Mọi quá trình phát triển của nhân loại đều được quy định bởi sự phát triển của lực lượng sản xuất. Quá trình chinh phục thế giới tự nhiên của con người ngày càng đạt đến trình độ hoàn thiện bao nhiêu, thì cũng tạo ra những điều kiện để con người hoàn thiện chính bản thân mình bấy nhiêu. Bản thân giai cấp công nhân cũng là sản phẩm trực tiếp của nền sản xuất công nghiệp ngày càng hiện đại, dù ở các nước xã hội chủ nghĩa hay tư bản chủ nghĩa thì công nhân vẫn là giai cấp lao động sản xuất vật chất cơ bản nuôi sống xã hội. Trái với những dự báo của một số nhà khoa học phương tây, rằng: giai cấp công nhân phải chuyển giao sứ mệnh lịch sử của mình cho trí thức; kinh tế trí thức đang thu hẹp không gian tồn tại của giai cấp công nhân v.v. Nhưng họ lại bỏ qua một thực tế đang tồn tại, giai cấp này đang là lực lượng lãnh đạo xã hội ở một số quốc gia, đang
tiếp tục đóng góp quyết định cho tăng trưởng và phát triển ở các nước tư bản chủ nghĩa và không gian tồn tại của nó vẫn đang rộng mở. Đó là:
Thứ nhất, không gian chính trị. Ở các nước xã hội chủ nghĩa như Việt Nam, Trung Quốc, Cu Ba,... giai cấp công nhân đang lãnh đạo xã hội thông qua chính Đảng Cộng sản của mình. Các Đảng Cộng sản đang ban hành những chính sách cải cách, đổi mới trên tất cả các lĩnh vực, nhằm củng cố chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa, tạo không gian chính trị thuận lợi để giai cấp công nhân phát triển. Những đại biểu ưu tú nhất của công nhân đang nắm giữ các cơ quan quyền lực chính trị, đã và đang xây dựng nền tảng chính trị pháp lý vững chắc cho sự lãnh đạo của giai cấp công nhân trước toàn xã hội. Từ đó, những chủ trương của Đảng được ban hành nhằm: một mặt, nâng cao đời sống vật chất tinh thần và hoàn thiện các năng lực sản xuất của giai cấp công nhân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa. Mặt khác, nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý, điều hành đất nước của giai cấp công nhân, hướng đến mục tiêu chính trị là xây dựng chế độ dân chủ và củng cố nhà nước xã hội chủ nghĩa. Chỉ trong môi trường chính trị định hướng xã hội chủ nghĩa, giai cấp công nhân mới có đầy đủ các điều kiện để phát triển với tư cách là giai cấp lãnh đạo xã hội. Ở các nước tư bản chủ nghĩa, dù chưa giành được chính quyền, nhưng giai cấp công nhân và các Đảng Cộng sản đang không ngừng đấu tranh để có vị thế và tiếng nói trong các cơ quan quyền lực của nhà nước tư sản. Những mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản vẫn còn hiện hữu và cuộc đấu tranh giai cấp vẫn đang tiếp tục.
Không gian kinh tế - xã hội, hiện nay nhân loại đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, dựa trên những thành tựu vượt bậc của khoa học, công nghệ, của mạng internet kết nối toàn cầu, thị trường toàn cầu hình thành, các quốc gia dân tộc xích lại gần nhau hơn. Sự phụ thuộc ngày càng lớn giữa các nền kinh tế thông qua kinh tế kết nối, chia sẻ đang tạo không gian kinh tế - xã hội cho giai cấp công nhân phát triển. Môi trường kinh tế - xã hội năng động, đang hình thành lớp người lao động mới, có sự giao hòa, chuyển hóa giữa công nhân và trí thức, giữa phẩm chất của người công nhân công nghiệp với lao động sáng tạo của giới trí thức. Sự xâm nhập và phụ thuộc lẫn nhau giữa các lực lượng xã hội như nông dân, công nhân, trí thức và giới doanh nhân dưới tác động của nền kinh tế tri thức, cuộc cách mạng 4.0 đang mở ra thời kỳ mới cho giai cấp công nhân phát triển cả về diện và lượng. Có hai quá trình đang diễn ra tạo tác động kép vào quá trình phát triển giai cấp công nhân, đó là công nhân hóa người lao động và trí thức hóa công nhân. Tính chất lao động công nghiệp vẫn là đặc trưng cơ bản của công nhân, nhưng đã có sự kết hợp với lao động sáng tạo của người trí thức, làm phong phú thêm năng lực cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội của giai cấp công nhân.
