹ, còn bà đỡ có vai trò trợ giúp, chứ không thê thay thế. Trong dạy học cũng vậy, việc học là hoàn toàn của người học, HS phải tự tạo ra kết quả học tập của mình, dưới sự trợ giúp của người dạy.
- Chức năng tổ chức hành động học của người học. Đây là chức năng trung
tâm, đặc biệt đối với người học còn nhỏ tuổi hoặc gặp nhiều khó khăn trong việc
tự tô chức hoạt động học. Trong học tập, điều có ý nghĩa quyết định là người học phải biết tổ chức hoạt động học của mình. Nói cách khác, trong day hoc cau hỏi học như thế nào quan trọng hơn học cái gi? Trong khi đó, hoạt động này chưa có
ở người học ngay từ đầu. Nó được hình thành và được tổ chức một cách có khoa
học trong suốt quá trình học tập, đặc biệt ở trường phổ thông. Điều này người học không thể tự mình giải quyết mà phải có sự hướng dẫn của người dạy.
Vì vậy, việc hướng dẫn người học hình thành cho mình hoạt động học và tổ chức được việc học của mình một cách khoa học là chức năng quan trọng nhất của người day trong day học hiện đại.
— Chức năng kiểm soát. Bắt kì một hoạt động nào cũng cần phải có sự kiểm soát. Hoạt động dạy học cũng đòi hỏi phải có sự kiểm soát, để củng cố những việc làm phù hợp và khắc phục việc chưa phù hợp. Việc kiểm soát được thực hiện nhờ sự trao đổi thông tin hai chiều người đạy — người hoc, thông qua sự đánh giá của người dạy và tự đánh giá của người học cũng như các thông tin đánh giá khác.
- Chức năng đánh giá. Trong các hệ thông dạy học đơn giản, ở trình độ thấp, nội dung dạy học chưa phong phú thì việc đánh giá chưa được coi trọng và thường được gắn vào các hoạt động khác trong dạy học. Tuy nhiên, trong dạy học hiện đại, việc đánh giá được tách khỏi các hoạt động khác và trở thành một hoạt động độc lập, có chức năng riêng.
— Chức năng điều chỉnh, bao gồm điều chỉnh cả hoạt động dạy và hoạt động học.
Dạy học là quá trình tự điều chỉnh đề thích ứng với yêu cầu của đổi mới mục tiêu, nội dung dạy học của nhà trường. Việc tự điều chỉnh của hoạt động dạy được thực hiện thông qua điều chỉnh hệ thống hành động dạy của người GV trong hoạt động dạy.
4.1.3. Cấu trúc hoạt động dạy
Vận dụng lí thuyết hoạt dong tâm lí của nhà tâm lí học Nga A.N. Leonchev (1903 ~ 1979) vào việc xem xét cầu trúc hoạt động dạy sẽ xác định được cấu trúc của hoạt động dạy của GV (xem mô hình cấu trúc hoạt động ở chương 2).
Hãy quan sát tình huống rất phố biến trong dạy học:
Cô giáo N. là GV dạy môn Lịch sử lớp 8. Cô xác định mục đích cuối cùng của mình là: HS hình thành và phát triển các kiến thức về lịch sử, hứng thú môn
học và tích cực tìm hiểu, sưu tầm các sự kiện lịch sử, văn hoá của quê hương...
Để đạt được mục đích của mình, cô đã tiến hành nhiều hành động phục vụ cho
các tiết dạy của mình như sưu tâm và đọc các tài liệu về lịch sử, văn hoá; sưu tâm và làm các đỗ dùng trực quan như tranh ảnh, sơ đồ, sa bàn...; thiết kế các bài dạy theo phương pháp mới, có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin; chia các nhóm HS và giao nhiệm vụ học tập cho các em; tô chức cho các em trao đổi, thảo luận, sưu
tầm và phân tích các sản phẩm lịch sử... Trong các hành động, cô N. đều tiến hành
các thao tác cụ thể, với một quy trình chặt chẽ và can than. Vi thế, các tiết dạy của
cô đều hấp dẫn, lôi cuốn HS. Nhờ đó, mục đích cuối cùng của cô đã đạt được.
