Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác, do Mác – Ăngghen sáng lập. Sau khi Mác và Ăngghen từ trần, Lênin là người kế tục sự nghiệp vĩ đại do Mác và Ăngghen để lại, từ cuối thế kỷ XIX đến những năm 20 của thế kỷ XX. Lênin đã có những cống hiến vô giá đối với việc vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác nói chung và chủ nghĩa xã hội nói riêng trong điều kiện của những năm 20 của thế kỷ XX. Trong khi Mác và Ăngghen nghiên cứu chủ nghĩa tư bản ở thời kỳ tự do cạnh tranh, vạch ra bản chất và quy luật vận động của chủ nghĩa tư bản thì Lênin, trong một điều kiện lịch sử cụ thể, khi chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh đã chuyển sang tư bản độc quyền, lũng đoạn, đã mang hình thái lịch sử của chủ nghĩa đế quốc, từ đó phát triển lý luận của Mác và Ăngghen về cách mạng vô sản, về con đường đi tới chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản. Trong bối cảnh mới đầu thế kỷ XX, Lênin đã đưa ra những kiến giải sáng tạo về cách mạng vô sản, về xu thế lịch sử của con đường “phát triển rút ngắn” và “quá độ gián tiếp” tới chủ nghĩa xã hội, bỏ qua tư bản chủ nghĩa đối với các nước lạc hậu, chậm phát triển.
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh
Hai điều căn bản sau đây, là cơ sở cho việc luận chứng về giá trị và sức sống của chủ nghĩa xã hội:
Thứ nhất, mặc dù có những kiến giải khác với Mác – Ăngghen trên nhiều vấn đề cụ thể về khả năng xuất hiện cách mạng vô sản, về xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhưng Lênin vẫn trung thành với Mác – Ăngghen về quan điểm – lý luận và phương pháp.
Lênin đã từng chỉ rõ rằng, bản chất, linh hồn sống của chủ nghĩa Mác đòi hỏi phải phân tích cụ thể một tình hình cụ thể. Chủ nghĩa Mác hoàn bị bởi tính khoa học và cách mạng của nó, trên cơ sở của phép biện chứng. Lênin đòi hỏi những người vận dụng chủ nghĩa Mác không bao giờ được quên rằng: toàn bộ chủ nghĩa Mác, đòi hỏi là những nguyên lý phải được xem xét theo quan điểm lịch sử, gắn liền với những nguyên lý khác, gắn liền với kinh nghiệm cụ thể của lịch sử1. Bằng cách này, chủ nghĩa Mác đã khắc phục được hai nhược điểm quan trọng trong lịch sử tư tưởng triết học, đó là quên mất điểm phát triển của lịch sử là hiện thực khách quan, và quên vai trò tích cực của nhân tố chủ quan. Bằng cách này, theo Lênin, Mác và Ăngghen đã đưa ra những câu trả lời đúng đắn nhất, khoa học nhất về những câu hỏi lớn nhất và khó nhất mà nhân loại, thông qua những đại biểu tư tưởng của mình ở những thời đại trước đó bế tắc. Về mặt khoa học, chỉ từ khi chủ nghĩa xã hội trở thành khoa học, nghĩa là từ nửa sau thế kỷ XIX trở đi, khoa học xã hội và nhân văn mới thực sự trở thành khoa học. Về phương diện cách mạng, với chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa xã hội khoa học ra đời, lần đầu tiên trong lịch sử, giai cấp vô sản cách mạng đã có được lý luận chính trị làm vũ khí tư tưởng và tinh thần để đi tới giải phóng cả xã hội loài người, xóa bỏ tình trạng nô lệ cuối cùng, trở thành tự do đầu tiên. Cách mạng tháng Mười và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội, đã phát triển nhiều luận điểm mới mẻ, góp phần làm phong phú chủ nghĩa Mác. Quan điểm cách tân, đổi mới để phát triển trở thành xu thế của thời đại mới và lịch sử chủ nghĩa xã hội hiện thực cũng được hình thành trên quan điểm này. Bởi những lẽ đó, chủ nghĩa Mác đã phát triển thành chủ nghĩa Mác – Lênin. Sự phát triển nhất quán ấy được thể hiện sinh động trong lý luận và thực tiễn cach mạng Việt Nam thông qua di sản tư tưởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là tư tưởng chủ đạo của Người: Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
Thứ hai, để nhận rõ những giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa xã hội khoa học trong thời đại ngày nay, cần phải xem xét những giá trị ấy trong tính thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, lôgích và lịch sử. Đó là bước chuyển từ chủ nghĩa xã hội không tưởng đến chủ nghĩa xã
1 V.I.Lênin: Toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, t.49, tr.446.
hội khoa học, đánh dấu sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội trên phương diện lý luận, tính từ Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản tháng 2 năm 1848 trở đi. Tiếp theo đó là bước chuyển từ chủ nghĩa xã hội khoa học với tư cách là một học thuyết lý luận chính trị đến chủ nghĩa xã hội hiện thực với tư cách là một chế độ xã hội kiểu mới đã ra đời trong thực tế (Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917). Từ đây, về mặt nguyên tắc, thời đại tư sản đã không còn vai trò và vị trí chi phối sự lựa chọn con đường phát triển của các dân tộc nữa.
