VII. VỆ SINH KHI VẬN CHUYỂN
1. Vệ sinh cho súc vật giông và súc vật non
Muôn có đực giông tốt, phải chăn nuôi tốt ngay từ khi con vật mẹ có chửa. Sau khi đẻ phải cho bú sữa đầy đủ, khi đực lốn phải chăn nuôi và sử dụng hợp lý. Đực giống không được béo quá cũng không được gầy quá.
Không nên cho đực giông ăn quá nhiều thức ăn thô, phải đặc biệt cung cấp đủ chất đạm (nhất là đạm động vật), chất khoáng, sinh tô' (nhất là sinh tô' E và A). Khi giao phối, nên cho ăn thêm xác mắm, cá, có nơi cho ăn trứng gà, thóc, ngô nảy mầm và cỏ tươi.
Đực giống phải được vận động, chăm sóc tốt, thưòng xuyên chải xát, tắm rửa, sửa móng chân...
Đực giống đến tuổi trưởng thành mới cho giao phối.
Định sô' lần giao phối trong 1 tháng hay 1 năm phải tuỳ tình hình chăn nuôi và sức khoẻ của đực giống.
* Nguyên nhân làm chức năng sinh dục của đực giống giảm sút:
+ Cho ăn không hợp lý, thiếu chất này thừa chất khác, làm con vật gầy quá hoặc béo quá. Phẩm chất thức ăn kém như hư thối, có chất độc, có vi trùng.
+ Chăm sóc kém, thiếu vận động. Để chuồng nóng hay lạnh, ẩm quá.
+ Cho giao phối quá non, hoặc giao phối quá nhiều lần. Bộ máy sinh dục bị thương hay bị bệnh.
Nếu th ấy đực giống nhảy kém hay không nh ảy nữa thì tìm trong những nguyên n h ân này m à bổ khuyết.
b. Vệ sinh cho súc vật cái
Đốĩ với súc v ật cái, phải giữ cho chúng sức khoẻ, để bảo đảm đẻ con khoẻ m ạnh, trá n h để m ấ t lần giao phối (khi động đực), trá n h cho con cái bị sổi hoặc sẩy thai.
Súc v ậ t cái không sinh đẻ được thường do khuyết điểm trong việc quản lý nuôi dưỡng; một số trường hợp do bệnh tậ t hoặc do tinh dịch đực giống không được tốt.
Ở bò sữa, có th ể do thời kỳ v ắt sữa kéo quá dài. Nói chung, vì không theo dõi ghi chép, nên không kịp thời p h át hiện súc v ật cái động đực, để lỡ thòi kỳ giao phối.
Hoặc cho sinh sản khi còn non quá, hoặc th â n thể và chuồng để bẩn, thiếu vận động... Súc v ật chửa bị sẩy th a i thường do ăn uống không hợp lý, thức ă n có lẫn chất độc, do đánh nhau, ngã, leo dốc hay ở trên nền chuồng dốc nhiều, họặc do bệnh sẩy th a i truyền nhiễm.
P hải cho súc v ật giao phôi vào lúc m át mẻ, nếu nắng quá chỗ giao phối phải có mái che.
Trước khi giao phốĩ phải buộc đuôi con cái sang một bên (nhất là ngựa), rử a bằng xà phòng sạch bộ phận sinh dục của đực và cái.
Trường hợp mới giao phối lần đầu, vì cửa âm hộ nhỏ, để đề phòng sây sát, nên xoa một lớp thuốc mỡ vào cửa
âm hộ. Nếu nghi là âm hộ có bệnh thì nên áp dụng thụ tinh nhân tạo.
Sau khi con đực đã phóng tinh dịch, giao phối xong thì dắt con đực ra, lấy nước lạnh rửa dương vật cho nó, cho về chuồng nghỉ, lấy rơm cỏ mềm, xát chải thân mình, cho uôíng nước. Con cái thì lấy tay ấn vào vùng thận để cho cổ tử cung khép lại, giữ được tinh dịch, cho nghỉ ngơi ở sân vận động.
Với súc vật chửa
Thức ăn phải có đủ chất đạm, chất khoáng, sinh tố.