Có thé phan tích hoạt động dạy môn Lịch sử của cô giáo N. theo hai góc độ:
góc d6 tam lí và góc độ kĩ thuật.
4.1.3.1. Theo góc độ tâm lí
Cô giáo N. có động cơ dạy rất rõ ràng (trong thực tiễn có thể diễn đạt bằng thuật ngữ mục đích cuối cùng) đó là “hình thành và phát triển ở HS các kiến thức về lịch sử, có thái độ hứng thú môn học và hành động tích cực tìm hiểu, sưu tâm các sự kiện lịch sứ, văn hoá của quê hương”. Để đạt được mục đích cuối cùng này, cô N. phải đạt được các mực đích bộ phận (mục tiêu cụ thê). Mỗi mục đích
bộ phận có vị trí, vai trò, chức năng cụ thể để cô N. đạt được mục đích cuối cùng.
Các mục tiêu cụ thể cần đạt được như: giúp HS hiểu được các đặc trưng của từng thời kì lịch sử, năm được các đơn vị kiến thức cần thiết... các mục tiêu này được thể hiện trong mục tiêu của từng bài giảng. Trong quá trình làm việc cần có các tài
liệu lịch sử; có các sơ đổ, bản đồ, sa bàn; có bài giảng được thiết kế theo các
phương pháp hiện đại; có bản kế hoạch tô chức lớp học và bản thiết kế các hoạt động của HS; có các câu hỏi gợi mở và các phương án giúp đỡ HS trong thảo luận... Nghĩa là cần có các phương tiện nhất định để đạt được mục tiêu. Như vậy, về phương diện tâm lí, hoạt động dạy của cô N. có cấu trúc bao gồm:
Động cơ dạy —› Mục đích dạy —> Phương tiện đạt mục đích
— Động cơ đạy là đối tượng mà hoạt động dạy hướng tới, nhằm chiếm được nó, để thoả mãn nhu câu dạy học của người GV. Động cơ dạy có chức năng kích thích, hấp dẫn người GV đến với nó. Trong trường hợp của cô giáo N., động cơ dạy của cô chính là những kién thức về lịch sử, thái độ hứng thú môn học và hành động tích cực tìm hiểu, sưu tầm các sự kiện lịch sử, văn hoá quê hương mà cô sẽ hình thành ở HS. Chính những điều nêu trên kích thích cô N. dạy học.
~ Mục đích dạy là đối tượng mà người GV nhận thấy cân phải chiếm được nó, dé
qua đó thực hiện được động cơ dạy của mình. Mục đích dạy học có chức năng là phương tiện, hướng dẫn người GV đạt tới động cơ dạy. Trong trường hợp của cô giáo N. các sa bàn, sơ đồ, các giáo án, các phương pháp, phương tiện dạy học... mà cô N.
thấy cần phải có để dạy môn Lịch sử chính là các mục đích mà cô N. cần đạt được.
- Phương tiện dạy là đỗi tượng mà người GV phải có để thực hiện được các
mục đích dạy. Các phương tiện đóng vai trò công cụ dẫn truyền GV, để qua đó:
thực hiện được mục đích của mình. Phương tiện dạy học có chức năng là cơ cấu kĩ thuật để người GV đạt tới mục đích dạy của mình. Trong trường hợp của cô giáo N. các thao tác làm ra sa bàn, thiết kế bài dạy, thao tác sử đụng các phương pháp, đồ dùng dạy học... mà cô N. tiến hành chính là phương tiện để cô đạt tới mục đích dạy của mình.
