Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨUĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
III. Nhận xét chung về tư tưởng Việt Nam thế kỷ XV
Thứ nhất: Thế kỷ XV là thời đại cực thịnh của chế độ phong kiến Việt Nam, các nhà tư tưởng đã để lại nhiều thành tựu tư tưởng đáng ghi nhận: Một là, đã xác định một khái niệm văn hiến Đại Việt. Điều đó thể hiện lòng tự hào dân tộc, nêu cao lịch sử lâu đời của đất nước. Hai là, đề cao tư tưởng nhân bản, nhân nghĩa, thấy được sự gắn bó giữa chúng. Ở Nguyễn Trãi nhân nghĩa còn trở thành đường lối trị nước. Ba là, đề cao tư tưởng yêu nước, tinh thần chiến đấu ngoan cường của những người yêu nước, đặc biệt là ca ngợi những bậc hùng tài là nữ
giới (Bà Trưng, Bà Triệu). Sự nhận thức đó là bước tiến quan trọng trong quá trình nhận thức về con người, về dân tộc của các nhà tư tưởng thời bấy giờ.
Thứ hai: Tư tưởng tư tưởng dân bản (dân làm gốc) được làm sâu sắc hơn ở các thời đại trước đặc biệt là trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, tuy nhiên càng về sau tư tưởng này càng trở thành mị dân trước hết không phải vì dân, mà vì quyền lợi lâu dài của giai cấp thống trị và nhà vua. Dân bản là chăn nuôi dân, ban ơn cho dân. Trị nước chăn dân là “đặt sinh dân lên chiếu đệm ấm êm, để cơ đồ sự nghiệp to lớn của đế vương cùng với trời đất lâu dài mãi mãi” (ví dụ tư tưởng của sử gia Lê Tung). Trên thực tế đề cao dân bản là sự điều chỉnh quyền lợi, điều hoà mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị.
Thứ ba: Nguyễn Trãi đã từng xác định đúng động lực của lịch sử là nhân dân nhưng đến các sử gia thời Lê có tư tưởng coi trời, thánh nhân là một động lực của lịch sử. Họ không ghi chép những hoạt động của nhân dân lao động.
Những công việc sản xuất, khai hoang, đắp đê, chiến đấu... của nhân dân rất ít được nhắc đến. Về thực chất các sử gia lấy trời, mệnh trời để thần thánh hoá vương quyền. Quan niệm về sự vận động của lịch sử là biến dịch và tuần hoàn (tuần hoàn luận), chưa vươn tới tiếp cận quan niệm tiến hoá luận (mặc dù Lê
rr-<-| r -| r p A ' -4- À / \ -4- Á Á -4- À \ \
Thánh Tông đã có đề cập đến vấn đề này).
Thứ tư: Ở thế kỷ này, các nhà sử học có những mặt tích cực. Cụ thể là đã xác định một khái niệm văn hiến Đại Việt. Điều đó thể hiện lòng tự hào dân tộc, nêu cao lịch sử lâu đời của đất nước... Đó là quan điểm nổi bật của các nhà sử học thời Lê, đặc biệt là thời Lê Sơ. Sự nhận thức đó là bước tiến quan trọng trong quá trình nhận thức về con người và cũng là điều khuyến cáo của các sử gia thời bấy giờ.
Tuy nhiên, các nhà sử học ở thế kỷ XV cũng có những hạn chế nhất định.
Tuy có đề cao tư tưởng dân bản, nhưng trước hết không phải vì dân, mà vì quyền lợi lâu dài của giai cấp thống trị và nhà vua. Trong quan hệ giữa nghĩa và
lợi, các sử gia đã đem đối lập chúng. Theo họ tinh thần (danh dự, khí tiết, lý tưởng...) là cao hơn vật chất. Chạy theo cái lợi vật chất là đáng chê bai, khinh bỉ. Vì thế có xu hướng gò bó con người theo kiểu tu hành rất nghiêm khắc. Hơn nữa, quan niệm về động lực lịch sử và hình thức vận động của lịch sử của họ là quan niệm duy tâm. Nhưng vượt lên những điều đó lại là những bình luận, đánh gía trên tinh thần dân tộc và dân bản sâu sắc, đề cao con người, đất nước. Những ý kiế n bình giá về s ự kiệ n, nhân vật của họ trên tinh thần yêu n ướ c và nhân, nghĩa khá chính xác, được chúng ta ngày nay tiếp nhận và kế thừa.
CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN
1. Tóm lược hoàn cảnh lịch sử và tư tưởng của xã hội Việt Nam thế kỷ XV.
2. Phân tích các nội dung cơ bản trong tư tưởng Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông.
3. Chứng minh rằng Nguyễn Trãi là nhà tư tưởng vĩ đại không chỉ của thế kỷ XV mà còn là nhà tư tưởng vĩ đại của lịch sử dân tộc Việt Nam .
4. Phân tích tư tưởng về “dân”, “nước lấy dân làm gốc” trong quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Việt Nam từ thời kỳ Bắc thuộc đến thế kỷ XV.
Ý nghĩa đối vớ i công tác giáo dục tư tưởng này cho thế h ệ tr ẻ hiệ n nay.
Chương 6
TƯ TƯỞNG VIỆT NAM THỜI KỲ SUY VONG CỦA CÁC TRIỀU ĐẠI PHONG KIẾN (THẾ KỶ XVI-XVII)