Nếu thiếu chất thì bào thai phát dục không tốt, con vật có thể mắc bệnh mềm xương, con đẻ ra sức chống đõ với bệnh tật kém.
+ Thức ăn phải tươi, phẩm chất tốt, tránh thức ăn thiu, mốíc, có vi trùng, có chất độc, có chất kích thích, ướt sương...
+ Vào thòi kỳ chửa cuối, vì bào thai phát triển nhanh chóng, cần tăng chất lượng thức ăn, cho con mẹ thêm thức ăn tinh. Trước khi đẻ 2-3 ngày, giảm ít nhất 2/3 lượng thức ăn hàng ngày để tránh cho tử cung khỏi bị ép.
+ Súc vật chửa phải được uốíng đầy đủ nước sạch, mỗi ngày có thể cho uông 3-4 lần, ban đêm để cho uống nước tự do.
+ Cuối thòi kỳ đẻ, đối với súc vật cày kéo phải giảm mức làm và thòi gian làm; cho nghỉ hẳn 1 tháng trước khi đẻ. Những súc vật không làm việc thì phải cho vận động hàng ngày, nếu thiếu vận động có thể sinh phù chân khó đẻ.
+ Chuồng phải luôn luôn quét dọn sạch sẽ, không ẩm, không nóng hay lạnh quá. Phải giữ vệ sinh th ân thể (lau chải hàng ngày) cho súc vật chửa.
Vệ sinh khi đẻ
+ Trước khi đẻ một tuần, nên giảm bớt thức ăn tinh, trưốc khi đẻ mấy giờ, không cho gia súc vận động, không cho ă n (chỉ cho uống nước ấm và sạch) cử người chuyên trách trông nom. Chuồng đẻ phải được tẩy uế, ấm áp, sạch sẽ, không ẩm ướt, có cỏ đệm khô ráo.
Chuẩn bị những dụng cụ đơn giản và thuốc s á t trùng cho lúc đỡ đẻ.
Khi súc v ật đẻ cần đặc biệt giữ yên tĩnh, con đẻ ra phải lau sạch chất nhờn ở mũi mồm để nó thỏ được bình thường, lau khô khắp th â n th ể nó để trá n h cảm mạo.
Lấy dây đã tiêu độc buộc chặt cuống rổn ỏ chỗ cách rôn 1-2 cm, cắt rốn rồi bôi thuốc cồn i-ốt. v ề m ùa đông, đóng các cửa để trá n h luồng gió lạnh.
Sau khi đẻ: Cho con mẹ nghỉ ngơi yên tĩnh và uông nưốc m át. N hau rơi ra phải đem chôn ngay, không để cho con mẹ ăn. Sau khi đẻ 1-2 ngày, cho con mẹ ăn thức ăn nhiều ch ất bổ, bồi dưỡng thêm cháo hoa màu, cho ăn làm nhiều bữa, sau 5 ngày mối cho ăn theo khẩu phần bình thường. Con mói đẻ phải kịp thời cho bú sữa đầu để có đủ chất dinh dưỡng và nâng cao sức chống đỡ của nó vói bệnh tật.
Khi cho bú: Đối với lợn phải cố định đầu vú, con nhỏ yếu cho bú vú trước, con khoẻ m ạnh cho bú vú sau và vú giữa. Luôn luôn xem xét vú sữa của con mẹ có được bình thường không, luôn luôn giữ cho vú khô sạch,
không dính bùn đất. Lông ở xung quanh đầu vú, nếu quá dài thì cắt bớt đi. Nếu thấy vú sữa quá căng thì nặn cho chảy bớt sữa, giảm thức ăn tinh và thức ăn nhiều nước. Hàng ngày cho con vật mẹ và vật con vận đ ộ n g đ ầ y đ ủ . M á n g ă n , c h u ồ n g , t h â n t h ể con v ậ t m ẹ lu ô n luôn giữ sạch sẽ.