Điều đáng lưu ý là các đơn vị như động cơ, mục đích hay phương tiện dạy của
cô N, về nguồn gốc, chúng không có sẵn ở cô N, mà ở bên ngoài cô giáo, ở trong
các tài liệu, đi tích lịch sử... tức là ở những nơi mà cô giáo N. phải chiếm lĩnh.
Vì vậy, về nguồn gốc và bản chất, động cơ, mục đích và phương tiện của hoạt động dạy là những cái ở bên ngoài người dạy. Quá trình dạy thực chất là quá trình ŒV hiện thực hoá động cơ, mục đích và phương tiện dạy của mình. Chuyển chúng từ bên ngoài thành bên trong.
4.1.3.2. Theo góc độ kĩ thuật
Xét về biểu hiện bên ngoài, để thực hiện được động cơ dạy, tức là thực hiện được mục đích cuối cùng là hình thành ở HS các tri thức và thái độ, kĩ năng tích cực về
lịch sử, GV cần tiến hành các hành động (thiết kế, tô chức, nhận thức, điều chỉnh;
tập hợp các tài liệu, chuẩn bị đồ dùng dạy học (sơ đồ, sa bàn...); thiết kế bài học
cho HS; phân chia nhóm HS; chuẩn bị các phương pháp tổ chức hoạt động học của HS; chuẩn bị câu hỏi...). Mỗi hành động được tạo thành bởi tập hợp các thao tdc tương ứng với các phương tiện đã có. Đề triển khai các hành động trên, GV phải tiến hành các thao tác nghiệp vụ như thao tác sưu tầm tài liệu; đọc, phân tích, tông hợp tài liệu; sử dụng các biện pháp, các kĩ thuật dạy học... Mỗi thao tác kĩ thuật trong dạy học đóng vai trò là phương tiện kĩ thuật để thực hiện hành động dạy.
Như vậy, về phương diện kĩ thuật, hoạt động đạy có các đơn vị:
Hoạt động dạy —› Hành động dạy —› Thao tác dạy
Kết hợp mặt tâm lí và mặt kĩ thuật của hoạt động dạy ta có cầu trúc chung của hoạt động dạy như sau:
Hoạt độnghọc ô+ Động cơ học
J }
Hành động học ©> Mục đích học
t t | + Hoàn cảnh cụ thể = Nhiệm vụ học
Thao táchọc << Phuong tién hoc
Tóm lại, hoạt động dạy là hệ thống hành động, hệ thống thao tác dạy tương
tác với nhau. Việc triển khai các thao tác dạy luôn phải tính đến các yếu tố khách
quan, tính đến hoàn cảnh cụ thể, trong môi trường nhất định. Sự kết hợp các thao
tác với hoàn cảnh cụ thể diễn ra các thao tác tạo thành các nhiệm vụ dạy hay hệ thống việc làm của GV trong hoạt động dạy.
Mỗi hành động, thao tác hay nhiệm vụ dạy là một nhịp cầu, là bộ phận, phương tiện để người thầy giáo đạt được mục tiêu cuối cùng. Điều này giống
người bộ hành phải vượt qua các đoạn đường để đến đích cuối cùng, người thợ - mộc hay người công nhân phải làm ra các chỉ tiết để tạo ra sản phẩm trọn vẹn.
Tù cấu trúc của hoạt động dạy nêu trên, khi triển khai hoạt động dạy, người
GV cần phải trả lời các câu hỏi sau:
— Việc dạy của GV được kích thích bởi động cơ nào?
— Mục đích dạy của GV trong tiết day, bai day là gì?
— Nội dung dạy của GV có thoả mãn được nhu cầu học của HS không?
— Cách dạy và các phương tiện dạy của GV có phù hợp với mục đích và nội dung. đề ra? Có đảm bảo là phương tiện sắc bén và linh hoạt để giúp GV thực hiện được các mục tiêu cụ thể và mục tiêu cuối cùng của hoạt động dạy? -
~ Hoàn cảnh, điều kiện cụ thể, trong đó diễn ra các hành động, các thao tác dạy của GV như thế nào?