2. Những giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học theo nghĩa rộng là chỉ toàn bộ chủ nghĩa Mác – Lênin, như một hệ thống lớn, chỉnh thể các quan điểm lý luận và phương pháp về sự phát triển của thế giới, về bản chất và mục đích chân chính của lịch sử, về con đường giải phóng xã hội loài người, đưa con người và LOÀI NGƯỜI tới TỰ DO và HẠNH PHÚC trong chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản văn minh.
Chủ nghĩa xã hội theo nghĩa hẹp là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác – Lênin.
Do đó, để nhận biết đầy đủ những giá trị và giá trị bền vững của chủ nghĩa xã hội khoa học, chúng ta phải nghiên cứu nó một cách tổng thể trên cả hai bình diện rộng và hẹp này trong toàn bộ di sản lý luận kinh điển mác xít. Kể từ khi chủ nghĩa Mác ra đời cho đến nay đã 170 năm, trong lịch sử của mình, chủ nghĩa xã hội gắn với phong trào công nhân, với thực tiễn đấu tranh giành chính quyền và xây dựng chủ nghĩa xã hội nửa sau thế kỷ XIX (thời đại của Các Mác – Ăngghen), ở hai thập kỷ đầu của thế kỷ XX (với hoạt động trực tiếp của V.I.Lênin) và từ khi có chủ nghĩa xã hội hiện thực cho đến nay, với vai trò của các Đảng Cộng sản cầm quyền, với thể chế nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Cũng trong giai đoạn đó, chủ nghĩa tư bản đã không ngừng phát triển, điều chỉnh và song song cùng tồn tại với chủ nghĩa xã hội. Bên cạnh đó, cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ đã tác động đến lực lượng sản xuất và đời sống xã hội, kể cả thể chế. Cách mạng xã hội đang vấp phải những khó khăn, những thử thách chưa hề có trước đây, nhất là trong điều kiện khủng hoảng, thoái trào tạm thời của chủ nghĩa xã hội. Những giá trị bền vững của chủ nghĩa xã hội khoa học thể hiện ở những điểm sau:
Thứ nhất, phương pháp luận khoa học nghiên cứu về chủ nghĩa xã hội của các nhà kinh điển mác xít là một trong những giá trị căn bản, hàng đầu của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Thứ hai, bản chất, mục tiêu, động lực phát triển của chủ nghĩa xã hội được kiến giải từ phương pháp đến tiếp cận hệ thống, từ một chủ nghĩa duy lý khoa học gắn liền với chủ nghĩa nhân văn cao cả, đó là chân giá trị của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Thứ ba, giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của nó, đó là nguyên lý xuất phát của hệ thống các nguyên lý của chủ nghĩa xã hội khoa học, là vấn đề thuộc bản chất của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Thứ tư, “phát triển rút ngắn” và “quá độ gián tiếp” tới chủ nghĩa xã hội, bỏ qua tư bản giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản, hay bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là một nội dung lý luận – thực tiễn về khả năng và triển vọng của chủ nghĩa xã hội trong thời đại ngày nay.
Thứ năm, dự báo của Lênin cho rằng, sớm muộn thì cuối cùng tất cả các dân tộc đều đi tới chủ nghĩa xã hội, chỉ có điều mỗi dân tộc sẽ đem vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội của mình những đặc điểm lịch sử, những truyền thống và sắc thái riêng của mình, phù hợp với những đặc điểm và hoàn cảnh của mình.
Đó là những giá trị cơ bản của chủ nghĩa xã hội được nhìn nhận và đánh giá trong bối cảnh của thời đại ngày nay. Sức sống của chủ nghĩa xã hội là sức sống của hành động thực tiễn gắn liền với khoa học cách mạng, trong đổi mới và phát triển.
SINH VIÊN CẦN CHUẨN BỊ NHỮNG GÌ ĐỂ HỌC TỐT CÁC MÔN KHOA HỌC MÁC - LÊNIN
ThS Lê Văn Luận*
Trong bài viết này, tác giả nêu khái quát tầm quan trọng của việc học tập các môn khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin. Để học tập tốt những môn khoa học này, người học phải xác định đúng đắn động cơ, tinh thần, thái độ và phương pháp học tập. Qua đó, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học các môn khoa học Mác - Lênin ở nước ta hiện nay.