Nhận thức cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại và những thành tựu của nó; tìm ra bản chất đích thực của cách mạng này, xem xét
quy luật phát triển và dự báo tương lai của nó. Trên cơ sở đó, khái quát lý luận, bổ sung và phát triển hệ thống phạm trù, khái niệm, nguyên lý và quy luật của phép biện chứng duy vật.
Nhận thức quá trình toàn cầu hóa (về nguyên nhân, bản chất, quy luật, mâu thuẫn, xu hướng,…) để trên cơ sở đó, đánh giá hiệu quả tác động của nó đối với đời sống con người và mọi lĩnh vực khác của đời sống xã hội, bổ sung những yếu tố cần thiết cho chủ nghĩa duy vật lịch sử.
Nhận thức chủ nghĩa tư bản hiện đại, nhất là chủ nghĩa tư bản toàn cầu hóa (về bản chất, quy luật, khả năng điều chỉnh và thích ứng, mâu thuẫn, xu hướng vận động, khủng hoảng và quá trình phủ định biện chứng của nó để chuyển sang chủ nghĩa xã hội).
Nhận thức sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội hiện thực (thành tựu và khuyết tật, nguyên nhân khủng hoảng, con đường và giải pháp thoát khỏi khủng hoảng). Nhận thức phong trào cộng sản và công nhân quốc tế “ba dòng thác cách mạng” trên thế giới và dự báo về các phong trào cách mạng này. Đồng thời, nhận thức sâu sắc quá trình cải cách, đổi mới chủ nghĩa xã hội ở một số nước và đưa ra dự báo về tương lai của nó.
Phân tích một loạt vấn đề triết học, như: Những vấn đề triết học trước kia là đúng nhưng nay, do thực tiễn biến đổi, cần phải bổ sung, phát triển; Những vấn đề triết học mà các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin chưa giải quyết hoặc chưa có điều kiện chín muồi để giải quyết; Những vấn đề cấp bách do thời đại ngày nay đặt ra. Phân tích các trào lưu triết học phương Tây hiện đại, những vấn đề lý luận và thực tiễn của cuộc sống hiện nay; tiến hành cuộc đấu tranh chống mọi quan điểm thù địch, bảo vệ bản chất khoa học và cách mạng của triết học Mác, góp phần thúc đẩy khoa học và thực tiễn phát triển.
GIÁ TRỊ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VẪN SẼ TRƯỜNG TỒN THEO THỜI GIAN
TS Nguyễn Hồng Hải*
Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười Nga năm 1917 là một sự kiện “rung chuyển thế giới”, có tầm ảnh hưởng lớn lao quyết định đến tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại; khẳng định thắng lợi của chủ nghĩa Mác - Lênin trong thực tiễn. Nó đã biến “bóng ma ám ảnh châu Âu” thành sức mạnh hiện hữu, chủ nghĩa Mác - Lênin từ lý luận trở thành thực tiễn, từ tư tưởng trở thành hiện thực sinh động trên một vùng đất rộng lớn. Lần đầu tiên thế giới biết đến một chế độ xã hội mới, rồi một hệ thống thế giới mới - hệ thống xã hội chủ nghĩa - mà ở đó, quyền làm chủ của con người được bảo đảm và ngày càng thể hiện sinh động trong thực tế. Sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu không phải do chủ nghĩa Mác - Lênin lạc hậu, lỗi thời, không phải là “lỗi” của học thuyết; mà đó thực sự là do đã hiểu sai, vận dụng sai, làm sai và cả sự phản động của Ban lãnh đạo ở các nước đó trong quá trình cải tổ, cải cách cùng với sự thúc đẩy của “diễn biến hòa bình”.
Chủ nghĩa Mác-Lênin không chỉ trang bị cho giai cấp vô sản thế giới quan, phương pháp luận khoa học, công cụ để nhận thức thế giới theo nguyên tắc: khách quan, toàn diện, lịch sử, cụ thể, phát triển mà còn là vũ khí sắc bén giúp họ cải tạo thế giới. Chủ nghĩa Mác - Lênin là sự thống nhất giữa tính khoa học, tính cách mạng và tính nhân văn - kết tinh và là đỉnh cao thành tựu của trí tuệ, tinh hoa văn hóa nhân loại. Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác - Lênin đã kế thừa có chọn lọc những thành tựu khoa học, những giá trị tư tưởng và văn hóa, những tiền đề kinh tế, chính trị, xã hội mà nhân loại đã đạt được; bằng nhãn quan chính trị thiên tài và tầm cao của trí tuệ cộng với quá trình lao động nghiêm túc, vượt lên mọi trở ngại, khó khăn, cám dỗ của vật chất và quy định hà khắc của chế độ chính trị đương thời, cống hiến cho nhân loại một di sản vô cùng quý báu, một cơ sở lý luận khoa học để giải phóng con người, giải phóng xã hội, đem lại cuộc sống ấm no, tự do và hạnh phúc cho con người. Chủ nghĩa Mác - Lênin là học thuyết duy nhất đặt ra mục tiêu, chỉ rõ từng bước xóa bỏ sự áp bức, bóc lột để xây dựng một xã hội trong đó“sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”1. Phải “xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu với tính cách là khẳng định sinh hoạt của con người là sự xóa bỏ một cách tích cực