Bệ được 6 tháng, lợn được 2 tháng thì cai sữa. Trước khi cai sữa 3-4 ngày, cho con vật mẹ ăn bớt đi 25-30%
khẩu phần đặc biệt là giảm thức ăn nhiều nước có tác dụng kích thích tiết sữa, giảm dần sô" lần bú của súc vật con.
c. Vệ sinh cho súc vật con
* Vệ sinh cho bê, nghé con
Ngoài việc lấy chất nhờn trong mồm mũi và lau khô mình cho bê nghé ngay sau khi đẻ, cần đặc biệt chú ý cho bê nghé bú sữa đầu càng nhiều càng tốt. Sũa đầu có giá trị dinh dưỡng cao, có nhiều sinh tố A và nhiều loại men, có chất muôi làm cho nhuận tràng và bài tiết cứt su. Sữa đầu còn có tác dụng chống bệnh tật, làm cho cơ thể súc vật non được miễn dịch với một số bệnh truyền nhiễm. Bê nghé bú được nhiều sữa đầu thì trọng lượng thân thể tăng nhanh và tăng thêm sức khoẻ.
Nên cho bê nghé ăn cỏ khô từ sớm (cỏ khô mềm và bổ) để bổ sung cho phần chất khoáng thiếu trong sữa.
T ừ 4 t h á n g tu ổ i tr ở đi, có t h ể cho b ê n g h é ă n cỏ tươi.
Ngoài ra cần luôn luôn cho ăn thêm muối, vôi, bột xương và cho vận động ngoài ánh nắng mặt tròi để xương cốt phát t r i ể n bình thường. Chú trọng nhất không để cho chuồng nuôi bị ẩm thấp, gió lùa.
* Vệ sinh cho lợn con
Sau khi đẻ từ 1/2 giò đến 1 giò, phải cho lợn con bú sữa đầu, nếu không lợn có thể bị đau bụng đi ỉa. -~
Sức tiết sữa của lợn nái cao n h ấ t là 20-25 ngày sau khi đẻ. Tháng thứ hai, sản lượng sữa chỉ bằng 80%
tháng đầu, mà tháng thứ hai lợn con lại lớn nh an h hơn, cần nhiều thức ăn hơn. Cho nên, nói chung chỉ 10 ngày đầu là sữa mẹ cung cấp đầy đủ chất dinh dưõng cho lợn con. Sau khi đẻ 10 ngày đã cần bổ sung thức ăn khoáng cho lợn con bằng cách:
- Dùng hỗn hợp bột vôi, bột xương, bột than, muối, gạch non, để trong máng cho lợn ăn theo ý thích.
- Cho lợn con uống dung dịch sunfat sắt 1% (phèn đen) hay bôi vào vú mẹ cho bú để phòng bệnh thiếu sắt có thể xảy ra ngay sau khi đẻ.
Nước trong sữa không đủ cung cấp cho lợn con, nên phải cho uống đầy đủ nước sạch. Nếu thiếu nước uống, lợn con sẽ tiêu hoá kém, lờ đò, chậm lớn, dễ mắc bệnh.
H àng ngày phải thay nước uống và phải rửa sạch máng ăn, thỉnh thoảng tẩy u ế máng ăn bằng nước vôi hay nước tro. Khi thay đổi thức ăn, trán h thay đổi quá đột ngột, tập cho lợn quen dần.
Giũ chuồng khô ráo, không nóng, lạnh quá, không bị gió lùa, gió mạnh, là một trong những điều kiện chủ yếu làm cho lợn con khoẻ mạnh, sinh trưỏng và phát dục tốt. Độ ẩm cao làm cho lợn con dễ mắc bệnh ỉa cứt trắng, bệnh viêm phổi, viêm khí quản. Hàng ngày phải quét dọn chuồng sạch sẽ. Lợn con được 3-5 ngày đã có thể cho ra vận động ngoài trời.
Trước khi cai sữa (2 tháng tuổi) cho lợn con quen dần với các loại thức ăn chế biến theo nhiều phương pháp khác nhau. Ngay sau khi cai sữa, thức ăn phải dễ tiêu, đầy đủ chất dinh dưỡng, có thể cho ăn một ngày đến 4 lần, cho lợn con tự do uống nước sạch.