Ở Việt Nam, nhất là Thành phố Hồ Chí Minh, chính sách đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ dựa trên công nghệ cao, có giá trị gia tăng lớn, sẽ tạo không gian kinh tế cho bộ phận công nhân trí thức có điều kiện phát triển. Môi trường xã hội năng động, cùng sự phát triển của mạng thông tin cho phép quá trình tự học tập, tự đào tạo của công nhân diễn ra thuận lợi. Trước yêu cầu của sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập vào thị trường toàn cầu sẽ hướng sự quan tâm của Đảng và Nhà nước vào việc ban hành các chính sách phát triển giáo dục đào tạo, chính sách xã hội để nâng cao chất lượng nguồn lao động. Bản thân người công nhân cũng ý thức hơn trong việc nâng cao giá trị sức lao động, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Trong nền kinh tế mới sẽ xuất hiện loại hình kinh doanh trí tuệ, kinh doanh ý tưởng sáng tạo, một sản phẩm đặc thù của kinh tế tri thức. Hiện nay, trong các doanh nghiệp ở nước ta đã có bộ phận nghiên cứu sáng tạo, như một phần tất yếu của doanh nghiệp. Điều đó, làm tăng giá trị của hàng hóa, nhưng tiết kiệm chi phí nguyên vật liệu khi làm ra hàng hóa. Vì vậy, kinh tế tri thức và công nhân trí thức là lựa chọn phát triển ưu tiên của các quốc gia để tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Mặt khác, giai cấp công nhân là sản phẩm của nền kinh tế công nghiệp, thì công nhân trí thức là một giai đoạn phát triển mới về chất của giai cấp công nhân, sản phẩm của kinh tế công nghiệp được tri thức hóa. Một nền sản xuất mà tri thức, sức lao động trí tuệ kết tinh trong hệ thống máy móc thiết bị; trong cách thức quản lý, điều hành; trong sản phẩm làm ra và trong mỗi người công nhân.
Không gian văn hóa, những giá trị văn hóa của công nhân như hệ tư tưởng, đạo đức, nhân sinh quan, thế giới quan sẽ lan tỏa vào đời sống xã hội, hình thành lối sống công nghiệp, văn hóa công nghiệp, với những giá trị cộng đồng, tập thể sẽ đẩy lùi chủ nghĩa cá nhân, cục bộ, thực dụng của xã hội cổ truyền. Tính tổ chức, kỷ luật, tính kế hoạch, tính khoa học, sáng tạo của giai cấp công nhân sẽ dần thay thế hành vi, nếp nghĩ, lối sống cũ không còn phù hợp với xã hội hiện đại. Một khi những giá trị đạo đức, tư tưởng, văn hóa, nhất là tư tưởng giải phóng lao động, giải phóng con người của giai cấp công nhân định hình và bám rễ sâu bền trong xã hội, thì sự lãnh đạo của Đảng, của giai cấp công nhân trước toàn xã hội sẽ được củng cố. Liên minh của những người lao động sẽ được phát huy cao nhất và bản chất của xã hội mới ngày càng được thể hiện sinh động trong thực tế, đó cũng là sứ mệnh của giai cấp công nhân Việt Nam và Đảng Cộng sản Việt Nam trước Tổ quốc và dân tộc.
Phía trước còn nhiều thách thức cho giai cấp công nhân tiếp tục thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, nhưng những chỉ dẫn của C.Mác sẽ
tiếp tục soi đường cho chúng ta vững bước: “Tất cả các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp, còn giai cấp vô sản lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp”1.
1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, t.4, tr.610.
GIÁ TRỊ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC ĐỐI VỚI VIỆT NAM ThS Trần Hùng Phi*