* Trường Đại học Ngoại ngữ - Tin học TP Hồ Chí Minh
1 C.Mácvà Ph.Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, t.4, tr.628.
mọi sự tha hóa”1. Đồng thời, học thuyết này cũng chỉ ra lực lượng cách mạng thực hiện sự nghiệp giải phóng và phát triển xã hội là giai cấp công nhân và nhân dân lao động, đem lại cho họ niềm tin vào khả năng và sức mạnh của chính mình.
Chủ nghĩa Mác - Lênin đồng thời chỉ ra quy luật của sự giải phóng và phát triển xã hội. Đó là quy luật về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất; về sự chuyển biến từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác không phải diễn ra một cách tự phát mà phải thông qua cuộc đấu tranh giai cấp gay go quyết liệt, từ đó, Mác - Ăngghen và Lênin đã trực tiếp nghiên cứu sự vận động của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, tìm ra quy luật về sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản cũng như thắng lợi của chủ nghĩa xã hội như một tất yếu thông qua cuộc cách mạng xã hội.
Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin còn thể hiện ở chỗ: đó là học thuyết mở, không cứng nhắc, bất biến mà nó đòi hỏi luôn được bổ sung, tự đổi mới, tự phát triển trong dòng phát triển trí tuệ của nhân loại. Mác - Ăngghen cũng như Lênin đã nhiều lần khẳng định học thuyết của các ông không phải là cái đã xong xuôi, bất biến. “Học thuyết của chúng tôi - Ăngghen nói về mình và về người bạn nổi tiếng của mình - không phải là một giáo điều mà là một kim chỉ nam cho hành động. Luận điểm kinh điển ấy nhấn mạnh một cách đặc biệt rõ rệt và nổi bật một phương diện của chủ nghĩa Mác mà người ta rất thường hay quên không nhìn tới. Mà quên không nhìn tới là phương diện ấy thì chúng ta sẽ làm cho chủ nghĩa Mác trở thành phiến diện, quái dị, chết cứng, sẽ vứt bỏ linh hồn sống của nó, sẽ phá hủy cơ sở lý luận cơ bản của nó...; như thế chúng ta sẽ phá hủy sự liên hệ giữa chủ nghĩa Mác với những nhiệm vụ thực tiễn nhất định của thời đại, những nhiệm vụ có thể biến đổi ở mỗi bước ngoặt mới của lịch sử”2.
Với bản chất cách mạng và khoa học, chủ nghĩa Mác nói chung và triết học Mác nói riêng tiếp tục đồng hành cùng với nhân loại ở thế kỷ XXI. Không ít các học giả tư sản nổi tiếng đã thừa nhận những giá trị ấy của chủ nghĩa Mác. Đánh giá về sức sống của chủ nghĩa Mác, nhà triết học hiện sinh người Pháp, Jean Paul Sartre cho rằng: “Chủ nghĩa Mác không những không già nua đi, trái lại vẫn đang ở độ phát triển của tuổi thanh xuân. Do vậy, nó vẫn là triết học của thời đại chúng ta”3. Cũng
1 C.Mácvà Ph.Ăngghen: Sđd, t.42, tr.168.
2 V.I.Lênin: Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t.20, tr.99.
3 Jean Paul Sartre: Phê phán lý tính biện chứng, (Tiếng Trung), (Lâm Tương Hoa: dịch), NXB Văn nghệ Hợp Phì - An Huy, 1998, tr.28.
đánh giá về tương lai của chủ nghĩa Mác, nhà triết học hậu hiện đại người Pháp là Derrida cho rằng: “Luôn luôn sẽ là một sai lầm, nếu không đọc đi đọc lại và tranh luận những tác phẩm của Mác... không có tương lai mà lại không có Mác. Nếu không có ký ức về Mác và không có di sản của Mác”1.
Ở một khía cạnh khác, khi đánh giá về giá trị phương pháp luận của chủ nghĩa Mác như một định hướng cho cách nhìn về lịch sử xã hội, Martin Heidegger (1889 - 1976) nhà triết học hiện sinh người Đức cho rằng, chủ nghĩa Mác thâm nhập vào bản chất lịch sử mà sự thể hiện của nó ứng với những giai đoạn lịch sử khác nhau, đã cho thấy quan điểm lịch sử trong tư tưởng của chủ nghĩa Mác vượt trội hơn so với các quan điểm sử học khác.
Có thể thấy rằng, chủ nghĩa Mác với hệ thống quan điểm chỉ ra động lực và khuynh hướng vận động của lịch sử cũng đã ảnh hưởng sâu sắc tới các quan điểm triết học chính trị của các học giả phương Tây.
Trong số đó đáng chú ý có Anthony Giddens - nhà tư tưởng nổi tiếng người Anh, với những quan điểm triết học chính trị của mình được bắt nguồn từ quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác. Từ một ý nghĩa nhất định, có thể coi Anthony Giddens là một nhà mác xít phương Tây. Anthony Giddens cho rằng, động lực của xã hội nằm trong tổng thể động lực của mỗi cá nhân con người được hợp nhất trong một tổ chức xã hội. Như vậy, theo Anthony Giddens xã hội là sự thống nhất giữa cái khách quan và cái chủ quan. Cũng đánh giá về tiến trình vận động của lịch sử theo quan điểm của Mác, Francis Fukuyama học giả người Mỹ gốc Nhật Bản, đã tự nhận mình là nhà mác xít với khẳng định: tôi tin vào tiến trình phổ biến của sự phát triển kinh tế và hiện đại hóa xã hội.
Về giá trị hiện thực của chủ nghĩa Mác, nhà triết học thực dụng mới người Mỹ, Richard Rorty thì nhấn mạnh: Tuyên ngôn Đảng Cộng sản của Mác và Ăngghen thậm chí còn có sức lôi cuốn mạnh mẽ hơn cả kinh Tân ước, bởi vì nó có tính thế tục hơn so với kinh thánh. Do đó, chủ nghĩa Mác có sức cổ vũ to lớn con người phấn đấu xây dựng một xã hội lý tưởng bình đẳng hơn nữa.
Không chỉ đối với triết học, những giá trị của chủ nghĩa Mác, thậm chí cũng chiếm một vị trí nhất định trong lĩnh vực kinh tế học phương Tây. Chẳng hạn, ngay một số nhà kinh tế học đoạt giải thưởng Nobel kinh tế, trong đó có hai nhà kinh tế học người Mỹ có ảnh hưởng lớn là Paul Anthony Samuelson (1915-2009) và William D.Nordhaus cũng có
1 Giăccơ Đêrriđa: Những bóng ma của Mác, NXB Chính trị Quốc gia và Tổng cục II Bộ Quốc phòng, Hà Nội, 1994, tr.190-191, 42.
những đánh giá cao những tư tưởng của chủ nghĩa Mác. Trong cuốn Kinh tế học của mình, mặc dù cả hai không tán thành với quan điểm về giá trị lao động, về lý luận giá trị thặng dư, về chủ nghĩa xã hội tất yếu thay thế chủ nghỉa tư bản..., song cả hai ông đều thừa nhận: “Trong số các nhà tư tưởng thế kỷ XIX, không có người nào có tầm ảnh hưởng tư tưởng to lớn hơn và sâu sắc hơn so với những tư tưởng của Mác”. Hai nhà kinh tế đạt giải thưởng Nobel này còn viết: “... Không giống như những học thuyết kinh tế mà chúng tôi đã khảo sát từ trước đó, lý luận của chủ nghĩa Mác vẫn có sức sống và sự ảnh hưởng mạnh mẽ tới tận ngày nay bởi vai trò quan trọng của nó”, và “Những tư tưởng kinh tế của Mác và Ăngghen là một trong những cống hiến lâu dài trong lịch sử kinh tế học... Mác đã chỉ ra... những cái thuộc về kiến trúc thượng tầng như tín ngưỡng, pháp luật và các hình thái ý thức xã hội đều phản ảnh điều kiện sinh hoạt vật chất và lợi ích vật chất của giai cấp. Trên thực tế, phương pháp kinh tế học của Mác không mâu thuẫn với những tư tưởng kinh tế học chủ yếu đã có”1.
Nhằm tìm lại những giá trị của chủ nghĩa Mác đối với sự phát triển của thế giới đương đại, từ năm 1995 đến năm 2010, chỉ tính ở Pháp đã có tới 6 kỳ Đại hội Mác quốc tế được tổ chức 3 năm một lần. Mỗi lần Đại hội có tới hàng trăm thậm chí hàng nghìn các học giả tới tham dự, trong đó không ít các học giả nổi tiếng thế giới.
Năm 1996, tại Mỹ đã có hơn 1.500 đại biểu tới dự Đại hội các nhà xã hội chủ nghĩa quốc tế. Cùng năm, tại Anh, Hội thảo khoa học quốc tế chủ nghĩa Mác cũng thu hút 1500 đại biểu tới dự. Năm 2000, tại Mỹ, Hội nghị thế giới về chủ nghĩa Mác đã được tổ chức tại Đại học California, Bang Massachusetts với chủ đề Phản tư chủ nghĩa Mác. Hơn 2000 học giả về chủ nghĩa Mác từ khắp nơi trên thế giới đã đến dự. Hội nghị đã tổ chức 3 phiên họp lớn, tập trung vào các chủ đề lớn như: vấn đề xã hội ngày nay; chủ nghĩa Mác và vấn đề CNXH; vấn đề phát triển chủ nghĩa Mác ở các nước XHCN. Những nghiên cứu này đã được trao đổi rộng rãi bởi các học giả quốc tế, và điều này đã cho thấy tầm cỡ ảnh hưởng của chủ nghĩa Mác, cũng như qua đó càng làm rõ diện mạo của chủ nghĩa Mác trong thế giới ngày nay.
Chủ nghĩa Mác - Lênin không phải là liều thuốc vạn năng được bốc sẵn để chữa trị mọi căn bệnh trong đời sống xã hội, cũng không phải là cái gì đã xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm, song, thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, mục đích của chủ nghĩa
1 Paul Anthony Samuelson và William D.Nordhaus: Kinh tế học, NXB Phát triển Trung Quốc, Bắc Kinh, 1992, quyển 12, tr.1290, 1293.
Mác - Lênin, nội dung mang tính khoa học, tính cách mạng, tính nhân văn của chủ nghĩa Mác - Lênin là những chân lý bền vững đang và sẽ là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động đối với tất cả những cuộc cách mạng lấy con người làm mục đích cuối cùng. Điều này được minh chứng bởi sự vận dụng sáng tạo, làm phong phú lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin qua quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Mục tiêu giải phóng con người khỏi mọi ách áp bức, bóc lột, đưa con người lên làm chủ, đem lại cuộc đời tự do, hạnh phúc thực sự cho quần chúng nhân dân bằng con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa mà chủ nghĩa Mác - Lênin đã vạch ra là mục tiêu hiện thực, là con đường thực tiễn, hợp quy luật, đã và đang diễn ra trên thế giới và ở Việt Nam.
Điều đó cho thấy sức sống và giá trị trường tồn của chủ nghĩa Mác - Lênin; tỏ rõ con đường mà nhân dân ta đang đi là đúng đắn, chứ không phải là chúng ta “cố tình phải theo” một “học thuyết viển vông”, “phi thực tế” như sự bịa đặt, xuyên tạc của một số người.
Gần chín thập kỷ qua dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện, cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Nhân dân ta đã hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, thống nhất Tổ quốc, đưa cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội; và ngày nay, trước những biến động phức tạp của tình hình, sự nghiệp đổi mới đất nước của nhân dân ta vẫn tiếp tục phát triển và đạt được những thành tựu to lớn có ý nghĩa lịch sử. Điều đó có được là bởi vì cách mạng Việt Nam được dẫn dắt và được soi sáng bởi chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh.
Những điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, tư tưởng của thế giới đương đại vừa đòi hỏi, vừa tạo điều kiện cho sự phát triển mới của chủ nghĩa Mác - Lênin. Bản chất cách mạng và khoa học, giá trị và sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin đòi hỏi và đặt ra yêu cầu rất cao đối với chúng ta hôm nay là phải trung thành và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa ấy, thúc đẩy sự nghiệp cách mạng tiến lên. Vấn đề quan trọng là từ những thành công và thất bại của chủ nghĩa xã hội hiện thực, cần nghiêm túc phân tích, rút ra những bài học, những vấn đề lý luận, tiếp tục bổ sung, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin. Đó là yêu cầu sống còn của chủ nghĩa Mác - Lênin.
Trung thành, kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đặt nó trên “cơ sở hiện thực” mới đương đại, vận dụng sáng tạo vào thực tiễn, thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới đất nước là câu trả lời rõ ràng của chúng ta, làm thất bại, phá sản mọi âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch. Đó là trung thành, đi theo một học thuyết cách mạng và khoa học, một học thuyết thực tế; là đi tiếp lịch sử